Shuk Orani: Arti si diplomaci e heshtur, shpesh arrin aty ku fjalët politike ndalen

Në botën e artit bashkëkohor, emri i Shuk Oranit qëndron si një dritë që ndriçon midis ngjyrave, formave dhe ideve që sfidojnë kufijtë e perceptimit. Me origjinë nga Kosova dhe me bazë në Hamburg, ai ka arritur të ngrejë artin e tij në një nivel ndërkombëtar, duke ekspozuar në hapësira prestigjioze si Louvre në Paris, MOCA në Pekin e deri në galeritë më të njohura të Evropës. Pikturat e tij abstrakte, veprat multimediale dhe projektet që lidhin artin me teknologjinë e re, janë dëshmi e një vizioni që tejkalon kohën dhe hapësirën. Në një bisedë për Portalb.mk, Orani flet për rrugëtimin e tij krijues, sfidat, lidhjen me identitetin, si dhe për mënyrën se si arti mund të bëhet një urë mes diplomacisë, shoqërisë dhe të ardhmes digjitale.

Portalb.mk: Si ka ndikuar udhëtimi juaj nga Prishtina në Hamburg dhe përvoja në diasporë në formësimin e identitetit dhe vizionit tuaj artistik?

Shuk Orani: Udhëtimi im nga Prishtina në Hamburg nuk ishte vetëm një lëvizje gjeografike, por një tranzicion i thellë identitar. Në Prishtinë, arti ishte më shumë një rebelim i brendshëm, një përpjekje për të thyer kufijtë e ngushtë të një realiteti të kufizuar. Hamburg-u më ofroi një horizont tjetër: më të gjerë, më të ashpër, por edhe më të hapur për dialog dhe eksperiment. Ky kontrast ka ndikuar që vizioni im artistik të mos mbetet i kufizuar në nostalgjinë për vendlindjen, por të formësohet si një gjuhë universale që komunikon përtej kufijve. Diaspora më mësoi edhe diçka tjetër: se të jetosh mes dy botëve është një bekim dhe një barrë. Bekim, sepse fiton një shikim të dyfishtë, një sy që sheh rrënjët dhe një sy që projekton të ardhmen. Barrë, sepse asnjëherë nuk je plotësisht “i atjeshëm” apo “i këtejshëm”. Në këtë mes, arti u bë ura ime, një vend ku mund të sintetizoj kontradiktat.

Ky hibriditet është ajo që e mban gjallë vizionin tim, por është edhe pika ku shpesh bëj autokritikë: a po arrij të jem i qartë në mesazhin tim, apo ky dyzim më bën të shpërhapur? Në reflektim personal, them se diaspora më ka dhënë forcën për të qenë i guximshëm dhe të mos kënaqem me pak. Por më ka mësuar edhe përulësinë përballë rrugës së gjatë që kërkon arti, përballë moskuptimit, hezitimit, apo edhe indiferencës. E pranoj se ndonjëherë e kam idealizuar përvojën perëndimore dhe e kam nënvlerësuar thjeshtësinë e fillimeve të mia në Prishtinë. Sot, i shoh të dyja si pjesë të së njëjtës udhë,një udhëtim ku arti nuk është vetëm pasqyrë e realitetit, por edhe një projektim i asaj që dua të bëhet realitet.

Portalb.mk: Si do ta përshkruanit stilin tuaj abstrakt dhe neo-ekspresionist, dhe cilin mesazh synoni që publiku ta marrë përmes ngjyrave dhe formave tuaja?

Shuk Orani: Abstraksioni dhe neo-ekspresionizmi, nëse duhen përmendur në raport me krijimtarinë time, janë vetëm një fije e dukshme e një rrjeti më të gjerë. Nuk është stili ai që më përkufizon, por tensioni i vazhdueshëm mes asaj që shihet dhe asaj që mbetet e padukshme. Në këtë kuptim, veprat nuk janë përgjigje, por reflektime të fragmentuara mbi pyetje që nuk kanë zgjidhje përfundimtare. Shpesh kam menduar se arti nuk është për të treguar se kush jam, por për të hapur një hapësirë ku të tjerët mund të shohin më qartë veten. Nëse dikush i sheh punët e mia si abstrakte apo ekspresioniste, kjo është një formë e leximit, por jo e vetmja. Sepse arti është gjithmonë më i madh se përkufizimi që i vendosim.

Në fund, ajo që mbetet është një thirrje e heshtur për të hyrë në dialog me të pashpjegueshmen, për të pranuar se e vërteta nuk shfaqet kurrë e plotë, por vetëm në copëza, në rrëshqitje, në dritë dhe hije që takohen për një moment dhe pastaj zhduken. Në fund, ajo që mbetet është një thirrje e heshtur për të hyrë në dialog me të pashpjegueshmen, për të pranuar se e vërteta nuk shfaqet kurrë e plotë, por vetëm në copëza, në rrëshqitje, në dritë dhe hije që takohen për një moment dhe pastaj zhduken.

Portalb.mk: Pse keni zgjedhur të punoni jo vetëm me pikturë tradicionale, por edhe me multimedia, dhe çfarë lirie krijuese ju jep kjo?

Shuk Orani: Nëse piktura tradicionale është një dritare, multimedia është një labirint. Një artist që mbetet vetëm në një medium shpesh kufizohet nga kornizat e tij, ndërsa hyrja në fusha të tjera hap një hapësirë ku arti nuk është më objekt i vetëm, por përvojë e shumëfishtë. Nuk është zgjedhje e thjeshtë teknike, por një domosdoshmëri e kohës sepse realiteti ynë tashmë është fragmentar, i ndërthurur, i digjitalizuar. Liria këtu nuk qëndron tek mjeti, por tek fakti që mediumi vetë shndërrohet në mesazh. Një imazh i projektuar, një hapësirë e ndërveprueshme, një përvojë virtuale të gjitha këto nuk janë shtesa të artit, por mënyra të tjera të të menduarit.

Ato i japin shikuesit jo vetëm një pamje, por një pjesëmarrje, një prekje, një ndërhyrje. Kjo shumësi mediumesh nuk është kapriço estetike, por një reflektim i një bote ku kufijtë mes reales dhe virtuales, mes trupit dhe imazhit, janë gjithnjë e më të paqarta. Dhe pikërisht aty qëndron liria: të mos mbetesh peng i një gjuhe të vetme, por të ndërtosh një univers ku arti nuk është as tablo, as instalacion, as ekran, por të gjitha bashkë, njëkohësisht dhe asnjëherë plotësisht.

Portalb.mk: Si është pritur arti juaj në hapësira prestigjioze si Louvre apo MOCA dhe çfarë ndryshimi ndjeni mes audiencës vendore dhe asaj ndërkombëtare?

Shuk Orani: Pranimi i një vepre në hapësira si Louvre apo MOCA nuk është thjesht akt ekspozimi, por një hyrje në një dialog që tejkalon kufijtë kombëtarë. Megjithatë, për fat të keq, audiencën vendore e njoh shumë pak më shumë se 90% e punës sime ka pasur gjithmonë audiencë ndërkombëtare. Kjo krijon një lloj boshllëku, sepse arti, përveç universales, ka gjithmonë nevojë të reflektojë edhe në hapësirën e vet të origjinës. Në skenën ndërkombëtare, arti shpesh lexohet si pjesë e një rrjeti global narrativ përballë diskurseve të mëdha, historive të mëdha, sfidave të mëdha. Ndërsa aty ku vendoset në hapësirën vendore, ai shpesh shihet me sy më intim, më personal, i lidhur me identitetin, me rrënjët. Mungesa ime në këtë raport me audiencën vendore është një autokritikë që e mbaj me vete: një ndjenjë se arti im është parë më shumë si pjesë e një bote tjetër sesa si zë i brendësisë këtu.

Në këtë kontekst, MOCA ishte për mua një arritje e veçantë, o vetëm si ekspozim, por sidomos fakti që disa vepra u futën në koleksionin e këtij institucioni. Ky akt nuk ishte vetëm një njohje profesionale, por një dëshmi se arti, pavarësisht prejardhjes së tij, mund të bëhet pjesë e një kujtese institucionale globale. Dhe ndoshta ky është roli i tij më i thellë: të mos i përkasë vetëm autorit apo vendit ku lind, por të udhëtojë, të migrojë, të bëhet pjesë e një historie më të gjerë njerëzore. Në këtë kontekst, MOCA ishte për mua një arritje e veçantë, o vetëm si ekspozim, por sidomos fakti që disa vepra u futën në koleksionin e këtij institucioni. Ky akt nuk ishte vetëm një njohje profesionale, por një dëshmi se arti, pavarësisht prejardhjes së tij, mund të bëhet pjesë e një kujtese institucionale globale. Dhe ndoshta ky është roli i tij më i thellë: të mos i përkasë vetëm autorit apo vendit ku lind, por të udhëtojë, të migrojë, të bëhet pjesë e një historie më të gjerë njerëzore.

Portalb.mk: Në veprat tuaja shpesh kritikohet çorientimi dhe humbja e intuitës njerëzore. Si e shihni këtë gjendje sot?

Shuk Orani: Kur flitet për çorientimin dhe humbjen e intuitës njerëzore, nuk bëhet fjalë për një fenomen të jashtëm, por për një gjendje të brendshme që ka pushtuar kohën tonë. Njeriu sot jeton në një rrjet të pafund sinjalesh, por humbet aftësinë për të dëgjuar zërin e vet të brendshëm. Intuita, ajo ndjesi e parë që dikur i paraprinte mendimit racional, është zëvendësuar shpesh nga algoritme, shifra dhe modele që premtojnë siguri, por rrallë japin kuptim. Arti, në këtë mes, bëhet një pasqyrë e asaj krize: jo për ta zgjidhur, por për ta bërë të dukshme. Sepse çorientimi nuk është vetëm humbje, por edhe mundësi për rikthim.

Ndoshta ky është paradoksi ynë: në një epokë të hiper-informimit, vetëm një kthim tek e papërcaktuara, tek e pasigurta, tek intuita e harruar, mund të na japë një sens të ri drejtimi. Unë e shoh këtë gjendje jo si fatalitet, por si një sfidë të hapur: a do të lejojmë që njeriu të reduktohet në mekanizma të jashtëm, apo do të gjejmë guximin ta rikthejmë intuitën si busull të jetës dhe krijimit? Përgjigjja nuk është në dorën e artit, por arti është vendi ku kjo pyetje mund të bëhet e ndjeshme, ku ajo mund të përjetohet përpara se të artikulohet.

Portalb.mk: A besoni se arti abstrakt mund të ofrojë qetësi shpirtërore ose edhe të shërojë shikuesin në njëfarë mënyre?

Shuk Orani: Të flasësh për shërim përmes artit abstrakt është të prekësh një fushë që nuk ka kufij të qartë. Arti nuk është as mjekësi, as terapi, por ai është një gjuhë që shpesh arrin aty ku fjala dështon. Abstraksioni, në veçanti, nuk ofron rrëfim, por hapësirë. Dhe ndoshta pikërisht kjo hapësirë e paemërtuar, kjo liri nga kuptimi i drejtpërdrejtë, krijon mundësinë e një qetësie shpirtërore. Shërimi nuk vjen si rezultat i një qëllimi të paramenduar, por si një përjetim i papritur: shikuesi përballet me formën, me boshësinë, me kaosin e kontrolluar, dhe në atë proces mund të gjejë diçka të vetën. Arti nuk shëron sepse nuk jep përgjigje, por sepse të rikujton se nuk je vetëm në pyetjet dhe ankthin tënd. Në këtë kuptim, abstraksioni nuk është ilaç, por një lloj pasqyre e brendshme: ai nuk shëron trupin, por zgjon një kujtesë të heshtur se njeriu ka ende aftësinë të ndiejë, të reflektojë, të përjetojë. Dhe ndoshta kjo është forma më e afërt e shërimit që arti mund të ofrojë.

Portalb.mk: Me projektin “Experience.NFT” keni hyrë në botën e artit digjital. Si e shihni marrëdhënien mes artit klasik dhe teknologjisë, si të ardhmen apo si një fazë kalimtare?

Shuk Orani: Marrëdhënia mes artit klasik dhe teknologjisë nuk është një garë për epërsi, por një dialog i pashmangshëm. Arti digjital nuk e zëvendëson pikturën, ashtu si piktura dikur nuk e zhduku skulpturën; ai vetëm hap një tjetër dritare mbi të njëjtën pyetje të vjetër: çfarë do të thotë të krijosh? Nëse arti klasik mbështetet mbi materialitetin, mbi gjurmën fizike të dorës dhe kohës, arti digjital na vendos përballë imateriales, fluides, të shumëfishueshmes. Disa e shohin këtë si kërcënim, të tjerë si të ardhme të pashmangshme. Por në të vërtetë, është më tepër një fazë e natyrshme e evolucionit të krijimtarisë njerëzore, një moment ku tradita dhe teknologjia nuk janë kundërshtare, por bashkëjetojnë në tension. E ardhmja ndoshta nuk është as muze vetëm me kanavaca, as univers virtual pa materie. Ajo qëndron diku në mes: në përplasjen, në simbiozën, në ndërthurjen e të dyjave. Dhe arti i së nesërmes do të matet jo me mediumin që përdor, por me aftësinë për të ngjallur pyetje që i mbijetojnë mediumit.

Portalb.mk: A mendoni të sillni një ekspozitë të madhe retrospektive në Kosovë, Maqedoninë e Veriut apo Shqipëri, për të rikthyer rrugëtimin tuaj para publikut vendas?

Shuk Orani: Një ekspozitë retrospektive në hapësirat tona kombëtare nuk do të ishte vetëm rikthim artistik, por edhe një ballafaqim me kujtesën. Retrospektiva nuk është akt i thjeshtë ekspozimi, por një lloj pasqyre ku rrugëtimi, me të gjitha kthesat dhe plagët e tij, vendoset përballë atyre që ndoshta kanë qenë dëshmitarë nga larg. Por ky rikthim ka gjithmonë një dyzim: nga njëra anë, është dëshirë për të ndarë me publikun vendas një udhëtim që ka kaluar kryesisht në skena ndërkombëtare; nga ana tjetër, është pyetja e heshtur nëse ky publik do të njohë veten brenda këtij udhëtimi, apo do ta shohë atë si një realitet që i përket dikujt tjetër. Kjo dilemë është pjesë e pashmangshme e çdo artisti të diasporës. Në thelb, një retrospektivë e tillë nuk është vetëm një përmbledhje e punës sime, por një ftesë për dialog mes asaj që është krijuar larg dhe asaj që ende kërkon rrënjë në vendin e vet. Dhe ndoshta ky tension, mes mungesës dhe rikthimit, është vetë kuptimi i një retrospektive në këto hapësira.

Portalb.mk: Sa besoni se arti mund të ndikojë realisht në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe a mund të ndani ndonjë shembull ku arti ka shërbyer si urë diplomatike?

Shuk Orani: Të flasësh për rolin e artit në marrëdhëniet ndërkombëtare është të pranosh se arti gjithmonë ka pasur një dimension që shkon përtej estetikës. Ai nuk është thjesht pamje apo shenjë kulturore, por një gjuhë e padukshme që kalon kufij dhe shpesh arrin aty ku fjalët politike ndalen. Arti, në këtë kuptim, është formë e heshtur e diplomacisë jo duke imponuar, por duke afruar, duke krijuar ura të padukshme mirëkuptimi. Historia na tregon se shpesh një vepër arti ka bërë më shumë për imazhin e një kombi sesa dhjetëra fjalime politike. Sepse arti nuk negocion me interesa të ngushta, por me atë që është thelbësisht njerëzore: ndjeshmërinë, përvojën, kujtesën. Në këtë frymë, edhe projekti im i realizuar në Konsullatën e Përgjithshme të Republikës së Kosovës në Hamburg ishte menduar jo thjesht si dekorim institucional, por si akt i artit diplomatik. Vepra aty nuk ishte vetëm prezencë vizuale, por një mesazh i heshtur: se një komb i vogël ka diçka për të thënë në gjuhën universale të artit. Ishte një mënyrë për ta vendosur Kosovën në një dialog të qetë, ku arti bëhet përfaqësim i identitetit, i historisë, por edhe i vizionit për të ardhmen. Në fund, arti nuk e ndryshon botën me urdhra apo vendime, por e ndryshon mënyrën si e shohim botën. Dhe ndoshta kjo është diplomacia e tij më e fuqishme.

Portalb.mk: Ju personalisht a ndiheni si një lloj “ambasador kulturor” i shqiptarëve në botë përmes veprave tuaja?

Shuk Orani: Të ndihesh “ambasador kulturor”, është një titull i madh dhe ndoshta më shumë një perceptim i të tjerëve sesa një vetëpërcaktim. Arti nuk krijohet me mandat politik dhe as me qëllim përfaqësues, por shpesh ai përfundon duke mbajtur një peshë simbolike që shkon përtej autorit. Një vepër që udhëton jashtë kufijve është automatikisht edhe një pasqyrë e origjinës së saj, edhe kur nuk synon ta përfaqësojë atë drejtpërdrejt. Në këtë kuptim, më shumë sesa unë të shpall veten ambasador kulturor, është vetë publiku ndërkombëtar që lexon te veprat e mia gjurmë të identitetit shqiptar. Por pyetja se kush e mban realisht këtë rol nuk është një përgjigje që duhet ta jap unë. Ndoshta është një çështje që më së miri do t’i takonte Ministrisë së Punëve të Jashtme dhe Diasporës, sepse aty përcaktohet kuptimi zyrtar i diplomacisë kulturore. Unë, si artist, mund të bëj vetëm atë që di: të krijoj, të sfidoj, të përçoj ndjenja dhe ide. Nëse këto përjetohen si përfaqësim kulturor, atëherë kjo është një pasojë e natyrshme, por jo një rol që e kam marrë me vetëshpallje. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe fuqia e artit: ai përfaqëson pa kërkuar mandat, bashkon pa imponuar, dhe flet përtej çdo protokolli.

Portalb.mk: Çfarë dëshironi që arti juaj t’i komunikojë publikut ndërkombëtar për popullin shqiptar dhe kulturën e tij?

Shuk Orani: Pyetja se çfarë komunikon arti im për popullin shqiptar është një dilemë e natyrshme, sepse çdo artist bart pashmangshëm një pjesë të origjinës së vet. Megjithatë, arti im nuk është i konceptuar për të përçuar një mesazh kombëtar apo etnik. Ai është më tepër një hapësirë universale, ku temat trajtojnë njeriun si qenie ekzistenciale, përballë kohës, kujtesës, teknologjisë, transformimit. Në këtë kuptim, nuk mund të thuhet se ai është “shqiptar” në përmbajtje, ashtu si nuk është gjerman, francez apo kinez. Ai është pjesë e një dialogu që i tejkalon kufijtë. Unë e shoh veten më shumë si një kosmopolit, sesa si një bartës të një përcaktimi të ngurtë nacional.

Kosmopolitizmi nuk është mohim i origjinës, por pranimi se arti, në thelbin e tij, është gjuhë që nuk i përket vetëm një kombi. Publiku ndërkombëtar nuk ka nevojë të më lexojë përmes një lente kombëtare, ai mund të përjetojë veprën pa pasur nevojë të dijë pasaportën e autorit. Dhe ndoshta kjo është vetë forca e artit: të komunikojë atë që është njerëzore, të prekë përtej kufijve, të hapë një dialog që nuk është i mbyllur në histori apo identitet, por që i tejkalon ato për të gjetur një gjuhë më të madhe, gjuhën e përbashkët të përvojës njerëzore.

Portalb.mk: Çfarë këshille do t’u jepnit të rinjve shqiptarë që ëndërrojnë të ndjekin artin si profesion në një botë gjithnjë e më konkurruese?

Shuk Orani: Këshilla për të rinjtë që duan të ndjekin artin si profesion nuk mund të jetë kurrë një formulë e gatshme. Arti është rrugë e vështirë, shpeshherë pa garanci dhe pa rrugë të shtruara. Ëndrra është e domosdoshme, por nuk mjafton të ëndërrosh. Ëndrra pa veprim mbetet iluzion. Ajo që ka rëndësi është veprimi i qëndrueshëm, përkushtimi i përditshëm, dhe mënyra se si ky përkushtim shndërrohet në profesionalizëm. Por mbi të gjitha, arti nuk është një garë teknike, është një fushë ku mbijeton vetëm ai që arrin të gjejë identitetin dhe origjinalitetin e vet.

Në një botë gjithnjë e më konkurruese, ku gjithçka duket e përsëritur, vetëm ata që guxojnë të jenë vetvetja dhe të ndërtojnë një zë unik kanë mundësinë të veçohen. Në fund, arti nuk premton as rehati, as sukses të menjëhershëm. Ai është një rrugë e gjatë ku shpërblimi nuk është vetëm njohja apo tregu, por mbi të gjitha ndjenja se je në përputhje me vetveten dhe se ke gjetur një mënyrë për ta kthyer vizionin tënd të brendshëm në një formë që flet me botën.