Skender Sherifi për Portalb: Mund ta admiroj Luvrin, por mbetem produkt i Tropojës, Valbonës dhe rrënjëve shqiptare

Skender Sherifi është një nga emrat më të veçantë të letërsisë bashkëkohore frankofone me origjinë shqiptare. I lindur në Kosovë dhe i rritur në Belgjikë si refugjat politik, ai ka ndërtuar një karrierë të suksesshme si poet, shkrimtar dhe eseist, duke u vlerësuar në qarqet letrare evropiane dhe duke u përfshirë edhe në enciklopedinë prestigjioze franceze Larousse. Në një bisedë për Portalb.mk, ai flet për identitetin mes dy botëve, rrënjët shqiptare, lirinë krijuese, letërsinë si territor të shpirtit, ndikimet nga filozofia dhe arti perëndimor, si dhe për trashëgiminë që dëshiron t’u lërë brezave të rinj.

Portalb.mk: Ju keni migruar në Belgjikë si fëmijë refugjat politik, pa shtet, pa siguri dhe pa zgjedhje. A mendoni se poeti Skënder Sherifi lindi nga liria belge, apo nga plaga shqiptare?

Skender Sherifi: Ndoshta edhe nga të dyja. Po zakonisht, teatri, poezia, muzika, piktura lindin nga prania e personit dhe nga sekretet e tij. Me një fjalë, nga ajo që është e fshehur në shoqëri apo në familje. Janë ato mendime, vizione dhe perspektiva që ke me vetveten, në raport me botën dhe me intimitetin tënd, dhe nuk dëshiron t’i shfaqësh, as nga brenda e as nga jashtë. Ti nuk i shpreh spontanisht as në familje e as në shoqëri. Zakonisht ne formësohemi nga familja dhe nga shoqëria. Shoqëria, përveçse është formuese, është edhe ajo që Guy Debord e quan “Shoqëria e Spektaklit”, në librin e tij të botuar në vitin 1967, ku shkruan se secili luan një rol në shoqëri. Në njëfarë mënyre, jetojmë në një spektakël global dhe jemi vetë pjesë e këtij spektakli. Ndërsa arti-poezia, piktura, muzika-është një territor i lirisë. Por liria ka një kosto. Është një luks i madh të jesh vetvetja. Duke marrë këtë luks, natyrisht, mund të shqetësosh shumë njerëz, madje edhe persona të afërt apo familjen tënde. Artisti gjithmonë përpiqet të dalë në dritë. Ne jemi vazhdimisht të kornizuar dhe të formatuar nga jeta e përditshme. Na formojnë në shkollë, në politikë, në akademi, në institucionet ku punojmë, në ministri, në banka, në postë-kudo. Çdokush të jep informacione, por njëkohësisht të vendos edhe kufizime dhe role. Prandaj arti është mënyra më e mirë për të qenë vetvetja. Ndoshta kjo nuk kuptohet lehtë nga të gjithë, por kjo është thelbi i tij.

Portalb.mk: Ju jeni autor belg frankofon, por me rrënjë shqiptare. A është kjo pasuri e dyfishtë, apo një betejë e përhershme mes dy botëve që kërkojnë t’ju kenë për vete?

Skender Sherifi: Është e vërtetë që jam frankofon, por me rrënjë shqiptare. Kjo nuk është një dobësi, por një pasuri. Ndonjëherë është edhe një betejë e përhershme mes dy botëve që tërheqin secila në drejtimin e vet. Gjuha shqipe, për mua, është një lloj shumëzimi i identitetit. Është e vërtetë se jemi frankofonë për shkak të rrugëtimit tonë jetësor, biografisë, shkollimit dhe formimit profesional. Por mbetemi shqiptarë përmes familjes, edukatës, traditave, zakoneve dhe fëmijërisë sonë. Ne jemi formuar në familje me kodet e së kaluarës dhe kjo ka qenë një shkollë shumë e rëndësishme për ndërtimin e identitetit tonë. Për mua, identiteti ka qenë gjithmonë një betejë. E di se origjina ime lidhet me Valbonën, me Tropojën, me traditat, zakonet dhe kodet shqiptare. Kjo është bota ime. Në të njëjtën kohë, jam rritur në botën frankofone, me kulturën franceze dhe evropiane, me letërsinë, filmin, muzikën dhe teatrin. Ajo është një botë e pafund dhe jashtëzakonisht e pasur. Megjithatë, mbi të gjitha ka rëndësi të jesh besnik ndaj origjinës. Duhet ta ruash botën tënde dhe të thuash me krenari: “Unë i përkas kësaj origjine, e pranoj dhe e përqafoj.” Mund të admirosh Luvrin apo British Museum, por unë mbetem një produkt i Tropojës, i Valbonës, i Shqipërisë, i lindur në Kosovë. Këto janë elemente që duhen respektuar pa asnjë dyshim. Të gjitha kulturat e botës janë një pasuri që i shtohen identitetit tonë. Ato nuk na varfërojnë, por na pasurojnë. Problemi që shoh te një pjesë e rinisë shqiptare është se shpesh përqafojnë botën e huaj më shumë sesa vetveten, familjen dhe rrënjët e tyre. Edhe unë e kam përqafuar kulturën botërore, por jo duke mohuar origjinën time. Shpesh të rinjtë krijojnë komplekse ndaj prejardhjes së tyre, sepse u duket se ajo është më pak e zhvilluar ose më primitive. Ata bëjnë krahasime që nuk kanë kuptim. Unë nuk e krahasoj Tropojën me Parisin, sepse secila ka vlerat e veta. Fatkeqësisht, shumë shqiptarë, qoftë në Shqipëri, Kosovë apo diasporë, idealizojnë kulturat e huaja, i imitojnë ato dhe ndërtojnë identitetin e tyre mbi to, duke lënë në hije trashëgiminë e vet. Unë besoj se duhet të jemi të hapur ndaj kulturave të botës, por jo kundër kulturës sonë, jo kundër origjinës sonë, zakoneve dhe trashëgimisë që kemi marrë nga të parët. Vetëm kështu mund të jemi më koherentë dhe më besnikë ndaj vetvetes.

Portalb.mk: Shkrimtarët zakonisht ëndërrojnë të mbeten në kujtesën e lexuesve, jo domosdoshmërisht në enciklopedi. Për ju, çfarë peshe kishte hyrja në Larousse krahasuar me vlerësimin e lexuesit?

Skender Sherifi: Për mua ka qenë një moment shumë i rëndësishëm kur emri im u përfshi në enciklopedinë franceze Larousse. Bëhet fjalë për një nga fjalorët enciklopedikë më prestigjiozë në Francë, me mbi një mijë faqe, ku përfshihen autorët më të rëndësishëm të vendeve të ndryshme të botës. Kur pashë se isha përfshirë si shkrimtar frankofon me origjinë shqiptare, krahas emrave më të njohur të letërsisë shqiptare si Gjon Buzuku, Pjetër Bogdani, Ismail Kadare e të tjerë, ishte një moment simbolik, por edhe shumë emocionues për mua. Ishte një shenjë se në Francë konsiderohesha një autor serioz, me vepra që meritonin të ishin pjesë e një reference kaq të rëndësishme. Megjithatë, përtej këtij vlerësimi institucional, për mua më e rëndësishmja mbetet lexuesi. Janë lexuesit ata që i japin jetë një libri dhe e mbajnë gjallë një autor. Prandaj, edhe pse hyrja në Larousse është një nder i madh, vlerësimi dhe pranimi nga lexuesit ka një peshë edhe më të madhe. Ai është vlerësimi që të shoqëron gjatë gjithë jetës si shkrimtar.

Kur shkruaj, gjithmonë punoj mbi trekëndëshin: gjuha shqipe, origjina shqiptare dhe kultura frankofone. Për mua është shumë e rëndësishme që, edhe pse shkruaj në frëngjisht, të mbetem besnik ndaj origjinës sime shqiptare. Prandaj, në librat e mi do të gjeni gjithmonë referenca shqiptare, personazhe, skenarë, elemente të historisë dhe kulturës sonë. Në të njëjtën kohë, përpiqem që veprat e mia të jenë universale, moderne, postmoderne dhe avangardiste. Më frymëzojnë realizmi, surrealizmi, ritmet bashkëkohore dhe format e reja të letërsisë. Dua që letërsia shqiptare të komunikojë me letërsinë botërore, pa humbur identitetin e saj.

Portalb.mk: Libri juaj LOVE u rendit ndër 10 librat më të mirë të vitit 2008 në Belgjikën frankofone dhe ishte i vetmi libër me poezi në atë listë. A ishte ky një moment që dëshmoi se poezia ende mund të triumfojë edhe në një treg letrar të dominuar nga proza?

Skender Sherifi: Libri im “Love” u rendit ndër librat më të mirë të vitit 2008 në Belgjikën frankofone dhe ishte i vetmi libër me poezi në atë listë. Ky ishte një vlerësim i jashtëzakonshëm, sepse lista përfshinte romanë, tregime, ese, studime, monografi dhe biografi të botuara gjatë gjithë vitit. Fakti që një përmbledhje poetike u përzgjodh mes tyre dëshmoi se poezia vazhdon të ketë fuqi dhe vlerë. “Love” është një libër shumë i veçantë për mua. Ai është një himn kushtuar gruas, dashurisë, erotizmit, sensualitetit dhe romantizmit. Libri është ndërtuar me një koncept kinematografik dhe teatral, si një skenar që udhëton nëpër kontinente, histori dhe kultura, duke ndërthurur poezinë me filozofinë dhe citatet. Në vitin 2012 bëra një evolucion personal në mënyrën e të shkruarit. E përshtata stilin tim, duke e bërë më modern, më avangardist dhe më afër prozës poetike. Ishte një zgjedhje e vetëdijshme artistike. Ky libër u prit jashtëzakonisht mirë, veçanërisht nga lexueset gra, të cilat e përqafuan me shumë dashuri. Shpresoj që këto libra të arrijnë edhe në duart e lexuesve në Maqedoninë e Veriut. Do të ishte kënaqësi e madhe që edhe publiku këtu t’i lexojë, sepse librat e kanë jetën e tyre vetëm kur lexohen. Nuk ka kuptim që një libër të mbetet për njëqind vjet në raftet e një biblioteke pa u hapur nga askush.

Portalb.mk: Veprat tuaja bartin ndikime nga tradita shqiptare, por edhe nga filozofia, arti dhe kultura perëndimore. Si kanë bashkëjetuar këto dy botë brenda krijimtarisë suaj dhe a ka pasur ndonjëherë konflikt mes tyre?

Skender Sherifi: Librat janë shkruar për t’u lexuar. Është e vërtetë që në krijimtarinë time ka pasur përplasje mes traditës shqiptare dhe kulturës perëndimore. Por unë gjithmonë kam dashur të ndërtoj ura dialogu. Kam dashur të krijoj hapësira ku njerëzit, kulturat dhe botët e ndryshme të takohen. Edhe nëse nuk bien dakord për gjithçka, të paktën të provojnë të dialogojnë dhe të shkëmbejnë mendime. Librat e mi janë konceptuar pikërisht mbi këtë ide. Në to ftoj zëra nga Amerika, Afrika, Peruja, Angola, Tajlanda, Shqipëria, Kosova dhe shumë vende të tjera. Ftoj tradita, familje, rryma letrare e artistike, figura historike e kulturore. Të gjithë janë të mirëpritur në këtë univers letrar. Edhe nëse nuk arrijmë në të njëjtin përfundim, të paktën mund të pimë një kafe, të bisedojmë dhe të mësojmë nga njëri-tjetri. Ky është koncepti im për demokratizimin e artit. Unë dua që arti të jetë sa më i hapur dhe sa më i qasshëm. Nuk besoj se arti duhet t’i përkasë vetëm një elite intelektuale apo akademike. Nuk duhet të jetë privilegj vetëm i profesorëve, doktorëve apo studiuesve që dinë të lexojnë Mallarmé-në, Baudelaire-in apo Godard-in. Arti u përket të gjithëve: bujkut, taksistit, punëtorit, kamerierit, studentit, profesorit universitar. Nuk dua të krijoj ndarje klasore në kulturë. Çdokush ka të drejtë ta lexojë, ta përjetojë dhe ta interpretojë një vepër sipas ndjeshmërisë dhe përvojës së vet. Pikërisht kjo shumësi interpretimesh e bën artin të gjallë. Edhe në librin tim të fundit, i cili pritet të botohet në Shqipëri gjatë muajve tetor–nëntor, kam ftuar personalitete nga fusha të ndryshme dhe jo vetëm shkrimtarë. Janë muzikantë, kineastë, aktorë, piktorë dhe artistë të disiplinave të ndryshme. Ka qenë një zgjedhje e vetëdijshme, sepse nuk dua ta getoizoj artin dhe kulturën. Më frymëzon ideja që pati Antoine Vitez me Théâtre National Populaire në Francë: ta sjellë teatrin pranë popullit dhe jo ta lërë vetëm për elitën universitare. Pikërisht këtë dëshiroj edhe unë me poezinë time: të arrijë te njerëzit e zakonshëm dhe jo vetëm te profesorët e letërsisë apo studiuesit. Ky është suksesi më i madh që mund të ketë një autor.

Portalb.mk: Keni takuar figura të mëdha si Jacques Derrida, Jean-Luc Godard, Gilles Deleuze, Louis Aragon e shumë të tjerë. A ka pasur ndonjë takim që ju ka ndryshuar përgjithmonë mënyrën si e shihni letërsinë?

Skender Sherifi: Kam marrë ndikime nga shumë personalitete dhe rryma artistike. Një ndër ndikimet më të mëdha ka qenë regjisori Jean-Luc Godard, një nga figurat kryesore të Nouvelle Vague (Valës së Re) franceze. Ai revolucionarizoi gjuhën e kinemasë, duke thyer strukturën klasike të filmit, mënyrën tradicionale të montazhit dhe rrëfimit, për të ndërtuar një formë të re, më personale dhe më të lirë të shprehjes artistike.

Po aq i rëndësishëm për mua ka qenë edhe filozofi Jacques Derrida, me teorinë e tij të dekonstruksionit. Ai na mësoi se çdo tekst mund të lexohet dhe të interpretohet në mënyra të ndryshme, duke sfiduar kuptimet e ngurta dhe tradicionale.

Jam frymëzuar gjithashtu nga filozofë si Platoni, Sokrati, Hegeli, Spinoza dhe Kanti, të cilët kanë ndikuar në mënyrën se si e kuptoj artin dhe mendimin kritik.

Në artet pamore kam admiruar Andy Warhol dhe konceptin e tij të “Factory”, ku arti lidhet me kulturën e konsumit, reklamën, marketingun dhe prodhimin masiv. Ai tregoi se edhe objektet e zakonshme të konsumit-si konservat, shishet apo produktet e përditshme-mund të bëhen art. Ishte një koncept revolucionar që ndryshoi mënyrën se si e shohim krijimtarinë bashkëkohore.

Më interesojnë edhe surrealizmi, psikanaliza e Sigmund Freud-it dhe shumë rryma të tjera moderne, sepse ato ndihmojnë në kuptimin e njeriut dhe të nënvetëdijes.

Krijimtaria ime është një përzierje kulturash dhe ndikimesh të ndryshme. Ajo është polifonike, si një rapsodi, ku bashkëjetojnë letërsia, filozofia, piktura, kinemaja, muzika pop dhe rock, si edhe ndikimet nga kultura belge, franceze dhe amerikane. Pikërisht ky dialog mes kulturave e bën veprën time më të pasur dhe më universale.

Portalb.mk: Pas një karriere të pasur me vlerësime dhe njohje ndërkombëtare, çfarë mendoni se është trashëgimia që dëshironi të lini: veprën letrare, ndikimin te brezat e rinj, apo diçka tjetër?

Skender Sherifi: Do të doja që librat e mi të mbeteshin si një amanet për brezat e rinj, si një dëshmi e rrugëtimit tim dhe e përvojës sime.

Kam pasur fatin të udhëtoj, të jetoj dhe të takoj personalitete të mëdha të artit e kulturës në Evropë dhe Amerikë. Janë përvoja që brezat e mëparshëm nuk kanë pasur mundësi t’i jetojnë. Ne i kemi njohur këto figura vetëm përmes librave apo historisë, ndërsa unë kam pasur privilegjin t’i takoj nga afër dhe të mësoj prej tyre.

Prandaj do të doja që të rinjtë e Kosovës ta shfrytëzonin këtë përvojë. Ata sot studiojnë në Paris, Londër, Berlin, Gjenevë, New York apo Los Angeles. Kthehen me një formim tjetër, me mendim kritik dhe me standarde të reja. Kjo është një pasuri e madhe për Kosovën dhe për kulturën shqiptare.

Do të dëshiroja që letërsia ime të lexohej në gjuhën shqipe, jo vetëm në Kosovë e Shqipëri, por edhe në mesin e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut. Do të isha i lumtur nëse lexuesit, sidomos të rinjtë, do të gjenin në librat e mi një mundësi për të njohur përvojat që kam fituar në Evropë dhe Amerikë, pa e humbur asnjëherë lidhjen me rrënjët shqiptare.

Bota e sotme u ofron të rinjve shumë mundësi. Është e rëndësishme që ata t’i shfrytëzojnë këto mundësi, të njohin kulturat e tjera, por njëkohësisht të ruajnë identitetin dhe trashëgiminë e tyre. Vetëm kështu mund të ndërtojnë një të ardhme më të pasur dhe më të fortë.