Viti 2025 në fokus: Demokracia dhe “mes-hapësirat”
Ndërsa mbaheshin zgjedhjet dhe institucionet pohonin me kokë, shoqëria civile mbajti barrën e demokracisë, shpesh me shumë pak mbështetje për të lundruar në hapësirat gjithnjë e më të ngushta në të cilat vepron.
Autorë: Vincy Mighulo Masaka dhe Seun Akinyemi
Viti 2025 ishte një tjetër vit zgjedhor, të paktën në letër. Ashtu si edhe viti 2024, ishte një vit plot zgjedhje, të cilat, në teori, e promovuan pjesëmarrjen qytetare. Megjithatë, në të gjitha rajonet, proceset demokratike zhvilloheshin paralelisht me tkurrjen e hapësirës qytetare, rritjen e mbikëqyrjes digjitale dhe kriminalizimin e mospajtimit. Rezultati? Një vit zgjedhor me realitete jodemokratike. Raporti i CIVICUS për Gjendjen e Shoqërisë Civile në vitin 2025 e përshkruan atë që e përfaqësonte globalisht kjo demokraci nominale: ngushtimi i hapësirës qytetare, rritja e kufizimeve mbi liritë e bashkimit, tubimit dhe shprehjes, si dhe normalizimi i mbikëqyrjes, ngacmimit dhe dezinformimit online. Raporti krijoi një pasqyrë të qartë: këto sfida nuk janë të izoluara, ato janë strukturore, të vazhdueshme dhe gjithnjë e më të sofistikuara.
Këto trende alarmante janë vërejtur në Keni, Tanzani, Indonezi, Nepal dhe Pakistan, ndër të tjera. Sipas raportit të CIVICUS “People Power Under Attack 2025” (Pushteti i Popullit Nën Sulm 2025), aktorët e shoqërisë civile në rajone të ndryshme, veçanërisht në vendet ku mbahen zgjedhje, ishin nën rrethim digjital, protestat u përballën me kriminalizim, ndërsa zërat e shoqërisë civile u heshtën ose u kërcënuan. Në Tanzani, për shembull, aktivistët, gazetarët dhe organizatat lokale u detyruan të punonin nën presion të vazhdueshëm, duke improvizuar strategji në kohë reale për t’u përballur me rreziqet që shpesh ishin të padukshme, me rrezik për të shkatërruar progresin drejt demokracisë gjithëpërfshirëse, të arritur gjatë muajve, e madje edhe viteve.
Ky krahasim: tendencat strukturore kundrejt ndikimit njerëzor, zbulon një mospërputhje të konsiderueshme: shoqëria civile shpesh reagon shpejt ndaj kërcënimit, ndërsa mekanizmat e mbështetjes ngecin. Ekosistemi aktual i financimit ka zbuluar një boshllëk të konsiderueshëm, ku ndërtimi i kapaciteteve kërkon stabilitet që nuk ekziston më, ndërsa mjetet digjitale arrijnë pasi rreziqet të përshkallëzohen. Në Indonezi, Nepal, Bangladesh, Marok dhe së fundmi në Bullgari, aktivistët vazhduan të organizoheshin në kushte mbikëqyrjeje, kërcënimi ligjor dhe ngushtimi të hapësirës qytetare, shpesh duke e improvizuar vetë mbrojtjen, financimin dhe sigurinë digjitale. Në Bullgari, TikTok-u, Instagram-i dhe Facebook-u ishin platforma qendrore për mobilizimin e protestave, duke u mundësuar të rinjve dhe grupeve qytetare të organizoheshin në një shkallë të gjerë dhe të arrinin në audienca të reja, të paangazhuara më parë. Ky guxim dhe inovacion janë të jashtëzakonshëm, por ato nxjerrin në pah edhe një të vërtetë të dhimbshme: shoqëria civile lufton për të ruajtur demokracinë me burime që janë të papërshtatshme në kohë krize.
Në të gjithë botën, shoqëria civile vazhdon të sjellë inovacione. Strategjitë hibride, koalicionet shumësektoriale dhe kanalet e koduara të komunikimit digjital u mundësuan aktivistëve të vazhdonin punën e tyre përkundër presioneve të papara. Megjithatë, këto përpjekje janë reaktive, e jo sistemike. Pa mekanizma mbështetës të parashikueshëm, fleksibël dhe të bazuar në nivel lokal, shoqëria civile mban barrën e sistemeve demokratike që funksionojnë më shumë në dukje sesa në përputhje me realitetet e ekosistemit aktual.
Për shkak të kësaj, storja për vitin 2025 është kontradiktore. Demokracia, në formën e saj burokratike, mbijetonte. Në formën e saj autonome, ajo e testoi shoqërinë civile në çdo hap. Si mund të përparojë atëherë shoqëria civile kur hapësira që zë po zvogëlohet, me burime të kufizuara dhe kërcënime të vazhdueshme? Si mund të evoluojnë sistemet mbështetëse për të parashikuar sfidat, në vend që të reagojnë me vonesë? Çfarë është demokracia e qëndrueshme në ekosistemin aktual? E tillë që duket funksionale në raporte apo e tillë që u mundëson njerëzve vetë ta formësojnë fatin e tyre?
Në vitin 2026, mësimet e vitit 2025 mbeten të qarta: Vetëm rezistenca nuk është e mjaftueshme për të mbështetur pjesëmarrjen demokratike. Qëndrueshmëria e ekosistemit aktual kërkon mekanizma mbështetës që janë fleksibël, të përgjegjshëm dhe të dizajnuar për të vepruar me ritmin e kërcënimeve të botës reale. Vendet nuk arrijnë t’i përmbahen parimeve themelore të demokracisë, ndërsa guximi nuk mund të jetë e vetmja forcë shtytëse për shoqërinë civile. “Mes-hapësirat” e vitit 2025: Zona gri midis asaj që premton demokracia dhe asaj me të cilën përballet shoqëria civile është një kujtesë se rishqyrtimi i ekosistemit të burimeve në favor të hapësirës qytetare në tkurrje nuk është më opsional. Është shtylla kurrizore e çdo demokracie që shpreson të mbijetojë.
Në një botë nominalisht demokratike, duhet të imagjinojmë mbështetje që është e parashikueshme, fleksibile dhe e dizajnuar për realitetet aktuale.
Vincy Mighulo Masaka është zyrtare projekti — Koordinatore e Marrëdhënieve me Partnerët për DDI në CIVICUS. Puna e saj përqendrohet në teknologjinë qytetare dhe demokracinë digjitale, duke mbështetur shoqërinë civile të rishqyrtojë mënyrën se si financohet, mbrohet dhe praktikohet demokracia në epokën digjitale, me theks te qëndrueshmëria dhe inovacioni në nivel të komunitetit.
Seun Akinyemi është zyrtar projekti — Koordinator i Marrëdhënieve me Partnerët për DDI në CIVICUS. Përvoja e tij në menaxhimin e projekteve përfshin një gamë të gjerë çështjesh thelbësore, nga demokracia digjitale, proceset zgjedhore dhe liria e mediave, deri te iniciativat kundër korrupsionit, qeverisja lokale, shëndetësia, barazia gjinore dhe financimi.