Subjektet politike mes formalizimit institucional dhe deficitit demokratik në kontekstin evropian

Shkruan: Besa Kadriu

 Në shumë demokraci të reja apo tranzicionale, partitë politike shpesh funksionojnë më shumë si struktura pushteti sesa si institucione përfaqësuese. Rasti i partive politike shqiptare në Republikën e Maqedonisë së Veriut (RMV) ilustron qartë këtë fenomen, përmes një modeli të përsëritur organizimi që bazohet në personalizimin e subjektit politik dhe dobësimin e institucioneve të brendshme partiake.

Në këtë kontekst, partia politike identifikohet pothuajse tërësisht me liderin e saj. Vendimmarrja politike, përzgjedhja e kuadrove dhe orientimi strategjik përqendrohen në një rreth të ngushtë njerëzish, ndërsa strukturat formale shërbejnë kryesisht si mekanizma legjitimues. Ky model përputhet me atë që literatura e shkencave politike e përshkruan si personalizim i politikës (Poguntke & Webb, 2005), ku autoriteti institucional zëvendësohet nga autoriteti individual.

Një tipar tjetër problematik lidhet me strukturën e anëtarësisë. Në vend të ndërtimit të kapaciteteve profesionale dhe ideologjike, anëtarësia shpesh bazohet në marrëdhënie klienteliste, ku mbështetja politike shkëmbehet me përfitime materiale ose simbolike. Sipas Kitschelt (2000), kjo formë klientelizmi krijon varësi politike dhe dobëson autonominë e qytetarëve si aktorë politikë.

Programet politike, ndonëse ekzistojnë në formë dokumentesh zyrtare, rrallëherë funksionojnë si kontrata reale me elektoratin. Ato aktivizohen në mënyrë selektive, zakonisht gjatë fushatave zgjedhore ose krizave politike, pa mekanizma monitorimi dhe pa llogaridhënie publike. Ky fenomen përkon me konceptin e partive “kartel” të përshkruar nga Katz dhe Mair (1995), ku partitë fokusohen më shumë në ruajtjen e pushtetit sesa në përfaqësimin e interesit publik.

Një pasojë e drejtpërdrejtë e këtij modeli është margjinalizimi i mendimit kritik dhe profesional. Individët që veprojnë në mënyrë të pavarur, mbështesin standarde etike apo kërkojnë reforma të brendshme, shpesh përjashtohen nga proceset vendimmarrëse. Kjo jo vetëm që dekurajon elitën intelektuale, por kontribuon edhe në rënien e besimit qytetar ndaj politikës.

Për lexuesin ndërkombëtar, është e rëndësishme të theksohet se ky model ka implikime të drejtpërdrejta për procesin e integrimit evropian të Maqedonisë së Veriut. Mungesa e demokracisë së brendshme partiake, transparencës dhe meritokracisë bie ndesh me standardet e qeverisjes së mirë dhe sundimit të ligjit, të kërkuara nga Bashkimi Evropian.

Përvoja individuale dhe sfidat strukturore në partitë politike -Bazuar si në analizën teorike ashtu edhe në përvojën time personale në angazhimin politik, kam konstatuar një sërë problematikash strukturore që lidhen me funksionimin e partive politike, veçanërisht në raport me përfshirjen reale të grave dhe profesionistëve me kapacitete të dëshmuara akademike dhe institucionale.

Si grua, me gatishmëri të vazhdueshme për të dhënë një kontribut profesional dhe substancial, jam përballur shpesh me situata që kanë prodhuar ndjesi nënvlerësimi dhe përjashtimi simbolik. Këto përvoja më kanë detyruar, në shumë raste, të funksionoj në mënyrë të pavarur, duke ruajtur integritetin profesional dhe qëllimet fillestare të angazhimit tim politik, pavarësisht mjedisit jo gjithmonë mbështetës.

Kontributi im do të kishte qenë dukshëm më i efektshëm në fushën e ndërtimit të raporteve me aktorë ndërkombëtarë, përmes një qasjeje të strukturuar, profesionale dhe në përputhje me protokollet diplomatike. Megjithatë, kjo qasje shpesh binte në kundërshtim me kulturën reale politike me të cilën jam përballur – një kulturë e karakterizuar nga informaliteti, mungesa e meritokracisë dhe prioritetizimi i interesave afatshkurtra politike.

Një problem tjetër thelbësor ka qenë mospranimi ose mosvlerësimi i ideve dhe propozimeve në kuadër të strukturave dhe organeve vendimmarrëse të partive politike. Në disa raste, kjo është shoqëruar edhe me promovimin e individëve me nivele më të ulëta arsimimi dhe pa afirmim profesional, duke lënë jashtë kuadro të kualifikuara dhe breza me potencial.

Ky fenomen jo vetëm që dëmton cilësinë e vendimmarrjes politike, por krijon edhe një ndjenjë përjashtimi që perceptohet si “goditje pas shpine” ndaj profesionalizmit dhe integritetit.

Akoma më problematike janë politikat formale dhe deklarative që nuk shërbejnë realisht kauzës kombëtare apo pozicionimit të mirëfilltë politik të shqiptarëve, por që strukturalisht bien pre e ndikimit të autoriteteve ose grupeve të interesit, të cilat synojnë pushtetin për përfitime personale dhe jo për realizimin e një vizioni afatgjatë dhe gjithëpërfshirës.

Në këtë kontekst, vihet re një mospërputhje e qartë midis diskursit politik dhe praktikës reale në lidhje me Qëllimet e Zhvillimit të Qëndrueshëm (SDGs), barazinë gjinore dhe përfshirjen sociale. Shumë mekanizma, si forumet e grave apo strukturat e tjera për përfaqësim, ekzistojnë kryesisht në formë pro-forma, pa bazë funksionale dhe pa ndikim real në proceset vendimmarrëse.

Në përfundim, rasti i partive politike shqiptare në RMV tregon se pa institucionalizim real, pa ndarje të qartë mes partisë dhe liderit, dhe pa ndërtim të politikave mbi baza programore dhe jo klienteliste, politika rrezikon të mbetet peng i pushtetit personal. Ky nuk është vetëm një problem lokal, por një sfidë e përbashkët për demokracitë tranzicionale në Evropën Juglindore.

Të gjitha këto elemente kontribuojnë jo vetëm në largimin e intelektualëve dhe profesionistëve nga angazhimi politik, por edhe në humbjen e besimit të tyre ndaj vendit dhe institucioneve.

Për sa kohë që strukturat e pushtetit mbeten të dominuara nga mendësi përjashtuese, me prirje diskriminuese dhe orientime monoetnike, rreziku i zbrazjes institucionale dhe territoriale mbetet real dhe afatgjatë.