Disinfo Radar: Ngjarjet kritike që nxitën narrativat dezinformuese në Ballkanin Perëndimor gjatë muajit shtator

Përgjegjësia për krimet e luftës mbetet një nga çështjet më të ndjeshme në Ballkanin Perëndimor dhe një nga fushat ku narrativat manipulohen më shumë. Trendet e vëzhguara nga gushti deri në shtator tregojnë se vdekja dhe funerali i Ratko Mladiq në Serbi kanë riaktivizuar narrativat e vjetra të mohimit, relativizimit dhe glorifikimit të gjenocidit të Srebrenicës, si dhe krimeve të tjera për të cilat ai u dënua ligjërisht. Deklarata e BE-së mbi funeralin e Ratko Mladiq kujtoi se qeveritë e vendeve të Ballkanit Perëndimor, përmes Procesit të Berlinit, ishin zotuar të respektonin vendimet e gjykatave ndërkombëtare dhe vendase për krimet e luftës, të refuzonin gjuhën e urrejtjes dhe glorifikimin e kriminelëve të luftës, dhe të tregonin respekt për të gjitha viktimat,  thuhet në botimin mujor të Disinfo Radar: Monitoro dhe Paralajmëro.

Edhe pse autoritetet serbe nuk e karakterizuan ngjarjen si një funeral zyrtar shtetëror, raportet përmendën elementë zyrtarë dhe ushtarakë të funeralit, duke përfshirë një eskortë ushtarake dhe praninë e zyrtarëve qeveritarë. Këta elementë u lejuan aktorëve nacionalistë ta paraqisnin funeralin jo vetëm si një lamtumirë private, por edhe si një formë njohjeje kolektive dhe institucionale të një komandanti ushtarak i cili ishte dënuar ligjërisht për disa nga krimet më të rënda të kryera gjatë luftërave të viteve 1990.

Në të njëjtën kohë, vendimi i shkallës së parë i Dhomave të Specializuara të Kosovës kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit krijoi një rrezik të ndryshëm, por të lidhur, të manipulimit të informacionit. Rastet nuk janë të krahasueshme: vendimi kundër Mlladiçit është i formës së prerë, ndërsa vendimi i Dhomave të Specializuara kundër ish-udhëheqësve të UÇK-së është i shkallës së parë dhe mund të apelohet. Një nga rreziqet kryesore në lidhje me manipulimin e informacionit është se gjetjet e gjykatës mbi përgjegjësinë penale individuale dhe Ndërmarrjen e Përbashkët Kriminale paraqiten si përfundime më të gjera rreth UÇK-së, shqiptarëve të Kosovës ose luftës në Kosovë në tërësi. Një prezantim i tillë mund të turbullojë dallimin midis gjetjeve të gjykatës në lidhje me individë të caktuar dhe narrativave më të gjera politike ose historike, duke kontribuar potencialisht në polarizim dhe duke minuar debatin publik të informuar rreth vendimit.

Përhapja rajonale e këtij trendi ishte e dukshme edhe përtej Serbisë, Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Kosovës. Në Maqedoninë e Veriut, Metamorfozis dokumentoi glorifikimin publik të Mlladiqit nga zyrtarë të lidhur me shumicën qeverisëse. Rrjeti i Diversitetit të Raportimit (Reporting Diversity Network) identifikoi gjithashtu glorifikimin e Ratko Mlladiqit në Serbi, Bosnjë dhe Hercegovinë, Mal të Zi dhe Maqedoninë e Veriut, ndërsa organizatat e shoqërisë civile malazeze kritikuan shprehjet publike të simpatisë dhe homazhet nga disa figura politike pro-serbe.

Këto narrativa ka të ngjarë të mbeten relevante në tetor, pasi ato lidhin të kaluarën ushtarake me zgjedhjet, politikat e identitetit, anëtarësimin në BE, besimin në institucionet ndërkombëtare dhe mobilizimin politik ndërkufitar. Rreziku kryesor nuk është vetëm përsëritja e pretendimeve të rreme, por edhe normalizimi i një qasjeje në të cilën përgjegjësia për krimet paraqitet si poshtërim kolektiv, dhe faktet e përcaktuara nga vendimet e gjykatës errësohen përmes kujtesës selektive, të ashtuquajturit “whataboutism” (një teknikë ose praktikë e përgjigjes ndaj një akuze ose pyetjeje të vështirë duke bërë një kundërakuzë ose duke ngritur një pyetje tjetër) dhe retorikës së viktimizimit.

Shqipëria: Hetimi i KAYO-s ka të ngjarë të nxisë narrativa kontradiktore mbi tregtinë e armëve dhe përgjegjësinë shtetërore

Partitë opozitare në Shqipëri janë përpjekur t’i shndërrojnë akuzat në lidhje me kompaninë shtetërore të mbrojtjes KAYO sh.a në një çështje llogaridhënieje parlamentare, duke krijuar një pikë të mundshme të nxehtë mbi narrativat konkurruese të dezinformimit mbi tregtinë e armëve, korrupsionin dhe kapjen e shtetit. Më 11 shtator, Partia Demokratike, Partia e Lirisë dhe Aleanca për Ndryshim kërkuan zyrtarisht krijimin e një komisioni hetimor parlamentar mbi aktivitetet e KAYO-s, duke përfshirë marrëveshjet e saj të bashkëpunimit, prodhimin, importin, eksportin dhe tregtinë e armëve, municioneve dhe pajisjeve ushtarake. Komisioni i propozuar do të kishte 15 anëtarë dhe një mandat gjashtëmujor. Opozita gjithashtu kërkoi një hetim mbi përdorimin e fondeve publike nga kompania dhe lidhjet e dyshuara me një skemë ndërkombëtare të trafikimit të armëve, bazuar në regjistrimet audio të rrjedhura.

Çështja tashmë është përshkallëzuar në një mosmarrëveshje politike dhe informative pasi shumica parlamentare e hodhi poshtë kërkesën. Konferenca e Kryetarëve arriti në përfundimin se hetimi i propozuar nuk i plotësonte kërkesat kushtetuese dhe ligjore për krijimin e një komisioni parlamentar, duke argumentuar se fushëveprimi i tij ishte shumë i gjerë dhe se nuk specifikonte veprime, marrëveshje ose shkelje të supozuara mjaftueshëm specifike. I njëjti vendim thotë se SPAK ka filluar një hetim mbi regjistrimin audio të rrjedhur, duke ngritur çështjen e një mbivendosjeje të mundshme midis hetimit parlamentar dhe procedurave të vazhdueshme të ndjekjes penale.

Kombinimi i materialeve të rrjedhura, akuzave të opozitës, interpretimeve kontradiktore të aktiviteteve të KAYO-s dhe refuzimi i propozimit për të krijuar një komision krijon kushtet për manipulim informacioni. Një narrativë e mundshme do t’i paraqiste akuzat për trafik armësh dhe keqpërdorim të fondeve publike si fakte tashmë të përcaktuara, megjithëse ato ende duhet të verifikohen. Nga ana tjetër, narrativat kundërshtare mund t’i paraqisnin vetë akuzat si plotësisht të sajuara ose të motivuara politikisht, duke i hedhur poshtë çështjet që fshihen pas tyre para se të shqyrtohen plotësisht provat përkatëse. Për këto arsye, çështja mund të bëhet një pikë konflikti në të cilën mosmarrëveshjet e vërteta politike dhe institucionale do të ndërthuren me përfundime të nxituara, prezantim selektiv të provave dhe pretendime të gabuara në lidhje me aktivitetet e KAYO-s, rolin e institucioneve publike dhe detyrimet e mbrojtjes, si dhe detyrimet e Shqipërisë ndaj NATO-s.

Bosnja dhe Hercegovina: Informimet mbi integritetin e zgjedhjeve ka të ngjarë të nxisin narrativat mbi teknologjinë, mashtrimin dhe besimin e votuesve

Informimet e administratës zgjedhore dhe komunikimet mbi integritetin e zgjedhjeve përpara zgjedhjeve të përgjithshme të Bosnjës dhe Hercegovinës më 4 tetor ka të ngjarë të bëhen një pikë e nxehtë për narrativat që vënë në pikëpyetje sigurinë dhe drejtësinë e procesit zgjedhor. Komisioni Qendror i Zgjedhjeve po përgatitet të prezantojë identifikimin biometrik të votuesve, skanerët e fletëvotimeve dhe transmetimin elektronik të rezultateve, me autoritetet zgjedhore dhe partnerët ndërkombëtarë që theksojnë integritetin e zgjedhjeve dhe besimin e publikut. Një konferencë e kohëve të fundit e OSBE-së mblodhi së bashku përfaqësues të autoriteteve zgjedhore, shoqërisë civile, medias, akademisë dhe partnerëve ndërkombëtarë për të diskutuar teknologjitë e reja dhe integritetin e procesit zgjedhor. Komisioni gjithashtu kreu zgjedhje provë në të gjithë vendin më 11 shtator për të testuar teknologjitë e reja, me vonesa në disa qendra votimi pasi fletët e votimit provë nuk u dorëzuan në kohë.

Këto zhvillime mund të krijojnë terren pjellor për narrativa kundërshtuese në lidhje me manipulimin zgjedhor, problemet teknologjike dhe besueshmërinë e institucioneve. Problemet teknike gjatë testimit mund të paraqiten si provë se sistemi i ri nuk mund të sigurojë zhvillimin e sigurt të zgjedhjeve, ndërsa vështirësitë e zakonshme teknike ose administrative mund të ekzagjerohen dhe të paraqiten para kohe si mashtrim i organizuar zgjedhor. Nga ana tjetër, garancitë zyrtare në lidhje me sigurinë e teknologjive të reja mund të paraqiten në mënyrë selektive si përpjekje për të hedhur poshtë dyshimet ose kontrollet legjitime. KQZ-ja ka theksuar tashmë nevojën për të respektuar rregullat zgjedhore dhe ndalimin e gjuhës së urrejtjes gjatë fushatës, dhe sanksionet e fundit kundër aktorëve politikë për fushatë të hershme tregojnë se masat për të zbatuar rregullat zgjedhore tashmë po zbatohen. Kombinimi i teknologjisë së re të votimit, testimit teknik, narrativave politike kundërshtuese dhe vëmendjes së shtuar ndaj integritetit të zgjedhjeve mund të zvogëlojë besimin në administratën zgjedhore dhe të krijojë hapësirë ​​për pretendime të sajuara dhe mashtruese në lidhje me procesin e votimit.

Kosova: Angazhimi diplomatik perëndimor pas vendimit për Thaçin ka të ngjarë të nxisë narrativat e presionit ndërkombëtar

Vendimi i shkallës së parë i Dhomave të Specializuara të Kosovës kundër ish-Presidentit të Kosovës Hashim Thaçi dhe tre ish-udhëheqësve të tjerë të UÇK-së ka të ngjarë të mbetet në qendër të manipulimit të informacionit në lidhje me drejtësinë, sovranitetin dhe presionin ndërkombëtar. Vendimi i Dhomave të Specializuara i shpalli katër të pandehurit fajtorë për krime lufte dhe i dënoi ata me burgim nga 13 deri në 25 vjet. Vendimi i plotë me shkrim nuk është publikuar ende, kështu që çdo interpretim i gjetjeve të tij është domosdoshmërisht paraprak në këtë kohë, me rrezikun e keqinterpretimit ose moskuptimit të plotë të arsyetimit të gjykatës. Vendimi u pasua nga protesta në Prishtinë, duke përfshirë incidente pranë misionit EULEX, ndërsa Kryeministri Albin Kurti e kritikoi publikisht vendimin dhe bëri thirrje që ai të kundërshtohej në apel. Në një kontekst të tillë, takimet midis udhëheqësve politikë të Kosovës, BE-së dhe përfaqësuesve diplomatikë perëndimorë mund të diskutonin përmbajtjen, sundimin e ligjit, mbrojtjen e misioneve ndërkombëtare dhe bashkëpunimin e vazhdueshëm me institucionet gjyqësore.

Kombinimi i vendimit, reagimeve politike të brendshme dhe angazhimit ndërkombëtar ka të ngjarë të nxisë narrativa në të cilat qeveritë perëndimore dhe institucionet gjyqësore ndërkombëtare e paraqiten si aktorë që ushtrojnë presion politik mbi Kosovën. Aktivitetet diplomatike mund të paraqiten si prova se aktorët e huaj po përpiqen të diktojnë përgjigjen politike të Kosovës, ndërsa Dhomat e Specializuara dhe EULEX-i mund të paraqiten si instrumente të drejtuara kundër shqiptarëve të Kosovës ose si një përpjekje për të delegjitimuar rolin e UÇK-së në pavarësinë e Kosovës. Narrativa të tilla gjithashtu mund të lidhin thirrjet për përmbajtje me pretendimet se aktorët ndërkombëtarë po mbrojnë interesat e tyre politike ose po përpiqen të dobësojnë udhëheqësit e Kosovës në përballjen diplomatike me Serbinë. Nga ana tjetër, kritikat e justifikuara ndaj vendimit dhe shqetësimet në lidhje me rolin e institucioneve ndërkombëtare mund të ndërthuren me pretendime të sajuara për koordinim diplomatik ose ndërhyrje të huaja. Prandaj, hapësira e informacionit ka të ngjarë të jetë një përzierje e mosmarrëveshjeve politike të dokumentuara, kritikave të justifikuara dhe narrativave manipuluese mashtruese, veçanërisht në lidhje me kuptimin e vendimit, rolin e EULEX-it dhe reagimin e qeverive perëndimore.

.Mali i Zi: Pretendimet për bllokim të anëtarësimit në BE dhe narrativat populiste ekonomike ka të ngjarë të thellojnë polarizimin

Hapësira e informacionit në Mal të Zi u ekspozua ndaj rreziqeve në shtator në lidhje me akuzat e diskutueshme se disa shtete anëtare të BE-së kishin kërkuar ndërprerje në negociatat e anëtarësimit të Malit të Zi. Delegacioni i BE-së në Podgoricë i mohoi këto akuza, duke deklaruar se raportet e medias se disa shtete anëtare të BE-së kishin kërkuar një ndërprerje të negociatave ishin të pabaza. Edhe kur mohohen, akuza të tilla mund të nxisin narrativat euroskeptike që pretendojnë se rruga e Malit të Zi drejt BE-së është e bllokuar, se mbështetja e BE-së është e pasigurt ose se anëtarësimi po vonohet për shkak të kushteve të fshehura politike. Nga ana tjetër, aktorët pranë qeverisë mund ta përdorin polemikën për të portretizuar kritikët si të motivuar politikisht ose si aleatë të përpjekjeve të jashtme për të minuar rrugën evropiane të Malit të Zi.

Rreziku i dytë ka të bëjë me propozimin e Kryeministrit Milojko Spajiç për pagat dhe pensionet, i njohur si “modeli euro”. Mbështetësit mund ta paraqesin propozimin si provë të mbrojtjes sociale, optimizmit ekonomik dhe modernizimit pro-evropian. Kritikët dhe ekonomistët, nga ana tjetër, mund ta shohin atë si papërgjegjshmëri fiskale ose një formë të populizmit parazgjedhor, veçanërisht nëse debati publik përqendrohet në boshllëqet e mundshme buxhetore pa një analizë të qartë fiskale. Kjo hap derën për pretendime të ekzagjeruara nga të dyja palët: ose se Mali i Zi po përballet me kolaps fiskal ose se çdo kritikë ndaj propozimit është pengesë e motivuar politikisht.

Së bashku, raportet kontestuese mbi pranimin në BE dhe pretendimet në lidhje me politikat ekonomike mund ta thellojnë më tej polarizimin mbi orientimin evropian të Malit të Zi, besueshmërinë e institucioneve të tij dhe aftësinë e qeverisë për të menaxhuar reformat dhe financat publike.

Maqedonia e Veriut: Debati i tetorit për zgjerimin e BE-së ka të ngjarë të nxisë narrativa për kushte gjithnjë në ndryshim, si dhe narrativa anti-BE

Diskutimi strategjik i planifikuar i Këshillit Evropian mbi zgjerimin dhe reformat në tetor 2026 ka të ngjarë të bëhet një pikë e nxehtë për narrativat dezinformuese që lidhen me procesin e bllokuar të pranimit të Maqedonisë së Veriut në BE. Këshilli Evropian konfirmoi në qershor se udhëheqësit e BE-së do të zhvillojnë një diskutim strategjik mbi zgjerimin dhe reformat në takimin e tyre të tetorit. Maqedonia e Veriut mbetet një vend kandidat dhe negociatat e pranimit u hapën zyrtarisht në vitin 2022, ndërsa procesi i shqyrtimit u përfundua në dhjetor 2023. Megjithatë, vendi ende nuk i ka miratuar ndryshimet kushtetuese që lidhen me kornizën negociuese të BE-së për vitin 2022. Presidenti i Këshillit Evropian Antonio Costa tha gjatë një vizite në Shkup se miratimi i ndryshimeve të nevojshme kushtetuese mbetet hapi tjetër drejt fillimit formal të negociatave, ndërsa Ministri i Jashtëm Timço Mucunski tha se në kontekstin aktual nuk do të ketë ndryshime kushtetuese pa besim, kredibilitet dhe garanci shtesë.

Deklaratat, përfundimet ose paqartësitë e qëllimshme që dalin nga diskutimi i tetorit mund të përdoren për të përforcuar narrativat se BE-ja po ndryshon vazhdimisht kushtet për pranimin e Maqedonisë së Veriut ose po e mban qëllimisht vendin jashtë Unionit. Një narrativë e mundshme do ta paraqiste procesin e zgjerimit si një seri “kushtesh në ndryshim të vazhdueshëm”, duke pretenduar se Maqedonia e Veriut është e ekspozuar ndaj kërkesave dypalëshe në ndryshim të vazhdueshëm pavarësisht përmbushjes së detyrimeve të saj. Një narrativë tjetër do ta paraqiste BE-në si një palë që përpiqet të bëjë presion mbi vendin për të bërë ndryshime kushtetuese ose lëshime shtesë, në kurriz të sovranitetit kombëtar. Nga ana tjetër, deklaratat që theksojnë se zgjerimi bazohet në meritë mund të paraqiten në mënyrë selektive si provë se procesi i ngecur është vetëm përgjegjësi e Maqedonisë së Veriut, duke intensifikuar potencialisht polarizimin politik të brendshëm. Kombinimi i një mosmarrëveshjeje të vërtetë politike të pazgjidhur, ndjeshmërisë së lartë publike në lidhje me procesin e pranimit në BE dhe pasigurisë në lidhje me hapat e ardhshëm krijon një mjedis në të cilin deklaratat zyrtare mund të citohen në mënyrë selektive, të shtrembërohen ose të kombinohen me pretendime të sajuara në lidhje me qëllimet e BE-së.

Këto narrativa që lidhen me anëtarësimin në BE mund të ndërthuren gjithashtu me mosmarrëveshje më të gjera rajonale për identitetin, duke përfshirë përhapjen e narrativave që lidhen me të kaluarën ushtarake dhe lavdërimin publik të Ratko Mladiq-it nga disa aktorë politikë pro-serbë në Maqedoninë e Veriut.

Serbia: Fushata Zgjedhore Studentore Ka të ngjarë të nxisë narrativat e delegjitimizimit, ndërhyrjes së huaj dhe shkeljes së Integritetit të zgjedhjeve

Ndërsa lëvizja opozitare studentore në Serbi bën fushatë përpara zgjedhjeve parlamentare të planifikuara për 25 tetor, dukshmëria e saj politike në rritje ka të ngjarë të nxisë një gamë më të gjerë narrativash delegjitimizimi. Komisioni Zgjedhor i Republikës e ka shpallur zyrtarisht “Lista e Studentëve – Studentët Fitojnë” një listë zgjedhore. Sulmet aktuale mund të bazohen në pretendimet se lista në të vërtetë nuk udhëhiqet nga studentët, se kontrollohet nga politikanë të opozitës, se nuk ka program tjetër përveç kundërshtimit të qeverisë, ose se përfaqësuesit e saj po shmangin përballjen e drejtpërdrejtë politike. Këto narrativa mund të kombinohen më pas me pretendimet e njohura se studentët dhe aktorët qytetarë financohen, koordinohen ose drejtohen strategjikisht nga qeveritë perëndimore, OJQ-të, mediat e huaja, ambasadat ose shërbimet e inteligjencës, me kërkesat për reformë zgjedhore të paraqitura si një front për një operacion më të gjerë të ndryshimit të regjimit. Narrativa të tilla do të shfrytëzonin ndjeshmëritë e hershme që lidhen me sovranitetin kombëtar, NATO-n dhe presionin e perceptuar të huaj për të minuar legjitimitetin e pjesëmarrjes politike të studentëve.

Në të njëjtën kohë, mjedisi zgjedhor ka të ngjarë të krijojë narrativa kontradiktore në lidhje me përdorimin e burimeve shtetërore dhe institucionale nga strukturat qeverisëse. Presidenti Aleksandar Vuçiç dhe zyrtarë të lartë të Partisë Progresive Serbe po bëjnë fushatë aktive përpara zgjedhjeve të parakohshme, me PPS-në që njofton publikisht aktivitetet dhe tubimet parazgjedhore. Organizata serbe e monitorimit të zgjedhjeve CRTA dokumentoi parregullsi dhe shqetësime gjatë procesit të kandidimit, ndërsa raportet e medias treguan vështirësi me të cilat u përball lëvizja studentore dhe aktorët e opozitës në qasje te noterët dhe zyrtarët komunalë të autorizuar për të certifikuar nënshkrimet, të nevojshme për mbledhjen dhe verifikimin e nënshkrimeve. Këto vëzhgime të dokumentuara mund të bëhen baza për narrativa kontradiktore në lidhje me drejtësinë e procesit zgjedhor. Mosmarrëveshjet reale mbi kushtet zgjedhore mund të përkeqësohen nga pretendime të sajuara dhe mashtruese, duke krijuar një mjedis informacioni në të cilin si lëvizja studentore ashtu edhe institucionet zgjedhore mund të bëhen shënjestra të narrativave delegjitimuese.

 —

“Disinfo Radar: Monitoro dhe Paralajmëro” është një botim mujor, pjesë e sistemit të paralajmërimit të hershëm të bazuar në të dhëna për dezinformimin në Ballkanin Perëndimor. Radari Disinfo ofron paralajmërim paraprak për ngjarjet e pritura të pikave të nxehta që ka të ngjarë të nxisin narrativat e dezinformimit bazuar në analizën e vlerësimit të rrezikut të rezultateve të monitorimit të vazhdueshëm të medias dhe përvojës së mëparshme me fushatat e përsëritura të dezinformimit.

Informacionet e ofruar nga Radari Disinfo paraqiten në një format konciz, të lehtë për t’u lexuar dhe shpërndahet përmes qendrës së përmbajtjeve antidisinfo.net, në formën e një buletini mujor me email dhe në rrjetet sociale më të njohura të rajonit.