Strazburgu: Peizazhi mediatik në RMV thellësisht i polarizuar dhe i ndikuar nga interesa politike e biznesore
Maqedonia e Veriut përballet me mangësi të vazhdueshme strukturore në funksionimin e demokracisë, pavarësisht zhvillimit formal të zgjedhjeve presidenciale dhe parlamentare të vitit 2024, thekson raporti më ri i monitorimit për Maqedoninë e Veriut i Parlamentit të Këshillit të Evropës. Në fushat që lidhen me proceset zgjedhore, vëzhgimin e zgjedhjeve, punën e Parlamentit, demokracinë lokale, shoqërinë civile, mediat dhe kornizën zgjedhore, raporti evidenton se polarizimi i thellë politik ka dëmtuar funksionimin institucional dhe ka penguar dialogun parlamentar. Korniza zgjedhore mbetet e paplotë dhe shpesh ndryshohet në mënyrë të përshpejtuar, pa konsultime publike dhe në kundërshtim me standardet ndërkombëtare. Demokracia lokale vazhdon të ndikohet nga decentralizimi i papërfunduar dhe mungesa e reformave financiare. Sipas raportit, media dhe shoqëria civile përballen me presione strukturore, pasiguri financiare dhe mbrojtje të pamjaftueshme ligjore, ndërsa mungesa e vullnetit politik për reforma gjithëpërfshirëse mbetet një nga kritikat qendrore të monitorimit të Parlamentit të Këshillit të Evropës, raporton Portalb.mk.
Një nga kritikat më të theksuara në raport lidhet me polarizimin ekstrem politik, i cili ka ndikuar drejtpërdrejt në funksionimin e Parlamentit. Ky polarizim ka çuar në bllokime të shpeshta institucionale, mungesë dialogu konstruktiv dhe vonesa të konsiderueshme në emërimin e funksionarëve në institucione të pavarura, përfshirë Gjykatën Kushtetuese dhe organet rregullatore të medias.
“Puna e Parlamentit është prekur vazhdimisht nga polarizimi politik, duke rezultuar në vonesa dhe përdorim të shpeshtë, ndonjëherë të papërshtatshëm, të procedurave të përshpejtuara legjislative. Si rezultat i përçarjeve të forta, sfidat vazhdojnë të mbeten në planifikimin efektiv të procesit të hartimit të ligjeve. Pengimi i aktiviteteve parlamentare, shpesh për shkak të mungesës së dialogut, ka vonuar emërimet në pozicione kyçe në institucione të pavarura, duke përfshirë gjyqtarët në Gjykatën Kushtetuese, Zëvendës Avokatë të Popullit dhe anëtarët e Këshillit të Programeve të Transmetuesit Publik dhe Këshillit të Agjencisë për Shërbime Mediatike Audio dhe Audiovizuale. Kandidatët e përzgjedhur nga Komisioni Parlamentar për Çështjet e Zgjedhjeve dhe Emërimeve shpesh nuk kishin përvojë profesionale përkatëse ose nuk plotësonin kriteret e kualifikimit, gjë që ngriti shqetësime në lidhje me përzgjedhjet e bazuara në meritë”, thuhet në raport.
Përdorimi i shpeshtë dhe shpesh i pajustifikuar i procedurave të përshpejtuara legjislative, përfshirë mekanizmin e ashtuquajtur “flamuri i BE-së”, ka minuar transparencën, cilësinë e legjislacionit dhe mbikëqyrjen parlamentare. Kjo praktikë është kritikuar për faktin se është përdorur edhe për ligje që nuk kishin lidhje reale me harmonizimin me acquis të BE-së.
“Parlamenti i mëparshëm (i legjislaturës së 10-të) u kritikua për përdorimin e tepërt dhe ndonjëherë të papërshtatshëm të procedurës së përshpejtuar “flamuri i BE-së” për propozimet që nuk lidhen me përafrimin e legjislacionit me acquis të BE-së. Ky lloj procedure duhet të përdoret në lidhje me ligjet që synojnë përafrimin e legjislacionit kombëtar me acquis të Bashkimit Evropian dhe bazuar në konsultime gjithëpërfshirëse, përfshirë edhe me Komisionin Evropian. Ekziston shpresa që kjo praktikë të reduktohet pas miratimit në nëntor 2023 të Rregullores së re të Punës për Parlamentin, e cila është hartuar për të përmirësuar mbikëqyrjen dhe efikasitetin parlamentar dhe për të kufizuar përdorimin e papërshtatshëm të procedurave të përshpejtuara”, thuhet në raport.
Edhe pse zgjedhjet u zhvilluan pa incidente të mëdha, raporti thekson se kuadri zgjedhor mbetet problematik dhe i fragmentuar. Shumë rekomandime të Komisionit të Venecias dhe ODIHR-it nuk janë zbatuar, veçanërisht në fushat e financimit të fushatave, rregullimit të qasjes në media dhe ndarjes së fondeve shtetërore.
“Ndërsa kuadri ligjor mbetet i favorshëm për mbajtjen e zgjedhjeve demokratike, mbeten shumë boshllëqe dhe mospërputhje, duke e bërë reformën e mëtejshme thelbësore. Një numër rekomandimesh kyçe të bëra nga Komisioni Evropian për Demokraci nëpërmjet Ligjit (Komisioni i Venedikut) dhe ODIHR-i mbeten të pazbatuara. Disa fusha të rëndësishme, siç janë rregullat e fushatës, qasja në media dhe ndarja e fondeve shtetërore, nuk janë të rregulluara, duke minuar parimin kryesor të sigurisë ligjore dhe meritojnë një rishikim të Kodit Zgjedhor. Sa i përket financimit të fushatës në zgjedhjet e fundit, metoda për shpërndarjen e fondeve shtetërore për fushatën dhe kohën në media i dëmtoi partitë më të vogla dhe ato pa përfaqësim në parlament. Në të njëjtën kohë, transparenca dhe llogaridhënia e financave të fushatës u dobësuan nga kërkesat minimale të raportimit të financimit të fushatës, si dhe nga burimet dhe kapacitetet e kufizuara të dhëna organeve mbikëqyrëse. Prandaj, ekziston nevoja për të miratuar masa për të rritur transparencën e financimit të partive dhe fushatave dhe rregulloret për ndarjen e reklamave politike të paguara duhet të rishikohen”, thuhet në raport.
Ndryshimet e Kodit Zgjedhor pak para zgjedhjeve, përmes procedurave të përshpejtuara dhe pa konsultim publik, përbëjnë një shkelje të standardeve ndërkombëtare dhe dëmtojnë sigurinë ligjore. Financimi i fushatave është vlerësuar si jo transparent, ndërsa kapacitetet e organeve mbikëqyrëse janë të kufizuara për të garantuar llogaridhënie reale.
“Është shqetësuese që Kodi Zgjedhor u ndryshua pak para zgjedhjeve të fundit përmes një procesi të përshpejtuar pa konsultim publik, në kundërshtim me standardet ndërkombëtare, dhe pavarësisht kritikave të mëparshme të ODIHR-it në lidhje me praktikat e ngjashme të mëparshme. Legjislacioni zgjedhor duhet të rishikohet në mënyrë gjithëpërfshirëse për të adresuar mospërputhjet në një mënyrë të shpejtë, gjithëpërfshirëse dhe transparente, përmes konsultimeve gjithëpërfshirëse”, thekson raporti.
Raporti kritikon mungesën e përparimit në reformimin e qeverisjes lokale. Procesi i decentralizimit mbetet i vonuar, duke lënë shumë komuna me kapacitete të dobëta financiare dhe administrative, gjë që ndikon drejtpërdrejt në cilësinë e shërbimeve publike.
Zgjedhjet lokale u shoqëruan me pjesëmarrje relativisht të ulët dhe me përfaqësim të pamjaftueshëm të grave, veçanërisht në pozitat e kryetarëve të komunave. Gjithashtu, u evidentuan probleme serioze në qasjen e personave me aftësi të kufizuara dhe të moshuarve në procesin e votimit. Ndërhyrjet ligjore të paqarta lidhur me kandidatët e pavarur krijuan pasiguri dhe rrezik për manipulim të procesit.
“Sipas Komisionit Evropian, nuk është bërë asnjë përparim në reformimin e qeverisjes lokale. Për shkak të procesit të vonuar të decentralizimit, shumë komuna përballen me probleme ekonomike, të cilat ndikojnë në cilësinë e shërbimeve të tyre. Qeveria duhet të rifillojë urgjentisht dhe në mënyrë aktive dialogun midis niveleve të ndryshme të qeverisjes për të përmirësuar kuadrin rregullator dhe financiar në përputhje me Programin 2021-2026 për zhvillim të qëndrueshëm lokal dhe decentralizim dhe planin e tij të veprimit për vitet 2024-2026”, nënvizohet në dokument.
Megjithëse formalisht shoqëria civile vepron në një mjedis të favorshëm, raporti vë në dukje një “ngushtim” gradual të hapësirës së saj operative. Organizatat që merren me çështje të ndjeshme shpesh përballen me gjuhë urrejtjeje, sulme online dhe pasiguri financiare.
“Organizatat e shoqërisë civile në Maqedoninë e Veriut vazhdojnë të veprojnë në një mjedis të favorshëm, megjithëse hapësira e tyre operative është “ngushtuar” sipas disa burimeve. OJQ-të që punojnë në çështje të ndjeshme shpesh janë viktima të gjuhës së urrejtjes në internet. Bashkëpunimi me autoritetet duket se është përmirësuar në muajt e fundit”, thuhet në dokument.
Shkurtimet e financimeve ndërkombëtare, veçanërisht nga USAID, kanë ekspozuar dobësinë e mekanizmave kombëtarë të financimit, të cilët mbeten të pamjaftueshëm dhe jo gjithmonë transparentë. Mungesa e reformave ligjore për financimin publik të OJQ-ve vazhdon të jetë një problem serioz.
“Gjatë vizitës sonë, dëgjuam se shumë OJQ po përballeshin me probleme me financimin pas shkurtimeve në mbështetjen e USAID-it. Duket se financimi kombëtar nuk është gjithmonë i disponueshëm dhe mbetet i pamjaftueshëm. Ndryshimet e nevojshme në kornizat aktuale ligjore dhe financiare për të siguruar financim publik transparent për organizatat e shoqërisë civile nuk janë miratuar ende. Autoritetet konsiderojnë se organizatat e shoqërisë civile në përgjithësi veprojnë në një mjedis të favorshëm. Megjithatë, ato gjithashtu pranojnë se qeveria duhet të rrisë përpjekjet e saj për të siguruar që shoqëria civile të jetë e përfshirë në të gjitha fushat prioritare dhe në aktivitetet e konsultimit”, thuhet në raport.
Edhe pse ekziston hapësirë për raportim kritik, peizazhi mediatik mbetet thellësisht i polarizuar dhe i ndikuar nga interesa politike dhe biznesore. Rifutja e reklamave shtetërore në mediat komerciale është kritikuar si rrezik për pavarësinë editoriale.
“Peizazhi mediatik është thellësisht i polarizuar përgjatë vijave politike, me media private shpesh të lidhura me interesa politike ose biznesi që ndikojnë në përmbajtjen e tyre. Megjithatë, disa media kritike dhe të pavarura operojnë, kryesisht në internet. Sipas Komisionit Evropian, Maqedonia e Veriut bie midis një niveli bazë dhe të moderuar të përgatitjes në lidhje me lirinë e shprehjes, me përparim të kufizuar në këtë fushë. Ndryshime të mëtejshme në shkurt të vitit 2024 rifutën reklamat shtetërore në mediat komerciale, një veprim që më vonë u kritikua nga rregullatori i medias dhe organizatat e medias. Në raportin e tij të vitit 2025, Bashkimi Evropian arriti në përfundimin se pavarësia financiare e Agjencisë për Shërbimet e Medias Audio dhe Audiovizuale ishte përmirësuar, por Transmetuesi Publik ende përballej me probleme financiare. Sfidat mbeten në lidhje me transparencën e pronësisë së medias”, thuhet në raport.
Gazetarët vazhdojnë të punojnë në kushte të vështira, përballë kërcënimeve, ngacmimeve dhe përdorimit të SLAPP-padive, pa një kornizë ligjore të qartë për mbrojtjen e tyre. Zbatimi jo i qëndrueshëm i ligjit për qasjen në informacion publik dobëson transparencën dhe llogaridhënien institucionale.
“Ndryshimet në Kodin Penal dhe Ligjin për Përgjegjësinë Civile për Fyerje dhe Shpifje, të cilat ulën gjobat e vendosura ndaj gazetarëve, rritën nivelin e përgjithshëm të mbrojtjes ligjore të gazetarëve. Megjithatë, kushtet e punës për gazetarët mbeten sfiduese. Janë raportuar një numër sulmesh, kërcënimesh dhe rastesh ngacmimi ndaj gazetarëve. Përdorimi i Padive Strategjike Kundër Pjesëmarrjes Publike (SLAPP) mbetet një problem, veçanërisht në lidhje me gazetarët investigativë. Mungesa e legjislacionit për të luftuar këtë fenomen, së bashku me ndërgjegjësimin e kufizuar për këtë çështje midis gjyqtarëve, avokatëve dhe gazetarëve, vazhdon të pengojë mbrojtjen efektive të gazetarëve dhe palëve të tjera të interesuara nga kjo formë ngacmimi”, thuhet ndër të tjera në fushën e medias.
Në tërësi, raporti nxjerr në pah se problemet kryesore të demokracisë në Maqedoninë e Veriut nuk lidhen vetëm me procedurat formale, por me mungesën e vullnetit politik për reforma të thella, gjithëpërfshirëse dhe transparente. Pa adresimin e polarizimit politik, forcimin e Parlamentit, reformimin e kornizës zgjedhore dhe garantimin e pavarësisë reale të medias dhe shoqërisë civile, përparimi demokratik mbetet i brishtë dhe i pasigurt.
Ndryshe, edhe Raporti i Progresit i Komisionit Evropian kishte kritika të ngjashme për vendin në fushën e medias dhe problemeve tjera të lartpërmendura.