Pas dyerve të mbyllura: Pse transparenca në gjyqësor mungon ende

Në sistemin tonë të drejtësisë ekziston një problem i heshtur që rrallë bëhet lajm, por që në heshtje përcakton gjithçka tjetër: mungesa e transparencës. Flasim për pavarësi, efikasitet, reforma dhe strategji, por shumë rrallë për pyetjen më të thjeshtë që qytetarët e bëjnë instinktivisht: Çfarë ndodh pas dyerve të mbyllura të drejtësisë?

Transparenca nuk është një shtesë luksoze e drejtësisë. Ajo është oksigjeni i saj. Pa të, edhe vendimet e ndershme duken të dyshimta, edhe procedurat e sakta humbin legjitimitetin. Në gjyqësorin e Maqedonisë së Veriut, mungesa e transparencës është bërë aq e zakonshme saqë mezi e vërejmë më.

Një nga kritikat më të vazhdueshme në raportet e Komisionit Evropian është se vendimet e organeve kryesore gjyqësore – sidomos ato për emërime, avancime dhe procedura disiplinore – shpesh janë të arsyetuara dobët ose me shpjegime sipërfaqësore.

Në letër, procedurat ekzistojnë. Kriteret janë të shkruara. Formularët plotësohen. Por ajo që shpesh mungon është pse-ja. Pse u promovua një kandidat dhe jo tjetri? Pse një gjyqtar u dënua më lehtë dhe një tjetër më ashpër? Pse një ankesë u hodh poshtë si e pabazuar?

Kur arsyetimi mungon ose është formal, diskrecioni lehtësisht shndërrohet në arbitraritet. Dhe arbitrariteti është armiku i shtetit të së drejtës.

Institucionet tona kanë trashëguar, dhe kanë ruajtur me kujdes, një kulturë heshtjeje. Nuk bëhet fjalë për sekret në kuptimin dramatik, por heshtje në kuptimin burokratik: informacion minimal, shpjegime të kufizuara, gjuhë formale e ndërtuar më shumë për ta mbyllur një çështje sesa për ta hapur atë për kuptim.

Njoftimet për media janë të shkurtra. Raportet janë teknike. Dokumentet publikohen me vonesë, pjesërisht, ose aspak. Seancat publike janë të rralla dhe shpesh paralajmërohen dobët. Dhe kur publiku mungon, përgjegjësia zhduket në heshtje.

Transparenca kërkon më shumë se publikim dokumentesh. Ajo kërkon ndryshim mendësie: nga “duhet ta mbrojmë institucionin nga vëzhgimi” në “institucioni ekziston pikërisht për shkak të vëzhgimit.”

Transparenca i bën sistemet të parehatshme. Ajo i detyron njerëzit t’i justifikojnë vendimet, t’i ekspozojnë mospërputhjet, të qëndrojnë publikisht pas arsyetimit të tyre. Pikërisht për këtë arsye ajo ka rëndësi.

Një gjyqësor transparent nuk frikësohet nga kritikat. Ai mëson prej tyre. Ai përmirësohet për shkak të tyre. Sistemet e mbyllura, përkundrazi, priren të kalben në heshtje, të mbrojtura jo nga cilësia, por nga zakoni.

Mungesa e transparencës nuk do të thotë automatikisht korrupsion, por ajo gjithmonë krijon kushtet në të cilat korrupsioni mund të lulëzojë.

Nga perspektiva e një qytetari të zakonshëm, mungesa e transparencës ndihet si pafuqi. Imagjinoni të hyni në një gjykatë për të kuptuar pse një çështje është vonuar, pse një ankesë është refuzuar, apo pse një vendim duket i paqëndrueshëm – dhe të përballeni me heshtje, formularë, referenca në procedura të brendshme dhe vendime me dyer të mbyllura.

Në ato momente, gjykata nuk ndihet më si vend drejtësie. Ajo ndihet si mur.

Kjo është një nga arsyet më të thella pse besimi publik mbetet i ulët. Njerëzit nuk dyshojnë sepse janë cinikë nga natyra. Ata dyshojnë sepse përjashtohen nga të kuptuarit.

Ekziston një mit i qëndrueshëm se të qenit të hapur dobëson pavarësinë gjyqësore. Në të vërtetë, ndodh e kundërta. Transparenca e mbron pavarësinë.

Në një gjyqësor që funksionon hapur është më vështirë për të ushtruar presion, më vështirë për t’u manipuluar, më vështirë për t’u kapur. Kur vendimet janë të dukshme dhe të arsyetuara mirë, ndërhyrjet politike dhe joformale bëhen më të vështira. Transparenca nuk është armik i drejtësisë; ajo është aleati i saj më i mirë.

Ne nuk kemi nevojë për reforma revolucionare për të rritur transparencën. Na duhen praktika të thjeshta, të qëndrueshme:
– vendime të arsyetuara plotësisht, të publikuara në kohë
– seancat gjyqësore duhet të jenë publike si rregull, jo si përjashtim
– gjuhë e kuptueshme në komunikimin publik
– përgjigje reale ndaj pyetjeve publike, jo shmangie formale

Ekziston një parim i vjetër: drejtësia nuk mjafton të zbatohet, por duhet edhe të shihet duke u zbatuar. Në Maqedoninë e Veriut, shumë shpesh drejtësia mund të jetë duke ndodhur diku në sfond, por nuk shihet, nuk ndjehet dhe nuk kuptohet nga ata që supozohet t’u shërbejë.

Dyert e mbyllura nuk e mbrojnë gjyqësorin. Ato e izolojnë atë.

Dhe një gjyqësor i izoluar, sado formalisht i pavarur të jetë, rrezikon të bëhet i parëndësishëm.

Në një demokraci, dyert e mbyllura duhet të jenë përjashtim — jo rregull.