Nën standardet evropiane: Skriningu në RMV me mbulim tepër të ulët dhe efekt të kufizuar, zbuloi Revizioni
Revizioni i performancës mbi programet e skriningut për zbulimin e hershëm të sëmundjeve malinje tregon se, megjithëse këto programe zbatohen vazhdimisht, ato nuk arrijnë të sigurojnë mbulim adekuat të popullatës së synuar, diagnostikim cilësor dhe në kohë, apo ndikim të dukshëm në zbulimin e hershëm dhe uljen e vdekshmërisë nga kanceri i gjirit dhe ai i qafës së mitrës. Problemet kryesore lidhen me mungesën e një strategjie afatgjatë, mbulim shumë të ulët të popullatës (nën standardet evropiane), dobësi në planifikimin financiar, mungesë të të dhënave të plota dhe sistemeve efektive të monitorimit, si dhe vonesa në diagnostikim. Për më tepër, mungesa e koordinimit institucional, kapacitetet e kufizuara njerëzore dhe infrastrukturore, si dhe gjurmueshmëria e pamjaftueshme e pacientëve, kufizojnë ndjeshëm efektivitetin e këtyre programeve, transmeton Portalb.mk.
Programet e skriningut për kancerin e qafës së mitrës dhe të gjirit përfaqësojnë një ndër mekanizmat kryesorë për zbulimin e hershëm të sëmundjeve malinje dhe përmirësimin e rezultateve shëndetësore në popullatë. Megjithatë, analiza e periudhës 2021–2024 tregon se këto programe përballen me një sërë sfidash strukturore dhe operacionale që kufizojnë efektivitetin e tyre.
“Enti Shtetërore i Revizionit kreu revizion të performancës me temën “Programet për zbulimin e hershëm të sëmundjeve malinje” me qëllim që t’i përgjigjej pyetjes “A ofrojnë programet e zbulimit të hershëm dhe të skriningut mbulim adekuat të popullatës së synuar dhe diagnostikim cilësor dhe në kohë, si dhe a rezultojnë në zbulimin e hershëm të sëmundjeve malinje të gjirit dhe qafës së mitrës dhe a zvogëlojnë vdekshmërinë?”. Revizioni mbuloi aktivitetet që lidhen me planifikimin dhe zbatimin e programeve të skriningut për kancerin e qafës së mitrës dhe kancerin e gjirit në periudhën nga viti 2021 deri në vitin 2024, dhe çështje dhe ngjarje të caktuara u mbuluan para dhe pas kësaj periudhe. Skringu i kancerit të qafës së mitrës kryhet përmes testeve PAP tek gratë e moshës 21 deri në 59 vjeç në një cikël trevjeçar. Në periudhën 2022-2024, u morën gjithsej 130,093 mostra të testit PAP nga gjinekologët primarë”, thuhet në raport.
Skriningu i kancerit të gjirit kryhet përmes ekzaminimeve mamografike të grave të moshës 40 deri në 69 vjeç në një cikël dyvjeçar. Në periudhën 2021-2024, u kryen gjithsej 20,946 mamografi skriningu në qendra të shumta mamografie.
“Programet e skriningut miratohen në baza vjetore, pa një kornizë strategjike afatgjatë të përcaktuar që do të siguronte vazhdimësi dhe stabilitet në përcaktimin e popullatës së synuar, mbulimit dhe intervaleve të skriningut, si dhe planifikim afatgjatë të burimeve dhe kapaciteteve të nevojshme. Në periudhën e analizuar, janë vërejtur ndryshime në përmbajtjen e programeve, në mbulim dhe në prioritetet e përcaktuara, të cilat nuk bazohen gjithmonë në analizat e kapaciteteve dhe efekteve të pritura shëndetësore, gjë që e bën të vështirë vlerësimin e justifikimit dhe efektivitetit të masave të marra. Synimet dhe treguesit e performancës nuk janë përcaktuar në mënyrë të vazhdueshme dhe janë kryesisht të përqendruar në fushëveprimin e aktiviteteve, sesa në efektet”, vëren raporti.
Një nga problemet themelore është mungesa e një kornize strategjike afatgjatë. Programet miratohen në baza vjetore dhe pësojnë ndryshime të shpeshta në përmbajtje, mbulim dhe prioritete, shpesh pa u bazuar në analiza të mirëfillta të kapaciteteve dhe nevojave shëndetësore. Kjo qasje e fragmentuar e bën të vështirë sigurimin e vazhdimësisë dhe stabilitetit në zbatimin e skriningut, si dhe pengon vlerësimin e efektivitetit të masave të ndërmarra.
Një tjetër sfidë madhore është mbulimi i ulët i popullatës së synuar. Për skriningun e kancerit të gjirit, mbulimi varion nga 0.8% deri në 5.4%, ndërsa për kancerin e qafës së mitrës nga 10.3% deri në 15.5%. Këto nivele janë dukshëm më të ulëta se standardet evropiane dhe nuk mundësojnë arritjen e ndikimit të dëshiruar në nivel popullate. Si rrjedhojë, shumica e rasteve të kancerit vazhdojnë të zbulohen në faza të avancuara, gjë që reflektohet edhe në faktin se rreth 80% e pacientëve fillojnë trajtimin në stadet e mëvonshme të sëmundjes.
“Planifikimi financiar kryhet brenda buxheteve të kufizuara vjetore, pa një lidhje të qartë midis burimeve, mbulimit të planifikuar dhe rezultateve të pritura, gjë që e bën të vështirë vlerësimin e efektivitetit të programeve dhe kontributit të tyre në zbulimin e hershëm të sëmundjeve malinje. Programet e skriningut zbatohen vazhdimisht, por mbulimi i popullatës së synuar është i kufizuar dhe nuk ofron efekte të rëndësishme në popullatë. Analiza tregon se mbulimi i skriningut të kancerit të gjirit varion nga 0.8% në 5.4%, ndërsa për skriningun e kancerit të qafës së mitrës nga 10.3% në 15.5% të popullatës së synuar, që është dukshëm nën nivelet e rekomanduara evropiane për skriningun e organizuar të popullatës. Këto të dhëna tregojnë se me mbulimin aktual, nuk mund të pritet efekt i mjaftueshëm në zbulimin e hershëm të sëmundjes”, thuhet në raport.
Problemet në sistemet e informacionit dhe mungesa e të dhënave të plota përbëjnë një tjetër pengesë serioze. Nuk ekziston një sistem i integruar që të mundësojë gjurmueshmërinë e pacientëve nga skriningu deri te diagnoza dhe trajtimi. Për më tepër, mungesa e të dhënave mbi numrin e ftesave dhe përgjigjen e grave e bën të pamundur vlerësimin e pjesëmarrjes reale në program. Kjo situatë përkeqësohet edhe nga fakti se një pjesë e pacientëve vazhdojnë trajtimin në sektorin privat, duke krijuar boshllëqe në të dhëna dhe duke kufizuar analizën e plotë të rezultateve.
“Përgjigja e grave të ftuara nuk mund të vlerësohet plotësisht për shkak të mungesës së të dhënave të plota mbi numrin e ftesave të dërguara dhe numrin e grave që iu përgjigjën kontrollit. Sistemet e informacionit nuk lejojnë monitorimin sistematik të të njëjtave. Përveç kësaj, aktivitetet promovuese nuk kryhen vazhdimisht dhe me vëllim të mjaftueshëm, gjë që ndikon në ndërgjegjësimin dhe motivimin e grave për të marrë pjesë në programet e kontrollit. Sa i përket afatit kohor dhe cilësisë së diagnostikimit, nuk janë përcaktuar afate kohore nga zbatimi i kontrollit deri në lëshimin e rezultateve, as protokolle për informimin e grave. Në kontrollin e mamografisë, rezultatet lëshohen mesatarisht pas rreth 25 ditësh, dhe në një numër të konsiderueshëm grash pas më shumë se 60 ditësh, ndërsa në kontrollin e kancerit të qafës së mitrës, disa nga mostrat e testit PAP analizohen me vonesë të konsiderueshme. Trajtimi i mëtejshëm pas kontrollit të kancerit të gjirit, veçanërisht tek gratë me gjetje të dyshimta ose pozitive, lidhet në një masë të konsiderueshme me punën e Zyrave të Gjirit, të cilat përfaqësojnë një lidhje të rëndësishme në procesin diagnostik dhe terapeutik”, thuhet në raport.
Në disa institucione shëndetësore publike, kapacitetet e kufizuara të stafit dhe organizimit ndikojnë në dinamikën e planifikimit dhe zbatimin e procedurave dhe trajtimit shtesë diagnostikues. Vëllimi i shtuar i aktiviteteve që lidhen me skriningun në raste të caktuara ndikon në disponueshmërinë e ekzaminimeve të rregullta diagnostikuese dhe kontrolluese në departamentet e radiologjisë, me një rënie në numrin e takimeve të rregullta të regjistruara në disa institucione shëndetësore publike.
“Nuk sigurohet gjurmueshmëria e plotë e pacientëve që nga momenti i skriningut deri te diagnostikimi dhe trajtimi shtesë. Të dhënat mbi trajtimin e mëtejshëm nuk lidhen sistematikisht me të dhënat e skriningut, me një “humbje” të dukshme të pacientëve që vazhdojnë trajtimin në sektorin privat, gjë që kufizon mundësinë e një vlerësimi të plotë të efektivitetit të programeve të skriningut. Të dhënat nga institucionet shëndetësore tregojnë se 80% e pacientëve me kancer fillojnë trajtimin në fazat e mëvonshme të sëmundjes, gjë që tregon se shumica e rasteve nuk zbulohen në fazë të hershme si rezultat i pritur i skriningut të organizuar. Në të njëjtën kohë, nuk sigurohet plotësia dhe qëndrueshmëria e të dhënave nga institucionet zyrtare mbi numrin e rasteve dhe vdekjeve. Të dhënat nga Regjistri i Kancerit tregojnë se numri i rasteve të zbuluara përmes skriningut është relativisht i ulët, veçanërisht në kancerin e gjirit, gjë që tregon një efekt të kufizuar të programeve”, thuhet më tej.
Nuk është krijuar kornizë gjithëpërfshirëse normative dhe strategjike për skriningun e organizuar që përcakton qartë rolet dhe përgjegjësitë e institucioneve të përfshira, gjë që ndikon në koordinimin dhe vazhdimësinë në zbatimin e programeve të skriningut. Mungesa dhe shpërndarja e pabarabartë e stafit, veçanërisht në radiologji, citologji dhe patologji, përbën një rrezik për zbatimin e vazhdueshëm dhe cilësor të shërbimeve të skriningut. Pajisjet dhe infrastruktura diagnostikuese nuk janë të shpërndara në mënyrë të barabartë, dhe sistemet e informacionit nuk ofrojnë lidhje dhe shkëmbim të plotë të të dhënave, gjë që e bën të vështirë menaxhimin e skriningut dhe monitorimin sistematik të rezultateve të programit.
Kujtojmë se në raportin paraprak të Entit Shtetëror për Revizion mbi auditimin e pasqyrave financiare dhe auditimin e përputhshmërisë së Inspektoratit Shtetëror për Ndërtim dhe Urbanizëm për vitin 2024, evidentuoi disa dobësi kryesore, si mangësi në regjistrimin e mjeteve dhe burimeve financiare, mosvlerësim i plotë i vlerës së tregut të objekteve ndërtimore dhe probleme në llogaritjen dhe pagesën e pagave. Gjithashtu u konstatuan mangësi në organizimin e mbikëqyrjes inspektuese në fushën e urbanizmit dhe mosdorëzim i raporteve gjashtëmujore për ankesat dhe sugjerimet.