Ligjet e arsimit të lartë në këtë formë do të shkaktojnë dëme të pariparueshme, reagoi Sindikata e Pavarur Akademike

By N. D. On 06/04/2026 12:44

Ministria e Arsimit dhe Shkencës MASH, foto: Fisnik Xhelili/Portalb.mk

Vërejtjet tona u injoruan, dhe projektligjet për arsimin e lartë dhe shkencën mbetën në thelb të pandryshuara. Publiku duhet të informohet për vërejtjet kryesore që Sindikata e Pavarur Akademike (SPA) ka për tre ligjet, të cilat kanë potencialin të pengojnë zhvillimin e arsimit të lartë dhe shkencës në vendin tonë, reaguan nga Sindikata e Pavarur Akademike, nga ku kërkojnë që ministria përkatëse të vazhdojë bisedimet mbi zgjidhjet ligjore, me qëllim që, siç thonë ata, të parandalojë dëme të pariparueshme, transmeton Portalb.mk.

Në deklaratat e tyre publike, përfaqësuesit e qeverisë shpjeguan kushtet e reja për përzgjedhjen në tituj mësimorë-shkencorë dhe shkencorë si një hap të domosdoshëm për të siguruar cilësinë në institucionet e arsimit të lartë. Sindikata nuk është e bindur për këtë.

“Jemi të bindur se kushtet për përzgjedhjen në tituj duhet të korrespondojnë me specifikat e fushave të ndryshme shkencore dhe artistike, me ç’rast duhet të krijohen kushtet e nevojshme për arritjen e tyre. Në zgjidhjet e propozuara, kushtet nuk janë të zbatueshme për fushat e ndryshme shkencore dhe janë të vështira për t’u arritur nga shkencëtarët e rinj, pa garanci për financim dhe kushte pune të mjaftueshme. Në vend të qëllimit të deklaruar – rritja e cilësisë, një qasje e tillë mund të ketë një efekt të dëmshëm – humbjen e stafit të ri në universitete”, vëren SPA.

Nga atje, ata thonë se vazhdimisht avokojnë për zhvillimin e shkencës në vend, por, për fat të keq, arrijnë në përfundimin se në Ligjin për Veprimtarinë Kërkimore Shkencore, nuk ka angazhim të vërtetë për financim të detyrueshëm, të vazhdueshëm, të parashikueshëm dhe strategjik të shkencës në vend.

“Si pret propozuesi të përmbushen kushtet për emërim në titull, të cilat në disa aspekte i tejkalojnë ato që ekzistojnë në rajon (për shembull, Sllovenia, Serbia, Kroacia), me një nivel të tillë financimi për shkencën në vend, i cili është një nga më të ulëtit në Evropë? Ne besojmë se Agjencia e re për Cilësi në Arsimin e Lartë dhe Shkencën, në të cilën Ministria e Arsimit do të ketë një rol të drejtpërdrejtë, në kundërshtim me kriteret evropiane për pavarësi nga politika, nuk mund të sigurojë kontroll profesional dhe të pavarur të zbatimit të kritereve ligjore të punës. […] Këmbëngulja e Ministrisë së Arsimit dhe Qeverisë për të paraqitur zgjidhjet ligjore në formën e planifikuar nuk do të mundësojë rritje të cilësisë së arsimit të lartë dhe shkencës. Përkundrazi, do të krijojë kushte të pamundura për realizimin e aktivitetit të arsimit të lartë, kushte të pamundura për avancimin e shkencëtarëve të rinj dhe do të shkaktojë ndërhyrje serioze të politikës në autonominë universitare”, thuhet në reagimin e SPA.

Përveç kërkesës që Ministria e Arsimit të rihapë diskutimet mbi ligjet, sindikata ofron edhe një shqyrtim të vëzhgimeve të saj që ia ka paraqitur ministrisë.

Autonomia universitare, financiare dhe e personelit

“Ministria e Arsimit dhe Shkencës mund të bëjë ndryshime statusore në universitetet publike ekzistuese dhe njësitë e tyre, dhe mund t’i mbyllë ato, t’i transformojë ose t’i bashkojë me të tjera, pa pëlqimin e tyre dhe kriteret e specifikuara, gjë që përbën kërcënim të konsiderueshëm për autonominë e universitetit. Ligji i ri për Arsimin e Lartë parashikon që Këshilli i Universitetit, në vend të Senatit, do të vendosë për investimet dhe zhvillimin e universiteteve. Këshilli i Universitetit përfshin gjithashtu përfaqësues të degës ekzekutive, dhe ky organ për nga përkufizimi ka një funksion mbikëqyrës. Zgjidhja e propozuar parashikon që zhvillimi i universiteteve varet prej tij, gjë që është një mundësi për ndikim dhe presion nga dega ekzekutive”, vëren SPA.

Lidhur me autonominë financiare, ata theksojnë se propozimi i tyre për të përcaktuar qartë dhe pa mëdyshje kriteret për sigurimin dhe shpërndarjen e fondeve publike për financimin e institucioneve publike të arsimit të lartë nuk është pranuar, gjë që ata e konsiderojnë si përpjekje të qëllimshme për t’i lënë hapësirë politikës për të diktuar financimin e aktivitetit.

“Dega ekzekutive nuk po heq dorë nga fuqia për të menaxhuar fondet nga aktivitetet vetëfinancuese dhe donacionet e institucioneve publike të arsimit të lartë duke i lejuar Ministrisë së Financave (MF) të bëjë ndryshime në shumën dhe natyrën e shpenzimeve të planifikuara të institucioneve në planet e tyre financiare. Një zgjidhje e tillë mund t’i vërë ACAL-së në një situatë ku ato nuk janë në gjendje të përmbushin detyrimet e tyre, edhe kur bëhet fjalë për donacione, pra fonde për zbatimin e projekteve ndërkombëtare”, vëren sindikata.

Nëse do të ketë punësim në universitete do të vazhdojë të varet nga politika, reagojnë SPA. Prandaj, ata theksojnë se kërkesa e kahershme për të punësuar njerëz në vende pune “të lira”, për të cilat tashmë janë siguruar burime financiare, pa kërkuar pëlqim të ri për punësim nga MASH dhe MF, nuk është pranuar.

“Kufizime të tilla mbi autonominë e personelit janë një rrugë reale për ndikim dhe presion mbi funksionimin e institucioneve të arsimit të lartë nga ana e degës ekzekutive, për shkak të vetë të drejtës së ministrive kompetente për të vendosur në mënyrë arbitrare nëse dhe kujt do t’i japin pëlqimin për punësim. Është hequr mundësia e përzgjedhjes së njerëzve në pozicione titullare, pra për angazhimin e stafit mësimor dhe shkencor që nuk janë në marrëdhënie pune. Atyre u është hequr e drejta për të vendosur në mënyrë të pavarur për përzgjedhjen e personave të punësuar në shërbime profesionale dhe administrative. Pasoja e zgjidhjeve të tilla, veçanërisht në fakultetet me një staf tashmë të vogël, do të jetë mungesa e profesorëve për zbatimin e programeve lëndore, gjë që mund të çojë në mbylljen e të gjitha programeve studimore dhe fakulteteve”, thekson sindikata.

Liria akademike

Për më tepër, SPA thonë se propozuesi po vendos përsëri kritere praktikisht të unifikuara si kusht për përzgjedhjen në tituj mësimdhënës dhe shkencorë në fusha të ndryshme shkencore.

Ata besojnë se i ashtuquajturi indeks-h duhet të refuzohet si kusht për përzgjedhjen në tituj.

“Nuk është rastësi që në vendet e rajonit (Sllovenia, Kroacia, Serbia), me sisteme dukshëm më të zhvilluara të shkencës dhe arsimit të lartë, ky indeks nuk ekziston si kusht për përzgjedhjen në tituj. Ne besojmë se futja e këtij indeksi është bërë pa analiza të duhura, përndryshe do të ishte parë se një përqindje jashtëzakonisht e vogël e stafit të ri asistent ekzistues plotësojnë kushtin që indeksi i tyre h në 5 vitet e fundit të jetë 3 ose më shumë. Ndër të tjera, dhe për këtë arsye, ne besojmë se është absolutisht e papërshtatshme që përzgjedhja në pozicionin e profesorit asistent të merret parasysh vetëm aktiviteti në 5 vitet e fundit. Kushtet për përzgjedhjen dhe ripërzgjedhjen e stafit shkencor do të ishte më e përshtatshme të rregulloheshin me një akt nënligjor të miratuar nga Këshilli Kombëtar, i cili do të lejonte fleksibilitet dhe përshtatje më të madhe me specifikat e fushave të ndryshme shkencore. Pikërisht kështu rregullohet në vendet e rajonit”, thekson SPA.

Së dyti, ata theksojnë se prodhimi i punimeve shkencore kërkon punësim të rregullt të stafit të ri, përmirësim të infrastrukturës, financim të përshtatshëm, të vazhdueshëm dhe të parashikueshëm të kërkimit shkencor, si dhe mbështetje të qëndrueshme të projekteve – diçka që mungon kryesisht në vend.

“Fatkeqësisht, as në Ligjin për Arsimin e Lartë dhe as në Ligjin për Veprimtarinë Shkencore dhe Kërkimore (LVSHK), dega ekzekutive nuk angazhohet për të siguruar fonde për financimin e aktivitetit shkencor dhe kërkimor. Për shkak të sa më sipër, ne besojmë se këto propozime ligjore vendosin kushte joreale për përzgjedhjen në tituj, pa ofruar kushte realiste pune”, thuhet në reagim.

Irracionalitet dhe mospërputhje

Sipas SPA, nga njëra anë, vendosen kushte “të rrepta” për përzgjedhjen në tituj me qëllim rritjen e cilësisë, dhe nga ana tjetër, ulet mesatarja më e ulët e kërkuar si kusht për përzgjedhjen në tituj.

“Me propozimin aktual, në vend të një mesatareje prej 8.00 për të dy ciklet e studimit veçmas, propozuesi kërkon mesatare kumulative prej 8.00 për të dy ciklet e studimit. Me këtë zgjidhje, do të jetë e mundur të zgjidhet një person me një mesatare prej 6.00 për studimet universitare dhe një mesatare prej 10 për studimet master për titull mësimor-shkencor. Për të hapur një universitet ose fakultet, është e nevojshme të përmbushen një numër i madh kushtesh në aspektin e stafit, kapaciteteve hapësinore, burimeve financiare, etj., përmes një procedure të detajuar të përcaktuar, e cila është sigurisht e justifikuar dhe logjike. Institucionet private të arsimit të lartë gjithashtu kërkohet të ofrojnë garanci bankare në shumën deri në 70% të tarifave të shkollimit të studentëve të regjistruar, si për hapjen ashtu edhe për akreditimin e programeve të studimit. Megjithatë, institucionet e huaja të arsimit të lartë që janë ndër 500 universitetet e renditura më të mira në Listën e Shangait nuk kërkohet të plotësojnë asnjë kriter”, theksojnë SPA.

Disa programe studimi shpallen si studime me interes publik. Interesi publik, vëren sindikata, lidhet ekskluzivisht me natyrën e pronësisë së institucionit, por jo me cilësinë e institucioneve të arsimit të lartë, gjë që nënkupton se vetëm institucionet publike të arsimit të lartë janë të cilësisë së mjaftueshme për të qenë në gjendje të organizojnë studime me interes publik.

“Pavarësisht se sa problematike ose, ndoshta, jokushtetuese është kjo dispozitë, edhe më problematike është arbitrariteti i propozuesit në përcaktimin se cilat programe studimi do të jenë me interes publik. Për shembull, në fushën e shkencave mjekësore, studimet në mjekësi të përgjithshme, mjekësi veterinare, infermieri dhe mami janë shpallur si programe studimi me interes publik, por jo studimet në stomatologji”, theksojnë nga SPA.

Në të njëjtën kohë, sindikata thekson se projektligji për kërkimin shkencor rregullon vetëm funksionimin e institucioneve të pavarura shkencore, por nuk përcakton asnjë detyrim për financimin e projekteve kërkimore shkencore. Prandaj, ata kërkojnë krijimin e një Fondi Shkencor që do të jetë i pavarur nga Ministria e Arsimit, Shkencës dhe Kulturës, do të ketë një buxhet serioz, do të ketë një strukturë të pavarur për vlerësimin nga ekspertë të aplikimeve të projekteve në një proces transparent dhe konkurrues, si dhe një strategji të qartë për rritjen e tij.

Ndryshe, Ministria e Arsimit dhe Shkencës në krye me Vesna Janevskën vazhdojnë të mos i tregojnë autorët të cilët e hartuan Propozim-ligjin për Arsimin e Lartë i cili u shoqërua me shumë kritika.

Derisa autorët mbeten sekret, propozim-ligji të hënën do të ripublikohet në Regjistrin Elektronik Kombëtar të Rregulloreve (ENER) me të gjitha komentet që u pranuan gjatë debateve publike ose u dorëzuan elektronikisht dhe pas disa ditësh do të kalojë në procedurë qeveritare.

Zgjidhjet e reja ligjore për arsimin e lartë parashikojnë një mënyrë të re të financimit të institucioneve të arsimit të lartë, forcimin e kritereve për avancimin në titujt e fakultetit, riorganizimin e Agjencisë për Cilësi në Arsimin e Lartë dhe ndryshime në programet e studimit.

Ky propozim-ligj është shoqëruar me vërejtje të mëdha nga akademia dhe sektori civil.