Reagimet pas vdekjes së Ratko Mlladiqit: Rrëfimet janë kryesore, krimet janë dytësore

Pyetja nuk është nëse dikush në Maqedoni e njihte Mlladiqin, nëse ai shërbeu ndonjëherë në Shkup, apo cilat ishin pikëpamjet e tij në një pikë të caktuar të karrierës së tij. Pyetja është se çfarë ndodh kur narrativa publike për një njeri të dënuar për gjenocid nxjerr në pah vetëm aspektet pozitive ose personale, ndërsa viktimat dhe krimet e vërtetuara gjyqësorisht mbeten në hije, shkruan Vërtetmatësi.

Shkruar nga: Miroslava Simonovska

Vdekja e Ratko Mladiq ka rihapur temën se si diskutohet në Maqedoninë e Veriut një nga kriminelët më të famshëm të luftës të dënuar nga luftërat në ish-Jugosllavi. Kujtime dhe deklarata të shumta që lidhen me qëndrimin e tij në Maqedoni të Veriut janë shfaqur në hapësirën publike, si dhe mesazhe që kujtojnë periudhat e karrierës së tij ushtarake që paraqiten pa kontekstin më të gjerë.

Megjithatë, ajo që shpesh mbetet në sfond janë faktet rreth rolit të tij në luftërat në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe krimet për të cilat ai u dënua ligjërisht. Në vitin 2021, vendimi i shkallës së parë u konfirmua nga Mekanizmi për Gjykatat Ndërkombëtare Penale, i cili e dënoi atë me burgim të përjetshëm, pasi u shpall përgjegjës për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve dhe zakoneve të luftës.

Kjo mospërputhje midis kujtimeve lokale, dëshmive personale dhe përpjekjeve për të portretizuar karakterin e tij përmes episodeve të caktuara të karrierës së tij, duke minimizuar faktet e padiskutueshme të përcaktuara nga gjykata rreth përgjegjësisë së tij, e bën të rëndësishme pyetjen se si një shoqëri e kujton luftën dhe njerëzit që luajtën role kyçe në të. Duke shqyrtuar deklaratat dhe rrëfimet që dolën pas vdekjes së tij, “Vërtetmatësi” identifikoi ekzistencën e deklaratave të tilla që nuk i përmendnin viktimat, krimet e luftës dhe vendimet përfundimtare.

Më 28 gusht, në faqen e Facebook-ut të Partisë Demokratike të Serbëve në Maqedoni u publikua një tekst, i cili fliste pozitivisht për Ratko Mladiqin.

Në fakt, ishte një tekst i transmetuar nga gazetari çek Radim Paneka, për të cilin mediat rajonale shkruan se pasi ai e vlerësoi Mlladiqin, policia reagoi shpejt dhe e regjistroi postimin e tij dhe po vepron. Postimi, mbi të cilin policia po vepron në Republikën Çeke dhe i cili u transmetua në Maqedoninë e Veriut në faqen e Facebook-ut të Partisë Demokratike të Serbëve, thotë:

Ratko Mlladiq ka vdekur. Ai shkoi në përjetësi në Hagë, ku u burgos me urdhër të gjyqit të padrejtë para gjykatës së politizuar. Ai e donte popullin e tij, të cilit i shërbeu gjithë jetën. Në fund, ai dha jetën e tij për ta. Ai shpëtoi popullin serb në Bosnjë nga gjenocidi. Pusho në paqe – gazetari dhe publicisti çek Radim Paneka.

Siç shkruajnë gazetarët nga “Clix Ba”, ambasadorja e Bosnjës dhe Hercegovinës në Republikën Çeke, Martina Mlinareviç, tregoi se ishte e tmerruar nga qëndrimi i Penkës për vdekjen e kriminelit të luftës Mlladiq.

Lavdrimi i kriminelëve të luftës është i papranueshëm në një shoqëri demokratike. Falënderojmë miqtë tanë çekë për simpatinë e tyre me viktimat e gjenocidit dhe nënat e mbijetuara të Srebrenicës, si dhe për mbrojtjen e së vërtetës, tha ambasadori. 

Drejtori i Agjencisë për realizimin e të drejtave të komuniteteve, Dalibor Kitanoviç, ka postuar në Instagram një fotomontazh ku shihet Ratko Mlladiq së bashku me figura nga historia serbe, përfshirë Drazha Mihajloviqin, me mbishkrimin “Gjeneralët e ushtrisë qiellore”. Pasi që Qeveria reagoi se drejtori i Agjencisë duhet të largohet nëse nuk pajtohet me qëndrimin se Ratko Mlladiq dënohet për gjenocid dhe krime lufte, Kitanoviq përmes rrjeteve sociale ka njoftuar se e ka fshirë postimin kontrovers dhe i ka kërkuar falje kryeministrit Hristijan Mickoski.

Ndër postimet e tjera në rrjetet sociale, ka pasur edhe ato në të cilat për Mlladiqin është injoruar plotësisht fakti se ai është dënuar për gjenocid dhe fokusi është vënë te njohjet dhe prezantimet personale, si dhe te familja e tij dhe periudha që ka kaluar në Shkup.

Gjithashtu, Ratko Mladiq, në një intervistë televizive, tha se ai ishte një paqebërës, gjë që në ditët pas vdekjes së tij u përdor si “provë” se ai gjoja ishte “dënuar padrejtësisht”, por e gjithë kjo u kombinua me narrativa anti-perëndimore dhe akuza të rreme se “Bashkimi Evropian përhapi luftë në Rusi”. Mladiq është dënuar ligjërisht si kriminel lufte nga Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë, e njohur edhe si Gjykata e Hagës. Akuzat kundër tij janë për gjenocid, krime kundër njerëzimit, persekutim, vrasje, shfarosje, deportim, etj.

Një citat nga ndërmjetësi kryesor amerikan i paqes për Ballkanin, Richard Holbrooke, u nda gjithashtu, me qëllim përforcimin e kultit dhe punës së Ratko Mladiq-it. Në disa nga komentet e ndara nga media të tjera, Mladiq u quajt “gjeneral”. Dhe në transmetimin e drejtpërdrejtë të funeralit të tij, ai u quajt “gjeneral” në një profil në Facebook.

Në një postim tjetër, lidhjet e tij me Maqedoninë, detajet dhe rrëfime ndahen, por detajet dhe rrëfimet nga periudha e mëvonshme e luftës në Bosnjë ku u kryen krimet nuk ndahen.

Maqedonia kishte një kuptim të veçantë në zemrën e Mlladiqit. Ishte këtu që ai filloi karrierën e tij ushtarake në Ushtrinë Popullore Jugosllave, në Shkup, dhe më vonë shërbeu në Kumanovë dhe Shtip. Ai u martua me Bosiljka Jegdiç në Maqedoni dhe fëmijët e tij lindën në Maqedoni, thuhet ndër të tjera në postim.

Ministria e Punëve të Jashtme e Bosnjës dhe Hercegovinës (BiH) u ka dërguar një letër të gjitha shteteve anëtare të Kombeve të Bashkuara (OKB) për të tërhequr vëmendjen ndaj glorifikimit institucional të Ratko Mladiq, i dënuar për krime lufte dhe gjenocid në Bosnjë dhe Hercegovinë. Siç është raportuar nga Televizioni Federal i Bosnjës dhe Hercegovinës, ajo, ndër të tjera, ka kërkuar vendosjen e sanksioneve dhe masave të tjera kufizuese kundër zyrtarëve publikë dhe personave të tjerë që organizojnë, marrin pjesë në promovimin ose lehtësojnë drejtpërdrejt glorifikimin zyrtar dhe institucional të personave të dënuar për gjenocid dhe krime të tjera të rënda.

Një letër iu dërgua Delegacionit të Bashkimit Evropian (BE) në Shkup nga 8 organizata të shoqërisë civile në lidhje me njoftimin publik të Drejtorit të Agjencisë për Realizimin e të Drejtave të Komuniteteve, Dalibor Kitanoviç.

Qëndrimi i Bashkimit Evropian ndaj Ratko Mladiq është i qartë – glorifikimi i kriminelëve të luftës nuk ka vend në vendet që i përkasin BE-së ose aspirojnë të bëhen anëtarë të saj, thuhet në përgjigje.

Mund të shiheshin edhe fragmente intervistash të gjata jashtë kontekstit, në të cilat theksohej se djali i Ratko Mladiqit fliste një “maqedonishte të pastër”.

Në një shoqëri që përpiqet për vlera evropiane dhe sundimin e ligjit, kujtesa e së kaluarës nuk mund të ndërtohet duke zgjedhur në mënyrë selektive faktet. Respekti për viktimat dhe njohja e vendimeve përfundimtare janë themeli mbi të cilin mund të ndërtohet kujtesa e përgjegjshme pavarësisht kombësisë, pikëpamjeve politike apo simpative personale ndaj atyre që ishin pjesë e konflikteve ushtarake.

Prandaj, pyetja nuk është nëse dikush në Maqedoni e njihte Mladiqin, nëse ai shërbeu ndonjëherë në Shkup apo cilat ishin pikëpamjet e tij në një periudhë të caktuar të karrierës së tij. Pyetja është se çfarë ndodh kur vetëm aspektet pozitive ose personale nxirren në pah në rrëfimin publik për një njeri të dënuar për gjenocid, ndërsa viktimat dhe krimet e vërtetuara nga gjykatat mbeten në hije.