Bashkim Mexhiti: Kultura ka nevojë për vizion, jo për mbështetje fragmentare

Në një kohë kur arti shpesh përballet me mungesë mbështetjeje institucionale, sfida financiare dhe debate mbi lirinë krijuese, zëri i artistëve mbetet dëshmi e gjendjes kulturore të një shoqërie. Piktori dhe skulptori Bashkim Mexhiti, një nga emrat më të njohur të artit figurativ në Maqedoninë e Veriut dhe një nga themeluesit e Fakultetit të Arteve Figurative në Universitetin e Tetovës, për Portalb.mk foli për lirinë artistike, sfidat me të cilat përballen artistët shqiptarë, raportin mes artit dhe politikës, rolin e institucioneve kulturore, si dhe përgjegjësinë që shoqëria ka ndaj kulturës. 

Portalb.mk: Pas 30 vitesh krijimtari, a është më e vështirë të mbetesh artist i lirë apo të mbetesh i padëmtuar nga heshtja, injorimi dhe politika kulturore te ne?

Bashkim Mexhiti: Pas tridhjetë vitesh krijimtari, mendoj se pyetja e lirisë artistike nuk mund të shihet si një gjendje e dhënë njëherë e përgjithmonë, por si një proces i vazhdueshëm që lidhet me qëndrueshmërinë e artistit ndaj vetes dhe krijimtarisë së tij. Liria, në kuptimin e saj të vërtetë, nuk është vetëm mungesa e pengesave të jashtme, por aftësia për të ruajtur një gjuhë personale krijuese përballë kohës, rrethanave dhe pritshmërive të ndryshme.

Natyrisht, çdo artist në një mjedis kulturor përballet me periudha heshtjeje, mungese vëmendjeje apo ndjesi të mosvlerësimit institucional. Këto nuk janë fenomene të veçuara dhe nuk lidhen domosdoshmërisht vetëm me një kontekst të caktuar, por me vetë natyrën e fushës artistike, e cila shpesh ecën më ngadalë se ritmi i institucioneve apo politikave kulturore.

Megjithatë, ajo që ka qenë përcaktuese në rrugëtimin tim nuk është perceptimi i jashtëm, por vazhdimësia e punës dhe besimi në gjuhën time artistike. Liria, në këtë kuptim, nuk është diçka që të jepet, por diçka që ndërtohet përmes disiplinës krijuese dhe përkushtimit afatgjatë.

Sa i përket heshtjes apo injorimit, unë i shoh më shumë si sfida të përkohshme sesa si faktorë që përcaktojnë vlerën e artit. Historia ka treguar se vepra e qëndrueshme gjen rrugën e saj në kohë, pavarësisht vonesave të momentit. Prandaj, më e vështirë sesa të mbetesh i lirë është të ruash vazhdimësinë dhe ndershmërinë ndaj vetes në procesin krijues.

Portalb.mk: A është arti shqiptar në Maqedoninë e Veriut i lirë, apo ende varet nga politika, miqësitë, rrethet e mbyllura dhe logjika e “të afërmve”?

Bashkim Mexhiti: Arti shqiptar në Maqedoninë e Veriut nuk mund të shihet thjesht si plotësisht i lirë apo plotësisht i kushtëzuar, por si një hapësirë ku liria ekziston, ndërsa kushtet e realizimit të saj varen nga mënyra se si funksionon sistemi kulturor në praktikë.

Në realitet, qasja në mbështetje institucionale dhe në projekte nuk është gjithmonë e njëtrajtshme. Shpesh krijohet përshtypja se jo çdo artist ka të njëjtat mundësi dhe se faktorë të tjerë përveç vlerës artistike mund të ndikojnë në përzgjedhje.

Kjo nuk do të thotë mungesë arti, por tregon se sistemi ende nuk funksionon në mënyrë plotësisht të hapur dhe të barabartë. Në disa raste krijohet përqendrim i mundësive në rrethe të caktuara, gjë që kufizon ndjesinë e hapësirës së lirë për të gjithë.

Megjithatë, vepra e mirë artistike gjithmonë e gjen rrugën e saj, por kjo nuk e zëvendëson nevojën për një sistem më të drejtë dhe më transparent.

Portalb.mk: Si një nga themeluesit e Fakultetit të Arteve Figurative në UT, a mendoni se sot ky institucion po prodhon artistë të vërtetë apo vetëm diploma?

Bashkim Mexhiti: Fakulteti i Arteve Figurative në Universitetin e Tetovës ka qenë një nga projektet më të rëndësishme të arsimit artistik në këtë hapësirë dhe ka krijuar një kuadër akademik të organizuar për artin figurativ. Ai ka studentë me potencial të mirë artistik dhe kjo tregon se baza akademike është e fortë. Një pjesë e tyre vazhdojnë krijimtarinë dhe janë aktivë në skenën artistike, gjë që është tregues i një procesi të suksesshëm formimi.

Megjithatë, diploma nuk është përfundim, por fillim. Arti zhvillohet më pas, përmes punës individuale dhe kontaktit me realitetin artistik. Prandaj, çështja nuk është “diploma apo artistë”, por procesi i gjatë i formimit ku fakulteti është themel, ndërsa artisti formohet në kohë.

Portalb.mk: A ka shteti strategji serioze për artin figurativ, apo artistët shqiptarë vazhdojnë të mbijetojnë falë pasionit, inatit dhe sakrificës personale?

Bashkim Mexhiti: Në parim ekzistojnë forma mbështetjeje institucionale, por shpesh mungon një vizion i qartë dhe afatgjatë që t’i lidhë ato në një strategji të qëndrueshme. Vërehet një fragmentarizim i mbështetjes, ku jo gjithmonë ekziston një lidhje e qartë mes cilësisë dhe përkrahjes. Kjo krijon ndjesinë e një sistemi jo plotësisht të koordinuar. Si rezultat, një pjesë e barrës bie mbi vetë artistët, të cilët me përkushtim e mbajnë gjallë krijimtarinë.Megjithatë, kjo energji personale shpesh prodhon vepra me vlerë dhe mban gjallë artin edhe në kushte të vështira.

Portalb.mk: A dimë t’i nderojmë figurat historike përmes artit, apo shpesh monumentet dhe skulpturat i përdorim vetëm për ceremoni, fotografi dhe politikë ditore?

Bashkim Mexhiti: Figurat historike janë pjesë e kujtesës sonë dhe arti ka mision të veçantë në interpretimin e tyre. Monumenti nuk duhet të jetë dekor, por vepër që komunikon me qytetarin dhe mbetet pjesë e kujtesës kolektive. Fatkeqësisht, shpesh vëmendja ndaj tyre kufizohet në momente ceremoniale, ndërsa më pas mbeten jashtë jetës kulturore. Vlera e një monumenti nuk është në inaugurim, por në jetën që ai vazhdon të ketë në hapësirë dhe kujtesë.

Portalb.mk: Nëse do ta pikturonit gjendjen kulturore të shqiptarëve sot, çfarë ngjyrash do të përdornit dhe çfarë do t’i thoshit një ministri kulture që artin e sheh vetëm si dekor për Facebook?

Bashkim Mexhiti: Nëse do të përpiqesha ta pikturoja gjendjen kulturore të shqiptarëve sot, nuk do të zgjidhja një ngjyrë të vetme, sepse ajo është një realitet i përzier. Do të kishte dritë dhe errësirë njëkohësisht: ngjyra që flasin për energjinë krijuese, për talentin dhe përkushtimin e artistëve, por edhe tone më të mbyllura që pasqyrojnë mungesën e një mbështetjeje të qëndrueshme dhe sfidat me të cilat përballet kultura. Në këtë tablo do të kishte lëvizje, kontraste dhe ndërprerje, si një kompozicion që ende kërkon ekuilibrin e tij. Arti ekziston dhe krijohet, por zhvillimi i tij shpesh nuk shoqërohet nga një vizion i qartë dhe afatgjatë për kulturën.

Nëse do t’i drejtohesha një ministri kulture që artin e sheh vetëm si dekor për paraqitje publike apo rrjete sociale, do t’i thosha se arti nuk është imazh i momentit, por kujtesë e një shoqërie. Nuk është zbukurim i përkohshëm, por një nga shtyllat mbi të cilat ndërtohet identiteti kulturor i një vendi. Arti nuk krijohet për të mbushur hapësira virtuale, por për të mbetur në kohë. Vlera e një politike kulturore nuk matet me mënyrën se si prezantohet, por me ndikimin real që ka në jetën e artistëve dhe në zhvillimin e kulturës.

Ndoshta këtë mendim e shpreh edhe më qartë një nga veprat e mia të ciklit “Përtej Ngjyrës”. Në të, kontrastet e forta mes dritës dhe errësirës, gjurmët ekspresive dhe dinamika e kompozicionit nuk janë zgjedhje vetëm estetike, por bartëse të një realiteti kulturor e shoqëror. E bardha krijon hapësirë për frymëmarrje dhe mundësi të reja; masat e errëta mbajnë peshën e pasigurive dhe të sfidave; ndërsa shpërthimet e kuqe janë shenja të energjisë krijuese, revoltës dhe shpresës se kultura vazhdon të jetojë edhe në rrethana jo gjithmonë të favorshme. Përmes kësaj vepre kam dashur të tregoj se arti nuk jep gjithmonë përgjigje të drejtpërdrejta, por na fton të reflektojmë mbi realitetin dhe përgjegjësinë që kemi ndaj tij.

Një reflektim përmbyllës mbi këto çështje:

Në tërësinë e tyre, këto pyetje prekin marrëdhënien mes artistit, shoqërisë dhe institucioneve kulturore. Ato tregojnë se arti nuk mund të shihet i ndarë nga koha dhe realiteti në të cilin krijohet, por as nuk mund të kufizohet vetëm prej tij.

Në një shoqëri në zhvillim, si e jona, arti bart njëkohësisht energjinë krijuese dhe sfidat strukturore. Prandaj, roli i artistit lidhet me vazhdimësinë e punës dhe besimin në gjuhën e tij krijuese, ndërsa roli i institucioneve dhe i shoqërisë është të krijojnë kushte më të qëndrueshme për zhvillimin e kulturës.

Në këtë kuptim, arti është njëkohësisht shprehje individuale dhe pjesë e dialogut me shoqërinë. Zhvillimi i një kulture të shëndoshë kërkon ekuilibër mes krijimtarisë së lirë, mbështetjes institucionale dhe një publiku që gjithnjë e më shumë po ndërton raport më të afërt dhe më të vetëdijshëm me artin bashkëkohor.