Vetëm një qasje gjithëpërfshirëse mund të ndihmojë në përballimin e dezinformimit

Luftimi i dezinformimit përmes sanksioneve ligjore është i mundur, por i rrezikshëm. Nevojitet një qasje shumë më e gjerë dhe gjithëpërfshirëse, në të cilën kuadri institucional kërkon përfshirjen e sektorit të shoqërisë civile dhe harmonizimin e rregulloreve evropiane dhe vendase. Kjo u tregua nga hulumtimet midis ekspertëve dhe palëve të interesuara mbi mundësinë e luftimit me sukses të të gjitha llojeve të informacionit dhe manipulimit të dëmshëm përmes sanksioneve, përfshirë të ashtuquajturin FIMI, transmeton Vërtetmatësi.

Shkruar nga Teofil Blazevski

Analiza e disa çështjeve që lidhen me mendimet e qytetarëve mbi rrezikun e dezinformimit, kanalet përmes të cilave përhapet dhe kush dhe si duhet të merret me të, të cilat dolën nga hulumtimi i fundit nga Metamorfozis, mund të përmblidhen në disa përfundime:

• Sanksionimi ligjor i dezinformimit, siç besojnë shumë qytetarë, mund të jetë një qasje e rrezikshme, për shkak të mundësive të keqpërdorimit të tij kundër lirisë së fjalës dhe përfundimit në censurë.
• Ekzistojnë mendime të ndryshme mbi nevojën për një strategji të re kombëtare ekskluzivisht për dezinformimin, megjithëse ekspertët theksojnë mangësitë në ato ekzistuese, mbivendosjet e tyre dhe kërkojnë zbatim aktiv me buxhetim të përshtatshëm. Megjithatë, zyrtarët nga Ministria e Transformimit Digjital thonë se “është e justifikuar të mendohet” për një dokument të ri strategjik.
• Disa ekspertë dhe palë të interesuara rekomandojnë që adresimi i problemit të dezinformimit në një nivel të pranueshëm që nuk do të përbëjë kërcënim për proceset demokratike në vend mund të bëhet vetëm përmes një qasje të koordinuar dhe gjithëpërfshirëse institucionale në të cilën përfaqësuesit e sektorit të shoqërisë civile do të përfshiheshin në mënyrë aktive dhe mund të jepnin një kontribut serioz. Gjithashtu theksohet nevoja për zbatimin e legjislacionit evropian në legjislacionin kombëtar në fushën e medias dhe veçanërisht në fushën e rregullimit të rrjeteve sociale. Rekomandohet që aktivitetet e shkathtësive mediatike të zbatohen më gjerësisht, duke përfshirë rreziqet e inteligjencës artificiale, si dhe mbështetja për vetërregullimin në sferën e medias, gjë që njihet edhe nga shteti.

Konteksti

Disa nga pyetjet në anketën e fundit të Metamorfozis* që lidheshin me rreziqet e dezinformimit dhe si dhe kush duhet të merret me të treguan rezultatet e mëposhtme:

Shumica e të anketuarve (67%) pajtohen pjesërisht ose plotësisht se dezinformimi është shumë i dëmshëm dhe duhet të sanksionohet me ligj.

Një shumicë e madhe (74%) e qytetarëve besojnë se Qeveria duhet të marrë masa për të adresuar dezinformimin.

Mediat/rrjetet sociale, me një përqindje të lartë prej 87%, janë në vendin e parë si kanal (faktorë) përmes të cilëve përhapet dezinformimi.

A janë të mjaftueshme dokumentet aktuale strategjike?

Shteti, nëpërmjet degës ekzekutive, është angazhuar në aktivitete për të luftuar dezinformimin që nga viti 2019, duke vazhduar edhe në vitin 2021, por dy dokumentet e fundit kryesore aktive janë Strategjia e Sigurisë Kombëtare e Republikës së Maqedonisë 2024-2029, si dhe Strategjia e Sigurisë Kibernetike 2025-2028.

Në dokumentin e parë, dezinformimi vendoset nën Kërcënimet Hibride, konkretisht në seksionin Ndikimet e Huaja Malinje (f. 12), dhe mënyra se si do të zhvillohej lufta përshkruhet në seksionin “Kundërshtimi i Dezinformimit…” (f. 30), i cili, ndër të tjera, thotë:

“Duhet të formohet një organ koordinues i qeverisë qendrore, i përbërë nga komunikues nga: Zyra e Kryeministrit” dhe disa ministri të tjera…

“Ky organ duhet të zhvillojë: partneritete efektive me organe të tjera (si Këshilli i Etikës në Media, Sindikata e Punonjësve të Medias, etj.) dhe sektorin civil me qëllim që të përcaktojnë së bashku problemin e dezinformimit dhe mënyrat se si secili aktor duhet të veprojë në fushën e tij; të ndihmojnë dhe të mundësojnë vetërregullimin e medias; të promovojnë njohuritë mediatike; të promovojnë parimet e informacionit të lirë dhe objektiv përmes respektimit të standardeve dhe kodeve të etikës gazetareske dhe forcimit të gazetarisë profesionale.

Luftimi efektiv i dezinformimit nuk është i mundur pa pjesëmarrjen aktive të të gjithë palëve të interesuara në mjedisin mediatik”, thuhet në këtë strategji.

Strategjia e Sigurisë Kibernetike 2025-2028 me një Plan Veprimi është gjithashtu një dokument aktiv dhe i vlefshëm, ku, përveç qëllimit të përgjithshëm – krijimit të një shoqërie të vetëdijshme dhe elastike, renditen edhe planet për arsimimin e nxënësve në arsimin fillorë dhe të mesëm, si dhe është aktive Strategjia e Zhvillimit ICT:SMART/MK 2030, në të cilën një pjesë e vogël përmend se “është e nevojshme të zbatohen programe dhe përmbajtje edukative dhe promovuese të destinuara për popullatën e përgjithshme”. Megjithatë, a është një strategji kombëtare e nevojshme ekskluzivisht për t’u përballur me dezinformimin, pasi në të tre dokumentet, dezinformimi është vetëm një pjesë e vogël.

Ne ua bëmë këtë pyetje edhe disa prej ekspertëve dhe palëve të interesuara, përfshirë Ministrinë kompetente për Transformimin Digjital (MTD). Qëllimi ishte të shihej nëse perceptimi i qytetarëve për një rol më proaktiv të shtetit dhe sanksionet ligjore është realisht i nevojshëm apo nëse mungon një qasje tjetër strategjike më gjithëpërfshirëse.

MTD: Të menduarit për një dokument kombëtar gjithëpërfshirës është i justifikuar

Kur u pyetën nëse dy strategjitë e përmendura më sipër janë të mjaftueshme apo nëse nevojitet një strategji e re e dedikuar ekskluzivisht për dezinformimin, ministria kompetente (MTD) deklaroi se dokumentet ekzistuese e njohin problemin dhe theksojnë veçanërisht Strategjinë e Sigurisë Kibernetike, e cila trajton edhe aspektin e ndërtimit të një shoqërie elastike, që është një qëllim prioritar. Prandaj, “…mund të konkludohet se shteti tashmë ka një kornizë strategjike bazë që lejon fillimin e aktiviteteve për parandalimin, edukimin dhe forcimin e qëndrueshmërisë sociale ndaj dezinformimit”. Megjithatë, autoritetet shtojnë:

“Për të siguruar një koordinim më të qartë institucional, bartës të përcaktuar, tregues suksesi, afate kohore dhe buxhetim të përshtatshëm, ne besojmë se është e justifikuar të merret në konsideratë zhvillimi i një dokumenti të veçantë Kombëtar që do të përqendrohet ekskluzivisht në trajtimin e dezinformimit. Mund të jetë:

Një Strategji Kombëtare për Trajtimin e Dezinformimit, ose

një Plan Veprimi Kombëtar specifik, si një nën-dokument që do të dalë nga strategjitë ekzistuese.” – thonë nga MTD

Kjo do të mundësonte “një përpunim më të detajuar të masave, role më të qarta të institucioneve, forcimin e koordinimit shumësektorial, integrimin e politikave arsimore, mediatike dhe të sigurisë, si dhe harmonizimin me standardet dhe praktikat evropiane në fushën e luftimit të dezinformimit”, thuhet në përgjigje.

Ekspertët shohin mangësi në dokumentet strategjike

 

Snezhana Trpevska nga Instituti Resis, eksperte për politikat mediatike, beson se nuk ka nevojë për strategji të reja, të paktën në lidhje me dezinformimin si pjesë e kërcënimeve hibride nga jashtë, të ashtuquajturit FIMI. Ajo thekson se problemi është kompleks dhe analistët dhe studiuesit shpesh bëjnë gabime, kryesori është se “termet ‘dezinformim’ dhe ‘lajm i rremë’ përdoren me të njëjtin kuptim, si përmbajtje ose informacion që përfaqëson në mënyrë të pasaktë realitetin”. Trpevska për këto strategji shton:

 

“Bazuar në atë që rekomandon Komisioni Evropian, mendoj se vendi ynë tashmë ka një qasje strategjike të zhvilluar për të luftuar kërcënimet hibride dhe FIMI-n. Dy strategjitë aktuale mbulojnë këto forma kërcënimesh dhe kërkojnë një qasje të koordinuar. Duke pasur parasysh se në realitet shpesh është e vështirë të dallohen këto forma kërcënimesh nga llojet e tjera të dezinformimit (siç janë dezinformimi, lajmet e rreme, thashethemet…), Strategjia ekzistuese e Sigurisë parashikon një qasje të koordinuar dhe rekomandon një partneritet të organeve qeveritare me sektorin civil dhe aktorë të tjerë.”

Trpevska thekson nevojën për t’u marrë edhe me informacione të tjera të dëmshme:

Ajo që i duhet vendit tonë, dhe që nuk mbulohet nga dy strategjitë e lartpërmendura, është një qasje e koordinuar dhe strategjike për t’u marrë me përmbajtje të ndryshme të dëmshme që po përhapet në rrjetet sociale – kjo përfshin jo vetëm dezinformimin, por edhe gjuhën e urrejtjes, kërcënimet ndaj sigurisë fizike, përmbajtjen e dëmshme për të miturit, ndjekjen online dhe lloje të tjera të përmbajtjes së dëmshme dhe kërcënimet ndaj sigurisë së përdoruesve, thotë Trpevska (përgjigjja e plotë mund të lexohet KËTU).

Dragan Sekulovski, drejtor ekzekutiv i SHGM-së, në lidhje me kornizat aktuale strategjike dhe nevojën e mundshme për një të re, beson se problemi qëndron në zbatimin, gjuhën në të cilën janë shkruar, por edhe në bashkëpunimin e nevojshëm me sektorin e shoqërisë civile:

“Në një shoqëri demokratike, institucionet nuk janë ato që duhet të përcaktojnë të vërtetën. Ato mund të ndihmojnë deri në një farë mase në procesin e trajtimit të dezinformimit, por kjo duhet të bëhet në bashkëpunim me sektorin e shoqërisë civile. Një strategji kombëtare do të thoshte që fjalën e fundit e ka institucioni që vepron në bazë të respektimit të ligjit… Një sfidë kryesore në zhvillimin e këtyre strategjive është balancimi i nevojës për të luftuar dezinformimin e dëmshëm me mbrojtjen e të drejtave themelore të njeriut, siç janë liria e shprehjes dhe një shtyp i pavarur. Për të zbutur rreziqet e tejkalimit të pushtetit qeveritar ose censurës, strategjia duhet të përdorë gjuhë të saktë që do t’ia delegojë zbatimin organeve të pavarura dhe të përgjegjshme. Për më tepër, edukimi duhet të futet brenda institucioneve të prekura për të siguruar që incidentet e lartpërmendura që lidhen me rrezikun të mos ndodhin”, thotë Sekulovski (përgjigja e plotë mund të lexohet KËTU).

Biljana Georgievska, drejtoreshë e Zyrës Ekzekutive të Këshillit për Etikën e Medias në Maqedoni (KEMM), thotë se ka mbivendosje në të dy dokumentet strategjike dhe mbështet një qasje të unifikuar, duke theksuar si kohën ashtu edhe ashpërsinë e problemit:

 

Graviteti i problemit të luftës hibride dhe cenueshmëria e shoqërisë sonë kërkojnë shtrirjen më të gjerë të mundshme, një front kombëtar. Në dy dokumentet (e para ) që ju theksoni, mbi çështjen e dezinformimit si kërcënim për demokracinë – ka një mbivendosje. Logjika thotë se një qasje e vetme, e koordinuar mirë, me pjesëmarrjen në partneritet të të gjithë palëve të interesuara, do të siguronte një përgjigje më të fokusuar dhe më efikase. Së fundmi, përvoja e tre dekadave të fundit në vend tregon se ka pasur dokumente të mjaftueshme, por realizimi i asaj që përshkruhet në to – kronikisht nuk po ndodh – thotë Georgievska, duke treguar nevojën për një qasje serioze dhe gjithëpërfshirëse, “për hir të ndërtimit të qëndrueshmërisë së të gjithë shoqërisë”.

Ajo shton se aktivitetet kryesore të sektorit të shoqërisë civile nuk duhen lënë pas dore – të cilat sigurisht duhet të përfshihen, dhe megjithëse KEMM u ftua dhe mori pjesë në disa ngjarje të institucioneve, nuk mori asnjë informacion konkret në lidhje me aktivitetet që lidhen me Strategjinë e Sigurisë së RMV-së 2024-2029, e cila parashikon gjithashtu përfshirjen e KEMM-së:

“Do të ishte e papërgjegjshme të vazhdonim të merreshim me problemin e dezinformimit vetëm nga disa organizata joqeveritare, me kapacitete modeste dhe pasiguri për mbijetesën e tyre afatgjate”, thotë Georgievska. (Përgjigja e plotë mund të lexohet KËTU).

Sanksionimi i dezinformimit me ligj mbart rrezikun e censurës

Lidhur me pyetjen nëse është e mundur të luftohet në mënyrë efektive dezinformimi duke e sanksionuar atë ligjërisht, Sekulovski nga SHGM thekson se është e mundur, por se mbart rreziqe:

“Është e mundur të luftohet dezinformimi me sanksione ligjore, por kjo mbart rreziqe të konsiderueshme për lirinë e fjalës. Në ato raste, efekti nuk është gjithmonë pozitiv, veçanërisht nëse autoritetet gjyqësore nuk janë të përgatitura për këtë lloj sfide. Shumica e problemeve ndodhin në hapësirën online në platformat sociale. Nëse fillojmë nga kjo pikë, rreziku i dështimit është shumë më i madh sepse nuk mund të jemi në kontroll të vazhdueshëm të internetit”, thotë Sekulovski.

Marina Tuneva, profesoreshë e asociuar në IKS dhe eksperte në komunikimet strategjike, me përvojë të gjerë në vetërregullim, në këtë kontekst (balancimi midis sanksioneve ligjore dhe ruajtjes së lirisë së fjalës), thekson se zgjidhjet më efektive qëndrojnë në transparencë, por paralajmëron për kujdes kur kërkohet një ekuilibër:

 

“Zgjidhjet më efektive në botë nuk bazohen në censurë, por në transparencë. Zvogëlimi i shtrirjes së përmbajtjes së rreme të provuar, shënimi i postimeve manipuluese, referimi te burimet e verifikuara dhe standardet e qarta për reklamat politike janë instrumente që mbrojnë interesin publik pa penguar debatin. Një kulturë llogaridhënieje është gjithashtu e rëndësishme këtu, për shembull, nëse një qytetari i hiqet përmbajtja, ai duhet të dijë pse, të ketë të drejtën e apelimit dhe të mos lihet në mëshirën ose pakënaqësinë e një algoritmi teknologjik.”

Ajo shton se “as platformat dhe as shteti nuk duhet të jenë arbitrat e vetëm të së vërtetës”.

“Organet vetërregulluese, verifikuesit e fakteve, organizatat mediatike dhe akademia kanë një rol vendimtar në ruajtjen e ekuilibrit. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në shoqëritë e polarizuara si e jona, ku qytetarët u besojnë gazetarëve dhe ekspertëve më shumë sesa institucioneve politike”, pohon Tuneva.

Akti i Shërbimeve Digjitale mund të ndihmojë

Nëse rrjetet sociale janë kanali kryesor për transmetimin e dezinformatave, lind pyetja nëse ky problem mund të adresohet me sukses përmes Ligjit të Shërbimeve Digjitale (LShD) që do të miratohet nga ministria kompetente. Përgjigja e MTD-së për këtë pyetje thotë, ndër të tjera:

MTD, në bashkëpunim me Delegacionin e BE-së, në periudhën shtator/tetor 2024 përgatiti një projekt që do të ofrojë mbështetje nga ekspertë për harmonizimin e legjislacionit kombëtar me Aktin e Shërbimeve Digjitale dhe Aktin Evropian të Lirisë së Medias. Projekti parashikon një procedurë plotësisht transparente dhe gjithëpërfshirëse, analizë të praktikave të mira, si dhe një fokus të rëndësishëm në një vlerësim realist të ndikimit të rregullores dhe zgjidhjeve të mundshme.

Takimi fillestar u mbajt më 21 nëntor, ndërsa projekti ka një kohëzgjatje prej 20 muajsh dhe përfshin disa komponentë. Jemi në pritje të draft-planit të detajuar të punës, i cili duhet të përcaktojë më saktë afatin kohor për arritjen e rezultateve – thuhet në përgjigjen nga Kabineti i Ministrit Stefan Andonovski.

Trpevska, në këtë kontekst, shpjegon çfarë nënkupton Rregullorja për Shërbime Digjitale e BE-së (GDPR) lidhur me dezinformatat:

“GDPR parashikon edhe atë që quhet Mekanizëm për Ndërhyrje të Shpejtë kur dezinformatat paraqesin rrezik (Crisis Response Mechanism), gjatë periudhave të luftës, pandemisë, zgjedhjeve etj. Me GDPR, Komisioni Evropian ka kompetencë të kërkojë nga platformat: heqjen më të shpejtë të përmbajtjeve dhe rrjeteve të dëmshme, moderim të shtuar të përmbajtjes dhe masa të tjera kundër fushatave të koordinuara të dezinformatave. E gjithë kjo do të thotë se GDPR nuk i ndalon “dezinformatat” si përmbajtje, por krijon mekanizma sistematikë të transparencës, përgjegjësisë dhe mbikëqyrjes, të cilat mund të kufizojnë ndjeshëm përhapjen e tyre. Në praktikë, kjo do të thotë se platformat duhet të veprojnë përgjegjshëm, të zvogëlojnë rreziqet për demokracinë dhe të lejojnë mbikëqyrje mbi algoritmet dhe praktikat e tyre.”

Ajo gjithashtu shpjegon se çfarë nënkupton harmonizimi i legjislacionit tonë me atë të BE-së në lidhje me RShD, gjë që e bën më të qartë pse procesi i miratimit të LShD po ecën ngadalë:

“Në procesin e harmonizimit me legjislacionin e BE-së, vendi ynë së shpejti do të duhet të inkorporojë paketën e rregulloreve të lidhura me hapësirën digjitale, përfshirë edhe RShD-në. Kjo, ndër të tjera, përfshin edhe emërimin e një koordinatori kombëtar për shërbimet digjitale.”

Koordinatorët Kombëtarë të Shërbimeve Digjitale me kompetenca të plota ligjore janë çelësi për zbatimin e GDPR-së, në mënyrë që përdoruesit në vendin e tyre të mund të paraqesin raporte për përmbajtje të paligjshme në platforma dhe për të zbatuar procedurën për dhënien e statusit të përcaktuesve të besuar në vendin specifik. Në shumicën e vendeve, roli i koordinatorit të shërbimeve digjitale luhet nga rregullatorët e komunikimeve ose rregullatorët e medias, kështu që është e këshillueshme që ky rol t’i caktohet njërit prej këtyre organeve në vendin tonë. Duke pasur parasysh që juridiksioni i shumicës së platformave të mëdha online ndodhet në Irlandë, ku koordinatori digjital është Autoriteti Irlandez Rregullator i Medias, bashkëpunimi midis organeve rregullatore, pra koordinatorëve të shërbimeve digjitale, përmes Grupit Evropian të Rregullatorëve dhe organeve kompetente të Komisionit Evropian është me rëndësi thelbësore për zbatimin e detyrimeve të GDPR-së”, thotë Trpevska. 

Roli i vetërregullimit në përballjen me dezinformimin 

Qasja gjithëpërfshirëse për të cilën flasin ekspertët përfshin edhe vetërregullimin e medias si një mënyrë për t’u përballur me dezinformimin, dhe kjo është parashikuar nga shteti me njërën nga strategjitë (f. 30), të shpjeguara më sipër.

Drejtoresha aktuale e KEMM-it Georgievska thotë se ky organ ka një rol proaktiv:

“Në mungesë të një fronti të gjerë dhe të rrjetëzuar, KEMM-it kryen aktivitetet e veta, varësisht nga kapaciteti dhe mbështetja nga donatorët, për të promovuar shkrim-leximin mediatik, veçanërisht tek të rinjtë në vend, por edhe për të trajnuar gazetarët për të njohur, jo për të përhapur dhe ekspozuar dezinformimin përmes mediave. Vitin e kaluar, iu afruam mbi 350 nxënësve të shkollave të mesme dhe studentëve në Shkup, Shtip dhe Tetovë, për të shkëmbyer përvoja me të rinjtë rreth përmbajtjes manipuluese, kryesisht në internet, por edhe rreth metodave për njohjen dhe rëndësinë e mospërhapjes së teksteve, fotove dhe videove të krijuara, qëllimi i të cilave është të krijojnë një imazh të rremë në shoqëri rreth temave të ndjeshme”, thotë Georgievska. 

Marina Tuneva, e cila ishte gjithashtu drejtoreshë e KEMM për një kohë të gjatë, pajtohet dhe thekson se vetërregullimi mund të luajë një rol shumë të rëndësishëm në trajtimin e dezinformimit në mediat tradicionale dhe online:

“Vetërregullimi është mekanizmi më demokratik për mbrojtjen e interesit publik në media, veçanërisht në luftën kundër dezinformimit. Funksionon pikërisht sepse nuk vjen nga shteti, por nga komuniteti profesional – gazetarë, zyra redaksie, redaktorë. Thelbi i rolit të tij është se krijon standarde dhe norma, dhe më pas siguron një proces të drejtë dhe të pavarur për respektimin e tyre.

Në kontekstin e dezinformimit, vetërregullimi nuk duhet të jetë vetëm një mekanizëm korrigjues, por edhe një mekanizëm proaktiv. Kjo do të thotë që vetë mediat duhet të kenë rregulla të qarta të brendshme editoriale për punën online, pra kontrollimin e burimeve, trajtimin e përmbajtjes nga rrjetet sociale, transparencën në lidhje me pronësinë dhe interesat. Dhe gjithashtu, duhet të zhvillohen standarde për punën me mjete të automatizuara dhe inteligjencë artificiale, sepse ato janë pikërisht pika e re e cenueshmërisë”, thotë Tuneva.

Njohuritë mediatike dhe trajtimi i saj më gjithëpërfshirës në arsim (shih këtu, këtu dhe këtu), por edhe më gjerësisht, ishte gjithashtu rekomandime nga ekspertët.

Metamorfozis ka vite që mbështet një qasje gjithëpërfshirëse

Mënyra e trajtimit të dezinformimit që rezulton nga ndërhyrjet e huaja dhe manipulimi i informacionit (FIMI), si dhe ndërtimi i rezistencës shoqërore, ka qenë në qendër të interesit për vite me radhë në Fondacionin Metamorfozis. Rezultatet e shumicës së hulumtimeve të kryera mbi këtë temë janë trajtuar si iniciativa, përfshirë përfshirjen e LShD-së në Programin Qeveritar për vitin 2025, ashtu edhe si rekomandime, jo vetëm për autoritetet qeveritare, por edhe për shoqërinë civile, median, komunitetin e biznesit, etj.

Iniciativat dhe rekomandimet vijnë pas hulumtimeve dhe analizave të shumta, përfshirë hulumtimin mbi perceptimet e qytetarëve për dezinformimin në vitin 2022 dhe 2023, dhe një studim i ngjashëm u krye këtë vit, i cili duhet të publikohet së shpejti.

Një nga aktivitetet e fundit të Metamorfozis ishte prezantimi i raportit “Mundësuesit dhe Nxitësit e FIMI-t gjatë Zgjedhjeve në Maqedoninë e Veriut”, të cilin Metamorfozis e promovoi në kuadër të Ditëve të Kompetencës Mediatike.

*Hulumtimi i Indago-s mbi perceptimet e qytetarëve për dezinformimin, për nevojat e Metamorfozis, do të publikohet brenda pak ditësh.