Të udhëheqësh me shembull të keq

Vendimi i fundit i Donald Trump për të dhënë falje për rreth 1,500 individë të përfshirë në sulmin ndaj Kapitolit të SHBA-së më 6 janar 2021 ka shkaktuar polemika të mëdha në mbarë botën. Ky akt, i paprecedentë në shkallën dhe ndikimin e tij, nuk është thjesht një çështje e brendshme amerikane. Duke qenë president i vendit më të fuqishëm në botë, veprimet e Trump-it rezonojnë përtej SHBA-së, duke vendosur një precedent të rrezikshëm që mund të inkurajojë forcat anti-demokratike anembanë globit. Një shembull i qartë i kësaj mund të shihet në Maqedoninë e Veriut, ku, vetëm një ditë pas faljeve të Trump-it, gjykata e vendit miratoi një ligj amnistie që liroi organizatorët e sulmit mbi Kuvendin e RMV më 27 prill 2017. A është kjo thjesht një rastësi, apo tregon një model shqetësues të legjitimimit të sulmeve ndaj demokracisë?

Paralelet midis këtyre dy rasteve janë të qarta. Në të dyja rastet, një turmë e organizuar sulmoi institucionin më të lartë legjislativ, e nxitur nga figura politike që refuzuan të pranonin kalimin paqësor të pushtetit. Në SHBA, sulmi ndaj Kapitolit ishte një përpjekje për të përmbysur rezultatet e zgjedhjeve presidenciale të vitit 2020 pas humbjes së Trump-it. Në Maqedoninë e Veriut, sulmi ndaj Parlamentit ishte një përpjekje e dëshpëruar nga partia që atëherë ishte në pushtet, VMRO-DPMNE, për të parandaluar marrjen e pushtetit nga qeveria e re e udhëhequr nga Social Demokratët pas zgjedhjeve të vitit 2016. Të dyja aktet ishin sulme të qëllimshme ndaj demokracisë, duke synuar të minojnë vullnetin e popullit përmes dhunës dhe shantazhit.

Megjithatë, rreziku i vërtetë qëndron jo vetëm te këto sulme vetë, por edhe në mënyrën se si u trajtuan më pas nga sistemi gjyqësor dhe politik. Faljet e Trump-it dhanë një mesazh të qartë se dhuna politike mund të mbetet e pandëshkuar nëse shërben interesat e atyre në pushtet. Në mënyrë të ngjashme, vendimi në Maqedoninë e Veriut për të miratuar amnistinë për organizatorët e sulmit të 27 prillit minon më tej parimet e përgjegjësisë dhe drejtësisë. Këto veprime ngjallin shqetësime serioze për perceptimin global të demokracisë: nëse demokracia më e fuqishme në botë është e gatshme të falë ata që përpiqen ta rrëzojnë atë, çfarë i ndalon udhëheqësit në sisteme më të dobëta demokratike të ndjekin të njëjtën rrugë?

Historiani dhe filozofi i njohur Yuval Noah Harari ka paralajmëruar së fundmi se populli amerikan ka bërë një lojë të rrezikshme duke rizgjedhur Trump-in. Një parim themelor i demokracisë është se një lider i zgjedhur, pasi përfundon mandatin e tij, ia dorëzon pushtetin popullit, i cili më pas zgjedh udhëheqësin e radhës përmes zgjedhjeve të lira dhe të ndershme. Megjithatë, veprimet e Trump-it më 6 janar treguan një hezitim të rrezikshëm për të respektuar këtë parim. Refuzimi i tij për të pranuar humbjen dhe nxitja e dhunës sinjalizuan se ai ishte i gatshëm të mbante pushtetin me mjete që sfidojnë normat demokratike. Kjo mënyrë e të menduarit nuk është unike për Trump-in, por përsëritet në demokracitë e brishta në mbarë botën, ku udhëheqësit kërkojnë metoda alternative—shpesh jodemokratike dhe herë pas here të dhunshme—për të qëndruar më gjatë në pushtet.

Implikimet e këtyre ngjarjeve janë të thella. Ato krijojnë një precedent ku sulmet ndaj institucioneve demokratike mund të justifikohen ose, më keq, të tolerohen. Ato inkurajojnë ata që besojnë se mund të kapin ose mbajnë pushtetin me forcë, duke tronditur themelet e demokracisë. Nëse demokracia më e fuqishme në botë normalizon këto veprime, çfarë shprese mbetet për kombet më të vogla dhe më të prekshme që përpiqen të mbrojnë vlerat demokratike?

Historia ka treguar se demokracia nuk është e vetëqëndrueshme; ajo kërkon vigjilencë, përgjegjësi dhe një përkushtim të palëkundur ndaj sundimit të ligjit. Kur udhëheqësit zgjedhin të udhëheqin me shembuj të këqij, ata nuk dëmtojnë vetëm trashëgiminë e tyre—ata vënë në rrezik aspiratat demokratike të kombeve anembanë globit. Faljet e dhëna në SHBA dhe vendimi për amnistinë në Maqedoninë e Veriut mund të duken si incidente të izoluara, por së bashku, ato tregojnë një histori shqetësuese: se përkushtimi i botës ndaj demokracisë është duke u vënë në provë, dhe në disa vende, ai është duke u lëkundur.

Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.