Shteti në pritje, shoqëria në largim

Teksa viti po i afrohet fundit, Maqedonia e Veriut gjendet sërish në një pozicion të njohur, por gjithnjë e më shqetësues: e bllokuar politikisht, e brishtë institucionalisht dhe e paqartë në aspektin strategjik. Në vend të progresit, karakteristika dominuese e këtij viti ka qenë stagnimi i reflektuar më së miri në dështimin e vazhdueshëm për të garantuar pavarësinë e gjyqësorit, në moszgjidhjen e çështjes bullgare dhe, si pasojë, në pamundësinë për të hapur negociatat e anëtarësimit me Bashkimin Evropian. Të marra së bashku, këto dështime nuk janë thjesht pengesa të përkohshme politike, por shenja të mungesës së thellë të qartësisë strategjike dhe të vullnetit politik.

Pavarësia e gjyqësorit, e shpallur prej vitesh si prioritet reformues, edhe këtë vit mbeti kryesisht në nivel deklarativ. Viti po mbyllet pa asnjë investim real në sistemin gjyqësor, as në burime njerëzore, as në kapacitete institucionale. Gjykatat vazhdojnë të funksionojnë në kushte mungese kronike të gjyqtarëve, ndërsa disa objekte gjyqësore rrezikojnë seriozisht mbylljen funksionale për shkak të pamundësisë për të siguruar përbërje minimale gjyqësore. Këto rrethana janë të papajtueshme me vetë idenë e qasjes në drejtësi dhe dëshmojnë për një neglizhencë sistemike, jo për një mangësi të rastësishme.

Po aq shqetësuese është edhe mënyra se si janë trajtuar postet kyçe në sistemin e drejtësisë. Shkarkimi i Prokurorit Publik të RMV,  që ndodhi vetëm pak ditë më parë, u perceptua gjerësisht si një “ekzekutim” politik, e jo si një veprim i paanshëm institucional i bazuar në llogaridhënie procedurale. Pavarësisht justifikimeve formale, koha dhe mënyra e këtij vendimi dërguan një mesazh jashtëzakonisht të dëmshëm: se edhe pozita më e lartë e prokurorisë vazhdon të mbetet e cenueshme nga ndërhyrja politike. Kjo jo vetëm që minon pavarësinë e prokurorisë, por edhe e gërryen më tej besimin e publikut në paanshmërinë e drejtësisë.

Situata nuk është më e mirë as në institucionet e ngarkuara me ndjekjen penale të korrupsionit të nivelit të lartë dhe krimeve të rënda. Në vend të stabilitetit dhe profesionalizmit, viti u karakterizua nga improvizime: riorganizime të shpeshta institucionale, kompetenca të paqarta dhe koordinim i brishtë ndërmjet organeve që trajtojnë rastet më sensitive. Institucione që duhet të mishërojnë siguri juridike dhe vazhdimësi institucionale, sot duken reaktive dhe të përkohshme, të paafta për t’u përballur me rrjete të konsoliduara korrupsioni apo me raste komplekse që përfshijnë pushtet politik dhe ekonomik.

Përtej gjyqësorit, ngërçi i vazhdueshëm rreth të ashtuquajturës çështje bullgare mbetet një tjetër dështim përcaktues i këtij viti. Detyrimet kushtetuese dhe politike që burojnë nga Propozimi Francez, i pranuar nga shteti si kornizë për zhbllokimin e rrugës evropiane, nuk janë përmbushur. Në vend që këto detyrime të adresohen drejtpërdrejt dhe me transparencë, diskursi politik është zhvendosur gjithnjë e më shumë drejt shtyrjes, relativizimit dhe sigurimeve retorike.

Kjo prirje u reflektua qartë edhe në fjalimin e fundvitit të Presidentes, veçanërisht në pohimin se, nëse janë gjetur zgjidhje për Ukrainën dhe Moldavinë, “patjetër” do të gjendet një zgjidhje edhe për Maqedoninë e Veriut. Një argument i tillë nuk është thjesht optimist; ai është thelbësisht joserioz. Konteksti gjeopolitik i Ukrainës dhe Moldavisë, i formësuar nga lufta, imperativat e sigurisë dhe interesat strategjike të BE-së, është thelbësisht i ndryshëm nga situata e Maqedonisë së Veriut. Më e rëndësishmja, ky krahasim injoron detyrimet konkrete që vetë shteti ka marrë përsipër në kuadër të Propozimit Francez. Integrimi evropian nuk funksionon mbi analogji morale apo ndjenjë drejtësie abstrakte, por mbi përmbushjen e kornizave të negociuara dhe vullnetit politik.

Vazhdimësia e këtij narrativi sugjeron një mbështetje në një deus ex machina — shpresën se një zhvillim i jashtëm do të zgjidhë bllokadat e brendshme pa nevojën për vendime të vështira. Kur pritje të tilla artikulohen nga institucionet më të larta shtetërore, ato nuk dëshmojnë durim strategjik, por mungesë të një plani të besueshëm për të ecur përpara.

Pasojat shoqërore të këtij paralizimi po bëhen gjithnjë e më të dukshme. Të rinjtë gjithnjë e më shumë po e braktisin vendin, të shtyrë nga degradimi institucional, pasiguria politike dhe mungesa e perspektivës reale për reforma. Paradoksi është i qartë: ndërsa debati publik dominohet nga çështjet e identitetit, shumë qytetarë të rinj pajisen me pasaporta bullgare jo si shprehje përkatësie, por si mjet pragmatik për qasje në punë, lëvizje dhe mundësi brenda Bashkimit Evropian. Identiteti mbrohet simbolikisht, ndërsa popullsia po zbrazet gradualisht.

Në kontekstin rajonal, krahasimi me Shqipërinë është domethënës. Pavarësisht sfidave të saj strukturore, Shqipëria ka arritur të ruajë një dinamikë përparimi në procesin e anëtarësimit në BE, duke forcuar perceptimin se Maqedonia e Veriut po bëhet gjithnjë e më e izoluar. Narrativat zyrtare që e paraqesin vendin si më përpara se fqinjët e tij rrëzohen lehtësisht përballë rezultateve konkrete.

Nga perspektiva klasike e shtetësisë, një shtet mbështetet mbi tre shtylla themelore: territorin, pushtetin dhe popullsinë. Politikat aktuale duken të përqendruara në mënyrë disproporcionale në ruajtjen e dy të parave, integritetit territorial dhe pushtetit simbolik përmes diskursit identitar. Megjithatë, duke vepruar kështu, rrezikohet seriozisht e treta. Humbja e popullsisë, veçanërisht e segmentit të ri dhe profesionalisht të aftë, nuk është një kosto e përkohshme, por një kërcënim strukturor. Një shtet pa njerëz nuk mund të mbajë institucione funksionale, legjitimitet politik dhe as perspektivë të qëndrueshme për të ardhmen.

Nëse vitet që vijnë duhet të jenë ndryshe nga ky që po mbyllet, ato do të kërkojnë më shumë sesa fjalime, analogji dhe shtyerje përgjegjësish. Do të kërkojnë investime reale në gjyqësor, respekt për autonominë institucionale, përmbushje të detyrimeve ndërkombëtare tashmë të pranuara dhe një vizion politik të mbështetur në realitet, e jo në koncepte abstrakte. Përndryshe, stagnimi rrezikon të shndërrohet në rënie të pakthyeshme dhe çmimi nuk do të paguhet në retorikë politike, por në klasa shkollore që boshatisen dhe qytetarë që largohen.