Pavarësia e gjyqësorit: Diagnoza që nuk mund ta injorojmë

Çdo vjeshtë, Brukseli na vendos përballë një pasqyre. Ndonjëherë reflektimi është i ashpër, ndonjëherë më i butë, por gjithmonë i sinqertë. Raporti i Progresit i Komisionit Evropian për vitin 2025 edhe një herë e vendosi gjyqësorin e Maqedonisë së Veriut nën mikroskop, dhe diagnoza ishte e dhimbshme në njohjen e saj: asnjë progres në forcimin e pavarësisë dhe efikasitetit të tij.

Kjo fjali mund të tingëllojë si një rresht tjetër në një dokument të BE-së, por kuptimi i saj është i thellë. Pas saj qëndrojnë qindra gjyqtarë dhe prokurorë që punojnë nën presion, mijëra qytetarë të humbur në procedura të pafundme, dhe mijëra të tjerë që janë mësuar të mos presin shumë nga gjykatat e tyre.

Pavarësia e gjyqësorit nuk është kërkesë teknike e shpikur në Bruksel. Ajo është themeli mbi të cilin qëndron çdo demokraci bashkëkohore. Pa të, çdo reformë tjetër, ekonomike, sociale apo politike, mbetet si themel në rërë. Dhe megjithatë, te ne, pavarësia gjyqësore mbetet më shumë aspiratë sesa realitet i prekshëm.

Reforma në letër nuk do të thotë reformë në praktikë

Vitin e kaluar u miratua një Strategji e re për Reformën në Gjyqësor. Dokumenti tingëllon bukur: standarde të reja, mekanizma vlerësimi, masa transparence, mjete digjitale. Por Komisioni Evropian theksoi se deri tani këto masa nuk janë përkthyer në përmirësime konkrete.

Të jemi të sinqertë, kjo nuk është e papritur. Reformat tona shpesh kanë jetuar më gjatë në dokumente voluminoze sesa në korridoret e gjykatave. Ato nisin me ambicie, por mbeten të bllokuara në institucione që u mungon stafi, buxheti, mbështetja politike, ose besimi i qytetarëve.

Një ligj i ri mund të miratohet për një javë. Të ndryshosh kulturën e një sistemi kërkon vite, dhe kërkon guxim që nuk mund të importohet nga Brukseli.

Pesha e ndërhyrjeve

Një nga çështjet më alarmante të këtij raporti është pohimi i përsëritur i raportit lidhur me ndërhyrjet politike. Ato rrallë shihen. Rrallë dalin në lajme. Por gjyqtarët dhe prokurorët i ndjejnë ato: në emërime, avancime, lëndë me profil të lartë, apo në pritshmëritë e heshtura se “dikush” duhet konsultuar para një vendimi.

Tragjedia më e madhe e ndërhyrjeve është se ato shpesh janë të padukshme për publikun. Qytetarët shohin vetëm rezultatin: vonesa, parashkrime, mospërputhje, drejtësi selektive. Ajo që nuk shohin është presioni pas perdes, ai që gërryen themelet e trajtimit të barabartë para ligjit.

Një sistem me mungesë serioze kuadri dhe i nënfinancuar

Raporti sjell edhe një tjetër të vërtetë të pakëndshme: krizën strukturore të burimeve njerëzore dhe financiare në gjyqësorin tonë.

Shumë gjykata dhe prokurori funksionojnë me gjysmën e stafit të nevojshëm. Në institucionet më të rëndësishme, përfshirë Gjykatën Supreme, vazhdojnë të mbeten vende të paplotësuara. Gjyqtarët trajtojnë shumë më tepër lëndë nga ç’mund të përballojë racionalisht një njeri. Vonesat bëhen të pashmangshme. Dhe çdo vonesë gërryen edhe pak më shumë besimin publik.

Nënfinancimi nuk është problem neutral,  ai kthehet në një formë ndërhyrjeje. Kur gjykatat varen nga vullneti i pushteteve të tjera për të funksionuar, pavarësia bëhet e brishtë.

Besimi publik: viktima që askush nuk e përmend

Komisioni Evropian është diplomatik në gjuhën e tij, por mesazhi është i qartë: gjyqësori ynë vuan nga mungesa e theksuar e besimit publik. Dhe besimi, kur humbet, rikthehet me vështirësi të jashtëzakonshme.

Por besimi nuk është luks. Është monedhë. Pa të, qytetarët ndalen së besuari se drejtësia ekziston. Ndalojnë së luftuari për të drejtat e tyre. E pranojnë arbitraritetin si normalitet. Dhe kur një shoqëri e pranon këtë, demokracia bëhet ritual pa substancë.

Një pasqyrë që nuk mund ta shmangim

Ka shumë gjëra që mund t’i shmangim në jetën politike të përditshme. Por gjyqësorin, jo. Ai nuk është institucion abstrakt, është vendi ku shteti takohet me qytetarin në momentet e tij më të brishta: kur akuzohet, kur dëmtohet, kur ka konflikt, kur kërkon mbrojtje.

Nëse ai vend takimi është i dobët, i ngadaltë, i nënfinancuar ose i ndikuar, atëherë dobësohet vetë kontrata shoqërore dhe demokracia humb kuptimin.