Më afër BE-së, por jo brenda saj: Çfarë përfiton dhe rrezikon Maqedonia e Veriut?

Mbi dy dekada pas Samitit të Selanikut të vitit 2003, kur Bashkimi Evropian deklaroi qartë se e ardhmja e Ballkanit Perëndimor është brenda BE-së, procesi i zgjerimit vazhdon të përballet me pengesa të shumta politike dhe institucionale. Në këtë kontekst, Franca dhe Gjermania kanë propozuar një qasje të re përmes një non-paper-i që synon t’i japë një shtysë të re politikës së zgjerimit. Dokumenti nuk e ndryshon objektivin përfundimtar, anëtarësimin e plotë në BE, por propozon që vendet kandidate të integrohen gradualisht në politikat, institucionet dhe tregun e Unionit para se të bëhen anëtare me të drejta të plota, raporton Portalb.mk.

Thelbi i propozimit është kalimi nga një model ku përfitimet kryesore vijnë vetëm pas anëtarësimit, në një model ku vendet kandidate marrin përfitime konkrete gjatë procesit të negociatave. Kjo do të realizohej përmes një serie “blloqesh ndërtuese”, të cilat do t’u mundësonin vendeve aspirante pjesëmarrje graduale në programe, institucione dhe politika të BE-së, në varësi të progresit të tyre në reforma. Sipas autorëve të dokumentit, kjo do të krijonte motivim më të madh për zbatimin e reformave dhe do ta bënte procesin e zgjerimit më të prekshëm për qytetarët.

“Kanë kaluar më shumë se 20 vjet që nga Këshilli Evropian i Selanikut. Zgjerimi mbetet një nga ofertat më tërheqëse dhe një nga instrumentet më me ndikim të politikës së Bashkimit. Por politika e zgjerimit ka nevojë për një shtysë të re – samitet e ardhshme që BE do të mbajë me Ballkanin Perëndimor (5 qershor) dhe me Moldavinë (22 qershor) përfaqësojnë një mundësi që nuk duhet humbur. Qëllimi ynë i përbashkët është të përfundojmë Bashkimin si një Bashkim vërtet evropian. Për ta kthyer këtë aspiratë në realitet dhe për t’i dhënë një dinamikë të re, duhet të ofrojmë stimuj shtesë si pjesë e një procesi integrimi gradual të bazuar në meritë dhe të thjeshtojmë procesin aktual për ta bërë më efikas dhe për të mundësuar integrim më të shpejtë dhe më të thellë në BE mbi bazën e kritereve të Kopenhagës”, thuhet në dokument.

Për këtë qëllim, shton dokumenti, synohet një qasje e re e orientuar drejt procesit, e cila shkurton pengesat tepër të formalizuara për hapat ndërmjetës dhe thjeshton metodologjinë aktuale (p.sh. duke bashkuar disa hapa proceduralë).

“Për më tepër, me pajtimin e plotë të shteteve anëtare, duhet të avancojmë hapjen e të gjitha grupeve përkatëse të negociatave aty ku Komisioni e propozon këtë. Puna e vendeve aspirante, Komisionit dhe Këshillit duhet të përqendrohet në përmbajtjen e reformave dhe jo në hapat proceduralë. Konferencat e rregullta ndërqeveritare (IGC) mund të përdoren më mirë për të siguruar drejtim politik të tillë”, thuhet në dokument.

Për Maqedoninë e Veriut, ky propozim paraqet një mundësi të rëndësishme. Prej vitesh, përparimi i Shkupit është penguar nga kontestet bilaterale me shtetet anëtare. Fillimisht vendi u bllokua nga Greqia për shkak të çështjes së emrit, ndërsa pas Marrëveshjes së Prespës, pengesa kryesore u bë Bullgaria, e cila lidhi avancimin e negociatave me çështje historike, identitare dhe kushtetuese.

Si rezultat, Maqedonia e Veriut ka bërë lëshime të mëdha politike pa marrë përfitimet që priste në procesin e anëtarësimit dhe më e keqja e kësaj është se nuk dihet sa do të zgjasë kjo bllokadë.

Në këtë aspekt, integrimi gradual do t’i mundësonte Shkupit të mos mbetej peng i bllokadave politike. Edhe nëse procesi formal i anëtarësimit vazhdon të përballet me veto ose vonesa, vendi do të mund të përfshihej më thellë në Tregun e Vetëm Evropian, të merrte pjesë në programe të rëndësishme si Erasmus+, Horizon Europe apo Digital Europe dhe të fitonte qasje më të madhe në mekanizmat e sigurisë dhe mbrojtjes së BE-së. Një integrim i tillë do të sillte përfitime ekonomike, investime më të mëdha dhe mundësi më të shumta për qytetarët dhe bizneset maqedonase.

“Përveç kësaj, propozojmë një strategji para-anëtarësimi që përmban një paketë instrumentesh me një sërë “blloqesh ndërtuese”, të cilat i afrojnë vendet kandidate më afër BE-së përmes një integrimi gradual më të strukturuar, duke ofruar kështu stimuj shtesë për reforma. Këto blloqe ndërtuese duhet të bazohen në progresin e arritur në procesin e anëtarësimit dhe të jenë të kthyeshme në rast të regresit të vendit kandidat në procesin e reformave dhe në lidhje me vlerat dhe parimet themelore të BE-së. Ndërsa secili vend kandidat duhet të përfitojë nga një qasje e përshtatur, kjo qasje e re do të ofronte progres të menjëhershëm dhe të prekshëm për të gjitha vendet kandidate. Qëllimi i anëtarësimit të plotë në BE mbetet i pandryshuar; synimi ynë nuk është as ta zëvendësojmë anëtarësimin e plotë dhe as ta zgjasim rrugën drejt tij, por e kundërta: ne duam të krijojmë stimuj që nxisin progres më të shpejtë në atë rrugë. Në këtë mënyrë sigurojmë që integrimi gradual të kontribuojë në një zgjerim të suksesshëm të BE-së – duke forcuar Bashkimin në tërësi”, thuhet në dokument.

Megjithatë, ekziston ndrojtje se integrimi gradual mund të shndërrohet në një alternativë ndaj anëtarësimit të plotë. Edhe pse Franca dhe Gjermania deklarojnë se qëllimi mbetet anëtarësimi i plotë, ekziston frika se disa shtete anëtare mund të kënaqen me një model ku vendet e Ballkanit Perëndimor janë ekonomikisht dhe politikisht të lidhura me BE-në, por pa të drejtë vote dhe pa ndikim të plotë në vendimmarrje. Në këtë rast, zgjerimi do të humbte karakterin e tij transformues dhe do të krijohej një kategori e re shtetesh që janë “brenda” në aspektin ekonomik, por “jashtë” në aspektin politik.

Për Maqedoninë e Veriut ky është rreziku më i madh. Nëse problemi me Bullgarinë mbetet i pazgjidhur, Shkupi mund të përfitojë nga shumë elemente të integrimit gradual, por njëkohësisht të mbetet për një kohë të pacaktuar jashtë Bashkimit Evropian. Kjo do të thoshte qasje në treg, programe dhe institucione, por jo anëtarësi të plotë, jo komisioner evropian, jo eurodeputetë me mandat të plotë dhe jo të drejtë vote në Këshillin e BE-së. Me fjalë të tjera, vendi do të fitonte shumë nga aspekti praktik, por do të vazhdonte të mos ketë status të barabartë me shtetet anëtare.

Nga ana tjetër, vetë dokumenti mund të interpretohet si një pranim indirekt nga Berlini dhe Parisi se procesi aktual i zgjerimit nuk po funksionon. Fakti që propozohet thjeshtimi i procedurave dhe eliminimi i pengesave burokratike tregon se ekziston vetëdije se vendet kandidate po kalojnë vite të tëra në negociata pa rezultate konkrete.

Në këtë kuptim, non-paper-i nuk është domosdoshmërisht një sinjal se Ballkani Perëndimor nuk do të anëtarësohet, por një përpjekje për ta mbajtur procesin gjallë në një periudhë kur BE-ja përballet me sfida të shumta gjeopolitike dhe me nevojën për ta afruar rajonin më shpejt me strukturat evropiane.

“Ne e ftojmë Komisionin të paraqesë propozime për të lehtësuar integrimin gradual të vendeve kandidate në rrugën e tyre drejt anëtarësimit në BE. Kjo duhet të përfshijë, ndër të tjera (i.a.), qasje të privilegjuar në Tregun e Brendshëm mbi bazën e progresit të tyre substancial në negociata dhe lidhje më të ngushta me institucionet evropiane në procesin e përditshëm të vendimmarrjes, p.sh. duke u dhënë status progresiv vëzhguesi vendeve kandidate në takimet e institucioneve të BE-së, në kushte që respektojnë autonominë e procesit vendimmarrës të BE-së“, thuhet në dokument.

• Takime të përbashkëta të Komisionit Evropian / anëtarëve të Parlamentit Evropian me përfaqësues të vendeve të Ballkanit Perëndimor dhe Moldavisë (dy herë në vit). Kushti: Aplikimi për anëtarësim.
• Komitete të përbashkëta parlamentare më të shpeshta, të përbëra nga anëtarë të PE-së dhe parlamentarë kombëtarë nga Ballkani Perëndimor dhe Moldavia. Kushti: Miratimi i Raportit të Vlerësimit të Përkohshëm të Standardeve (IBAR) + ftesa nga Parlamenti Evropian.
• Pjesëmarrje në pika të caktuara të agjendës së takimeve joformale të Këshillit Evropian dhe të Këshillit.
• Pjesëmarrje në pika të caktuara të agjendës së Këshillit si vëzhgues pa të drejtë vote. Kushti: Mbyllja e kapitujve përkatës në procesin e anëtarësimit.
• Pjesëmarrje në disa pika të agjendës së Këshillit të Punëve të Jashtme si vëzhgues pa të drejtë vote. Kushti: mbyllje e përkohshme e Kapitullit 31 (FSP/Politika e Jashtme, e Sigurisë dhe e Mbrojtjes).
• Bashkëpunim i zgjeruar në siguri dhe mbrojtje, përfshirë partneritete të sigurisë dhe mbrojtjes, projekte PESCO, bashkëpunim të zgjeruar me Frontex, integrim në Agjencinë e BE-së për Siguri Kibernetike dhe në sistemin evropian të paralajmërimit të sulmeve kibernetike. Kushti: përmbushja e kritereve përkatëse, përfshirë mbylljen e përkohshme të Kapitullit 31.
• Pjesëmarrje në programe dhe iniciativa të BE-së, përfshirë: Creative Europe / Digital Europe, asociim zyrtar në Erasmus+, integrim të mëtejshëm në Horizon Europe, Skema e Përvojës Rinore, pjesëmarrje në mekanizmat e përbashkët të prokurimit, qasje e plotë në Instrumentin e Mbështetjes Teknike, forcim i Twinning dhe TAIEX. Kushti: përmbushja e standardeve dhe kërkesave përkatëse.
• Integrim sektorial në Tregun e Vetëm në fushat e mëposhtme: SEPA, Roam Like At Home, Komuniteti i Transportit, marrëveshjet ACAA, tregu i energjisë, Sistemi i Tregtimit të Emetimeve (ETS), “green lanes”, integrimi në politikat industriale dhe të konkurrueshmërisë, lëndët e para kritike, statusi AEO, Tregu i Vetëm Digjital, marrëveshje më të avancuara SPS, ulje e barrierave jotarifore dhe përjashtim nga disa masa mbrojtëse (si shtetet EEA). Kushti: përmbushja e standardeve përkatëse dhe/ose mbyllja e përkohshme e kapitujve negociues.
• Pjesëmarrje e plotë në Tregun e Vetëm mbi bazën e një modeli EEA+ (Zonë Ekonomike Evropiane Plus). Kushti: miratimi dhe zbatimi i acquis-it për Grupet 1 deri 5 dhe mbyllja e përkohshme e kapitujve përkatës negociues, pa paragjykuar periudhat kalimtare dhe masat mbrojtëse.

Me fjalë të tjera, propozimi franko-gjerman përfaqëson një ndryshim të rëndësishëm në filozofinë e zgjerimit të Bashkimit Evropian. Për Maqedoninë e Veriut ai sjell përfitime të konsiderueshme afatshkurtra dhe mund të zbusë pasojat e bllokadës bullgare, duke i ofruar vendit qasje graduale në përfitimet e integrimit evropian.

Megjithatë, mbetet e paqartë nëse ky model do të përshpejtojë anëtarësimin e plotë apo do të krijojë një fazë të ndërmjetme afatgjatë. Prandaj, për Shkupin sfida kryesore mbetet që integrimi gradual të shërbejë si urë drejt anëtarësimit të plotë dhe jo si zëvendësim i tij.

Kujtojmë se marrëdhëniet me Sofjen u ftohën në vitin 2020, kur Sofja vuri veton në kornizën negociuese për vendin për shkak të një mosmarrëveshjeje mbi gjuhën, historinë dhe pakicën bullgare.

Me ndërmjetësimin e partnerëve evropianë, u gjet një kompromis, Maqedonia e Veriut pranoi të shtonte komunitetin bullgar në Preambulën e Kushtetutës, përveç atyre ekzistuese, ndërsa nga ana tjetër, u ruajt formulimi i pastër për gjuhën maqedonase, me Bullgarinë që lëshoi ​​një deklaratë duke shprehur qëndrimin e saj për këtë çështje.

Me një kompromis të tillë, më 19 korrik 2022, Maqedonia e Veriut mbajti Konferencën e Parë Ndërqeveritare me BE-në në kuadër të procesit të pranimit. Që të mbahet e dyta dhe që të fillojnë hapjet e kapitujve, parlamenti i Maqedonisë duhet të votojë për ndryshimet kushtetuese. Qeveria aktuale në Shkup, e përbërë nga VMRO-DPMNE, VLEN dhe ZNAM, e cila u formua në qershor 2024, është e mendimit se nuk do të hyjë në një proces të tillë derisa të marrë garanci se nuk do të ketë kushte të reja dypalëshe nga pala bullgare.

Paraprakisht në vitin 2017, Bullgaria dhe Maqedonia e Veriut nënshkruan një Marrëveshje për Miqësi, Fqinjësi të Mirë dhe Bashkëpunim.

• LEXO: Siljanovska-Davkova nga Sofja: Përparaimi në reforma duhet të diktojë ritmin e procesit të anëtarësimit
• LEXO: Momentum i ri për zgjerimin – për dikë një karrotë më e madhe, për dikë një shkop më i madh