Lojaliteti ndaj shtetit nuk fitohet me diskriminim

Protesta e studentëve këtë të hënë në Shkup nuk ishte më vetëm protestë për mundësinë që provimi i jurisprudencës të jepet edhe në gjuhën shqipe. Ajo u shndërrua në diçka më të gjerë: në një kërkesë për zbatimin e plotë, serioz dhe të ndershëm të Ligjit për përdorimin e gjuhëve. Ajo që filloi si një çështje konkrete e studentëve të drejtësisë, në fakt e nxori në sipërfaqe një problem shumë më të thellë: mungesën e vullnetit politik për ta zbatuar ligjin ashtu siç është miratuar dhe ashtu siç duhet të funksionojë në një shtet të së drejtës.

Në një shtet normal, nuk duhet të vijë puna që qytetarët të protestojnë për të kërkuar zbatimin e ligjit. Protesta është mjet demokratik, por nuk mund të jetë mekanizmi i vetëm për ta vënë në lëvizje shtetin. Nëse çdo e drejtë e radhës duhet të fitohet me marshim, me parulla, me mobilizim masiv dhe me presion publik, atëherë nuk jemi duke folur për funksionim institucional, por për një deficit serioz të sundimit të ligjit. Ligji nuk duhet të zbatohet vetëm kur mblidhen shumë qytetarë, kur zëri i tyre dëgjohet në shesh, ose kur heshtja bëhet politikisht e kushtueshme. Ligji duhet të zbatohet sepse është ligj.

Pikërisht këtu qëndron thelbi i problemit. Nuk bëhet fjalë për një kërkesë të re, të paqartë apo të pamundur. Bëhet fjalë për të drejta që burojnë nga Kushtetuta, nga Ligji për përdorimin e gjuhëve dhe nga vetë logjika e një shteti shumetnik, i cili nuk mund të ndërtohet mbi idenë se disa qytetarë duhet vazhdimisht të presin, të durojnë dhe të dëshmojnë se kërkesat e tyre janë legjitime. Pyetja reale nuk është nëse gjuha shqipe mund të përdoret më gjerësisht në procedura shtetërore, por pse ende mungon gatishmëria që kjo e drejtë të bëhet praktikë normale institucionale.

Kjo protestë tregoi edhe diçka tjetër: një mllef të akumuluar. Nuk ishte vetëm zemërim për një provim. Ishte revoltë ndaj regresit të vazhdueshëm, ndaj ndjenjës se të drejtat që dikur janë fituar, negociuar, shkruar në ligje dhe futur në Kushtetutë, sot përsëri trajtohen si çështje të hapura, të diskutueshme, madje si privilegje. Për shumë të rinj, kjo nuk është vetëm padrejtësi juridike. Është poshtërim qytetar. Sepse gjenerata e re nuk ka kohë të presë që shteti një ditë të bëhet më i drejtë. Ata janë në universitet sot, konkurrojnë në tregun e punës sot, hyjnë në profesione sot dhe përballen me institucione sot. Nuk mund t’u thuhet vazhdimisht: “Prisni edhe pak, bëni durim, rini rehat se do të bëhet”.

Një shtet që i injoron të rinjtë i humb ata shumë më shpejt sesa mendon. I humb jo vetëm fizikisht, përmes migrimit, por edhe emocionalisht, përmes shkëputjes së besimit. Kur një i ri e ndien se institucioni nuk e dëgjon, se ligji nuk e mbron në mënyrë të barabartë, se e drejta e tij varet nga humori politik i momentit, atëherë ai fillon të mos identifikohet më me atë shtet. Dhe kjo është shumë më e rrezikshme se çdo protestë. Sepse protestat, sado të zëshme, janë ende shenjë se qytetarët kërkojnë të flasin me shtetin. Shkëputja fillon atëherë kur qytetarët pushojnë së besuari se ia vlen t’i drejtohen shtetit.

Edhe zhvillimet me studentët nga Shqipëria, të cilët u ndaluan në kufi dhe nuk u lejuan të arrijnë në protestë në Shkup, e thelluan këtë ndjenjë shqetësimi. Në situata të ndjeshme, institucionet duhet të jenë jashtëzakonisht të kujdesshme. Sjellja e autoriteteve nuk matet vetëm me ligjshmërinë formale të veprimeve, por edhe me mesazhin që ato veprime përcjellin. Pamjet e të rinjve të ndaluar, të kontrolluar dhe të penguar të bashkohen me një protestë paqësore nuk e qetësojnë situatën. Përkundrazi, e rrisin ndjenjën se shteti i sheh disa qytetarë dhe disa të rinj si problem, jo si pjesë të barabartë të shoqërisë.

Këtu duhet të jemi shumë të qartë: mbështetja nga shqiptarët e Kosovës dhe Shqipërisë nuk duhet të lexohet automatikisht si kërcënim ndaj shtetit. Ajo duhet të kuptohet si reagim solidar ndaj një çështjeje që prek identitetin, dinjitetin dhe barazinë. Në një rajon ku kufijtë shtetërorë nuk e kanë shuar lidhjen kulturore, gjuhësore dhe njerëzore mes shqiptarëve, solidariteti nuk është befasi. Befasi duhet të jetë fakti që në vitin 2026 ende duhet të mobilizohen kaq shumë njerëz për një të drejtë që, në thelb, nuk e dëmton askënd.

Sepse përdorimi i gjuhës shqipe nuk e cenon gjuhën maqedonase. Nuk e cenon unitetin e shtetit. Nuk e cenon funksionimin e institucioneve. Përkundrazi, e forcon shtetin, sepse u mundëson qytetarëve të krijojnë besim në të. Një shtet shumetnik nuk mbahet i bashkuar duke e ngushtuar hapësirën e disa qytetarëve, por duke u dhënë atyre ndjenjën se janë të pranuar, të respektuar dhe të mbrojtur në mënyrë të barabartë. Uniteti i vërtetë nuk ndërtohet mbi uniformitet. Ndërtohet mbi drejtësi.

Prandaj edhe argumenti se zbatimi më i plotë i të drejtave gjuhësore mund ta dobësojë shtetin është thellësisht i gabuar. Shtetin nuk e dobëson gjuha e qytetarëve të tij. Shtetin e dobëson moszbatimi i ligjit. E dobëson selektiviteti. E dobëson arroganca institucionale. E dobëson ideja se disa ligje mund të mbeten në letër vetëm sepse zbatimi i tyre nuk i pëlqen një pjese të politikës. Shteti i së drejtës nuk funksionon në bazë të simpative etnike, por në bazë të normave juridike.

Në fund, duhet thënë edhe diçka që shpesh harrohet në debatet tona publike: diskriminimi nuk është vetëm kategori juridike. Është edhe përvojë. Është ndjenjë. Njeriu e ndien kur trajtohet ndryshe. E ndien kur i duhet të arsyetojë vazhdimisht të drejtën e tij për të ekzistuar. E ndien kur ligji ekziston, por dera e institucionit mbetet e mbyllur. E ndien kur kërkesa e tij legjitime paraqitet si diçka e tepruar, si provokim, si rrezik. Dhe kur një ndjenjë e tillë përsëritet për vite me radhë, ajo shndërrohet në mosbesim të thellë ndaj shtetit.

Lojaliteti ndaj shtetit nuk mund të kërkohet si detyrim i njëanshëm. Lojaliteti nuk fitohet me diskriminim. Fitohet me drejtësi, me zbatim të barabartë të ligjeve, me respekt ndaj dinjitetit të qytetarëve dhe me institucione që nuk presin protestën për të bërë punën e tyre. Nëse shteti dëshiron që qytetarët të identifikohen me të, atëherë ai duhet t’u tregojë se është edhe shteti i tyre. Jo vetëm në preambula, jo vetëm në fjalime solemne, jo vetëm në marrëveshje politike, por në praktikën e përditshme institucionale.

Protesta e studentëve ishte e madhe jo vetëm për nga numri i njerëzve që mobilizoi, por për nga e vërteta që nxori në sipërfaqe: të rinjtë nuk kanë kohë të presin pafundësisht për të drejta që tashmë u takojnë. Ata nuk kërkuan privilegj, nuk kërkuan përjashtim dhe nuk kërkuan asgjë që e dëmton shtetin. Kërkuan vetëm që shteti të jetë konsekuent me ligjet e veta dhe i drejtë ndaj qytetarëve të vet. Nëse institucionet e kuptojnë këtë mesazh, protesta mund të shndërrohet në pikë kthese për një qasje më serioze ndaj zbatimit të të drejtave gjuhësore dhe sundimit të ligjit. Nëse jo, atëherë do të vazhdojmë të jetojmë në një realitet ku ligji ekziston në tekst, ndërsa drejtësia kërkohet në shesh. Dhe kjo nuk është barrë e qytetarëve që protestojnë, por dështim i shtetit që nuk arrin t’i dëgjojë në kohë.