Kosovë, kur një pjesë e mantelbardhëve nuk janë më filtër i së vërtetës

Raporti profesionist shëndetësor-pacient e ka bazamentin në një kontratë të pashkruar mes dy palëve, e cila siguron marrëdhënien mes tyre. Pacienti kërkon besim, ndërsa profesionisti ofron siguri. Ky është përshkrimi më i thjeshtë i kësaj marrëdhënieje, por edhe ai që i ka rezistuar kohës si qasje themelore e mjekësisë, shkruan Sbunker.

Megjithatë, kjo marrëdhënie fillon të bëhet problematike kur në ambulancat e fshatrave dhe qyteteve, në repartet e spitaleve rajonale dhe atyre terciar, në bisedat e përditshme mes pacientëve dhe profesionistëve shëndetësorë, nis përplasja e shkencës me mitet, e protokolleve klinike me teori të pakonfirmuara që qarkullojnë në rrjete sociale.

Dezinformimi në shëndetësi, i cili dikur lokalizohej si problem i prindërve të frikësuar në Facebook apo i pacientëve që perceptoheshin si pa edukim të mjaftueshëm shëndetësor, sot nuk mbetet më në periferi të sistemit. Ai po ndikon drejtpërdrejt në cilësinë e shërbimeve, në protokollet e trajtimit dhe në mënyrën se si merren vendime për patologji të ndryshme.

Në Kosovë, ky ndikim është veçanërisht i dukshëm në vaksinimin e fëmijëve, në trajtimin e kancerit, në qasjen ndaj HIV-it dhe në diagnostikimin e çrregullimeve të shëndetit mendor. Gjatë këtij hulumtimi janë identifikuar dy forma kryesore të dezinformimit apo trajtimit pa evidencë shkencore. Njëra buron nga mungesa e edukimit të vazhdueshëm të profesionistëve shëndetësorë, të cilët për pasojë bien pre e informatave publike të pabazuara. Forma tjetër është më e strukturuar dhe lidhet me një ekosistem më kompleks interesash që lidhet me rritjen e laboratorëve privatë me marketing agresiv, lulëzimin e suplementeve që shiten si terapi dhe një rrjet interesash, që lidh një pjesë të profesionistëve me kompani shëndetësore.

Në këtë terren, dezinformimi nuk shfaqet më si gabim apo keqkuptim, por si mjet ndikimi për interesa financiare.

Më shumë se gjysma e mjekëve ‘shtojnë’ efektet anësore të vaksinave

Shembulli që e ilustron këtë zhvendosje të dezinformimit nga periferia drejt bazës së sistemit shëndetësor është vaksinimi.

Liridona B., një nënë që për herë të parë e shijoi amësinë në prillin e vitit 2021, thotë se vendimin e parë të rëndësishëm për rritjen e fëmijës së saj nuk e mori në ordinancë, por në një grup komunikimi të nënave të reja në Facebook.

“Për herë të parë për rrezikun e vaksinave kam lexuar në grup, ku në fakt isha futur më shumë për këshilla praktike për rritjen e djalit sesa për këshilla profesionale,” thotë ajo.

Përgjegjësinë, megjithatë, nuk donte ta merrte pa konfirmimin e profesionistëve shëndetësorë. Pas katër vjetësh, ajo thotë se konsultën për fillimin e vaksinimit nuk e mori kurrë si “dritë jeshile” të qartë nga vetë mjekët. Pyetja e saj ishte e drejtpërdrejtë: a mund t’i shkaktonte vaksina MMR (e cila parandalon fruthin, shytat dhe rubeolën) autizëm vajzës së saj njëvjeçare.

Në vend të sigurisë së pritur, mjeku uli shikimin dhe foli me hezitim.

“Janë thënë shumë gjëra… vendos vetë.”

“Nëse as doktori nuk është i sigurt, si të jem unë?” pyet ajo edhe sot, në një mënyrë që ngjan më shumë me përpjekjen për ta ribindur veten se vendimi i marrë ishte i duhuri.

Ky episod nuk është i izoluar. Ai ilustron një prirje shqetësuese edhe tek vetë profesionistët shëndetësorë, nga të cilët pritet të jenë burimi më i besueshëm i informacionit mjekësor, por ndikohen nga dezinformatat. Pasojat e këtij ndikimi reflektohen drejtpërdrejt te pacientët dhe te shëndeti publik.

Episode të ngjashme përsëriten në shumë qendra të mjekësisë familjare në Kosovë dhe përfundojnë pothuajse gjithmonë njësoj me rritjen e dyshimit ndaj bazës shkencore të vaksinimit. Cikli është i njohur, një prind që shkon të vaksinojë fëmijën, një pyetje rreth MMR-it dhe me shumë gjasë, një profesionist shëndetësor që shfaq hezitim ose refuzon të japë përgjigje të qartë.

Kjo skemë del në pah edhe në raportin “Faktorët që ndikojnë në pranimin e vaksinave në Kosovë, 2023-2024”. Raporti është realizuar nga Instituti Kombëtar i Shëndetësisë Publike, me mbështetjen e UNICEF-it dhe Organizatës Botërore të Shëndetësisë, dhe është siguruar përmes kërkesës për qasje në dokumente publike.

Gjetjet tregojnë se pasiguria nuk shfaqet vetëm në komunikim verbal, por edhe në statistika. Më pak se gjysma e stafit shëndetësor e dinë me siguri se vaksina MMR nuk lidhet me autizmin, çka nënkupton se pjesa tjetër ose ka dyshime, ose nuk ka informacion të përditësuar për një nga mitet më të përhapura.

“Më pak se gjysma (46.3%, n=139) e dinin se çrregullimi i spektrit të autizmit nuk është një efekt anësor i vaksinës MMR,” thuhet në dokumentin e prillit 2025. Kjo është një përqindje alarmante duke pasur parasysh se asnjë studim shkencor serioz nuk ka vërtetuar lidhje mes vaksinimit dhe autizmit.

Raporti nxjerr në pah edhe një dimension tjetër të problemit pasi vetëm 47% e mjekëve dhe 42% e infermierëve ndihen realisht përgjegjës për vendimet e prindërve rreth vaksinimit. Ky boshllëk komunikimi e lë prindin shpesh të vetëm përballë dyshimeve të krijuara nga rrjetet sociale.

Një pjesë e stafit besonte ende se vaksina MMR “mund të lidhej me autizmin”, ndërsa 11.1% rekomandonin shtyrjen e vaksinës “derisa fëmija të fillojë të flasë”  një këshillë që nuk ekziston në asnjë protokoll mjekësor.

Këta profesionistë, me argumentim të kufizuar në evidencë perceptohen nga prindërit si adresë e sigurt. Vendimet për vaksinimin e fëmijëve bazohen pikërisht në këto këshilla.

D.B., juriste në fillim të të tridhjetave dhe nënë e dy fëmijëve, tregon se hezitimi i saj për vaksinimin nuk nisi nga rrjetet sociale, por nga një vizitë konkrete te një pediatër shumë i njohur në Prishtinë, me përvojë shumëdekadëshe.

Përgjigjja e mjekut “meqë fëmija ka filluar me fol, jepja tash”, ishte momenti që e ktheu dyshimin në vendim. Sot, ajo thotë se nuk është e interesuar për vaksinim dhe se këtë do ta bëjë vetëm nëse kushtëzohet nga shteti.

“Sot nuk jam e interesuar për vaksinim. Këtë do ta bëj vetëm nëse më kushtëzon shkolla, jo sepse jam bindur nga sistemi shëndetësor,” thotë ajo.

Pasiguria e shfaqur te vaksinimi nuk mbetet fenomen i izoluar. Ai është pjesë e një problemi më të gjerë. Nëse në rastin e vaksinave kjo pasiguri përkthehet në hezitim ose refuzim të vaksinimit, në fusha të tjera të shëndetësisë pasojat janë edhe më të maskuara.

Një nga këto fusha është shëndeti mendor, ku mungesa e njohurive të përditësuara, komunikimi i paqartë dhe tejkalimi i kompetencave profesionale krijojnë terren të favorshëm për stigmatizim dhe trajtime pa bazë shkencore. Ndryshe nga vaksinat, ku protokollet janë të qarta dhe efektet maten në nivel popullate, te shëndeti mendor dëmi shpesh ndodh në heshtje, në marrëdhënien individuale mes pacientit dhe profesionistit.

Mungesa e njohurive që ushqen stigmën

Kur flitet për dezinformimin në shëndetin mendor, zakonisht përmenden rrjetet sociale, “terapitë alternative” apo praktikat jashtë sistemit shëndetësor. Por sipas Bind Skejës nga Qendra për Informim dhe Përmirësim Social- QIPS, një pjesë e problemit është më pak i dukshëm dhe vjen nga brenda vetë sistemit.

“Nuk i kisha cilësu si ‘veçanërisht të ekspozuar’ në kuptimin që janë në rrezik më të lartë të abuzimit, nëse i krahasojmë, për shembull, me personat me kancer,” thotë Skeja. Sipas tij,  ajo çka i veçon personat me çrregullime të shëndetit mendor është natyra e ‘terapive alternative’ me të cilat ballafaqohen.

Ai shpjegon se në Kosovë këto “alternativa” rrallë janë thjesht produkte të padëmshme. “Zakonisht shitet ndonjë bari, suplement apo ushqim që pretendohet se shëron individin prej sëmundjes që ka,” thotë ai. “Por në rastet e çrregullimeve të shëndetit mendor, trajtimi merr formën e psikoterapisë së rrejshme, ‘coaching’-ut nga influencerët apo shërbimeve që duken profesionale.”

Problemi bëhet veçanërisht i rrezikshëm, sipas Skejës, kur këto praktika nuk paraqiten si alternativa, por si zëvendësim i trajtimit profesional.

Në këto raste mashtrimi është shumë më i vështirë për t’u identifikuar dhe për t’u sanksionuar, sidomos kur ofrohet nga persona që kanë shkollë, licenca ose që perceptohen si profesionistë. Ai ka përmendur raste ekstreme kur profesionistët shëndetësor, për qëllime monetare shfrytëzojnë paragjykimet e mungesën e njohurive të prindërve në Kosovë.

“Kur një familje konservatore kupton se fëmiu i tyre është ‘queer’, dëshpërimi dhe frika që ndjenjë në këto momente i shtynë që të gjejnë forma të ‘trajtimit‘, që në disa raste keqpërdorët prej profesionistëve të shëndetit mendor për përfitime monetare. Ata janë në dijeni të plotë se të qenit queer nuk është çrregullim dhe se rrjedhimisht nuk ka ‘shërim‘, por e shfrytëzojnë gjendjen emocionale të familjes për t’i zhvatur financiarisht (që quhet ’terapi e konvertimit’)”, ka sqaruar ai

Si shembull tjetër, ai përmend praktikën e ashtuquajtur “pastrimi i gjakut” për persona me çrregullime të varësisë – një procedurë pa bazë shkencore, e cila, sipas tij, ofrohet në Kosovë edhe nga psikiatra të licencuar. Në këto raste, implikimet nuk janë vetëm shëndetësore, por edhe etike e financiare, sepse pacientët dhe familjet e tyre keqpërdoren në momentet e tyre më të ndjeshme.

Faton Kutllovci, drejtor i Klinikës së Psikiatrisë në SHSKUK thotw se pasojat e këtij realiteti i sheh çdo ditë në praktikë. Sipas tij, stigma dhe informatat e gabuara bëjnë që shumë pacientë të mos kërkojnë ndihmë profesionale me kohë.

“Njerëzit humbin shumë kohë të trajtimit sepse zgjedhin mjekësinë alternative, shkojnë te hoxha, te prifti, te falltori,” thotë ai, duke shtuar se sidomos te çrregullimet psikotike kjo vonesë ndikon drejtpërdrejt në prognozë.

Por ndikimi negativ, sipas tij, nuk vjen vetëm nga jashtë sistemit shëndetësor. Ai flet hapur për raste kur edhe profesionistë të tjerë shëndetësorë ndërhyjnë gabimisht në trajtimin psikiatrik.

“Ka raste kur edhe në emër të psikologut u rekomandohet pacientëve psikotikë ose me depresion të rëndë me e ndërpre terapinë për me kry psikoterapi. Kjo është e rrezikshme. Një person që manifeston depresion të shkallës së madhe nuk ka nevojë për psikoterapi si zëvendësim, por për trajtim dhe mbështetje,” ka deklaruar ai.

Një hallkë tjetër problematike, sipas Kutllovcit, janë barnatoret.

“Jo të rralla janë rastet kur punonjës nëpër barnatore u thonë pacientëve se terapia është ‘e rëndë’ dhe i shtyjnë me e ndërpre,” thotë ai.

Këto ndërhyrje e prishin raportin terapeutik dhe e rrisin pasigurinë e pacientit.

Kjo pasiguri reflektohet drejtpërdrejt në komunikimin e përditshëm. “Pacientët më shkruajnë: ‘A muj me e lanë?’, ‘A muj me e reduktu?’, ‘A muj me e zëvendësu?’,” thotë Kutllovci. “Jo sepse nuk duan trajtim, por sepse janë frikësu ose janë hutuar nga çka kanë dëgjuar.”

Skeja paralajmëron se dëmi bëhet edhe më i madh kur dezinformimi vjen nga figura me autoritet profesional.

“Si QIPS, sfidën kryesore e kemi dezinformimin që buron nga profesionistët shëndetësor, e cila shpeshherë është në kundërshtim me parime të të drejtave të njeriut. Për një politikan që po punon në politika të shëndetit mendor, por që vet nuk është i/e fushës, kjo mund të shkaktojë shumë konfuzion dhe të dëmtoj procesin e hartimit të mekanizmave shëndetësore. Kjo gjithashtu dëmton besimin e popullatës në shërbime shëndetësore dhe krijon pa siguri,”, ka thënë ai.

Ajo që i bashkon shëndetin mendor dhe vaksinimin nuk është vetëm dezinformimi, por mënyra se si mungesa e njohurive profesionale shndërrohet në pasiguri, e më pas në vendimmarrje që dëmton pacientin. Në disa fusha, kjo pasiguri mbetet e padukshme e në të tjeraajo institucionalizohet dhe merr formën e diskriminimit të drejtpërdrejtë në kujdes.

Një nga këto fusha është HIV-i, ku dezinformimi nuk prodhon vetëm dyshim, por stigmatizon, përjashton dhe ndikon drejtpërdrejt në cilësinë e shërbimit shëndetësor.

Mbi një dekadë pas rasteve të para të HIV-it në Kosovë, mosdija dhe paragjykimet e disa profesionistëve shëndetësorë vazhdojnë të vështirësojnë trajtimin e këtyre pacientëve. Një hulumtim i vitit 2018 mbi stigmat ndaj HIV-it nxori në pah rezultate alarmante: 39% e punonjësve shëndetësorë thanë se nuk do të shoqëroheshin me një person që jeton me HIV, ndërsa gati një e katërta e tyre ndihen të shqetësuar gjatë ofrimit të shërbimeve për grupet në rrezik për HIV.

Gjysma e punëtorëve shëndetësorë shprehën brengë nëse do t’u duhej të mbulonin plagët apo të merrnin gjak nga një person me HIV, një tregues i qartë se një pjesë e stafit nuk e njeh saktë mënyrën e transmetimit të virusit dhe mbivlerëson rrezikun në kontaktet rutinë.

Kjo qasje e trajtimit pa evidencë shfaqet edhe në fusha të tjera të shëndetësisë, veçanërisht aty ku diagnoza është e rëndë dhe pritjet e pacientëve janë të dëshpëruara.

Kanceri – në kërkim të “ilaçit magjik”

L.K. ishte vetë mjeke. Kur nëna e saj, A.K., u diagnostikua me kancer të avancuar, me metastaza, ajo e dinte se trajtimi nuk ishte më kurativ. Por njohuria profesionale nuk e mbron domosdoshmërisht njeriun nga nevoja për shpresë.

“Kur e dëgjon fjalën metastazë, kërkon çdo fije shprese,” tregon ajo. “Edhe kur e di çka thotë mjekësia,” vazhdon ajo.

Në Klinikën e Onkologjisë, trajtimi ishte i qartë e që përbënte terapi paliative, për lehtësim simptomash dhe zgjatje të kufizuar të jetës. Qëllimi nuk ishte më shërimi, por menaxhimi i dhimbjes dhe ruajtja e cilësisë së jetës. Paralelisht me këtë qartësi klinike, nisën edhe “këshillat”.

Fillimisht, vaj kanabisi. Pastaj vajguri  i përmendur si “diçka që po përdoret shumë”. Si mjeke, L.K. e dinte se këto nuk janë trajtime onkologjike dhe nuk janë pjesë e protokolleve. Dyshimi, megjithatë, nuk erdhi nga rrjetet sociale.

“E pyeta një mjek që e njoh, jo onkolog,” thotë ajo. “Nuk më tha ‘mos e bëj’. Më tha: ‘merre. S’ke çka humb.’”

Ajo fjali ishte vendimtare.

“Kur ta thotë dikush që është mjek, edhe nëse nuk ta thotë drejtpërdrejt që funksionon, e merr si një lloj aprovimi,” thotë L.K. “Sidomos kur je në fund dhe kërkon me i provu krejt.”

A.K. filloi me vaj kanabisi. Për vajgurin u diskutua seriozisht, derisa familja u ndal nga frika se mos i përkeqësonte gjendjen. Në atë periudhë, kimioterapia u ndërpre përkohësisht.

“Nuk po them që ajo do të shpëtonte,” thotë e bija. “Por sot e di që ajo fjali ‘s’ke çka humb’ ishte e gabuar. Kishte çka me humb e ajo ishte koha, stabiliteti e ndoshta edhe dinjiteti.”

Pacientja vdiq disa muaj më vonë.

Pretendimi se kanabisi e shëron kancerin është dezinformatë shëndetësore. Sipas udhëzimeve të American Society of Clinical Oncology (ASCO), kanabisi dhe kanabinoidët nuk rekomandohen si trajtim kundër kancerit, përveçse në kuadër të provave klinike. Evidenca shkencore mbështet përdorimin e tyre vetëm për lehtësimin e disa simptomave, si të përzierat nga kimioterapia, por jo si terapi që ndalon apo shëron sëmundjen.

Brenda vitit 2024, verifikuesit e fakteve zbuluan 94 lajme të rreme në internet që promovonin produkte të palicencuara shëndetësore, shumica e tyre të reklamuara si kura për sëmundje kronike si diabeti apo kanceri. Të paktën 95 postime online pretendonin se parandalojnë ose shërojnë kancerin.

“Njerëzit nuk vdesin nga kanceri, por nga kimioterapia,” thuhej në një prej postimeve që qarkulloi gjerësisht, duke i shtyrë pacientët t’i druheshin mjekimit standard. Onkologët tregojnë raste kur pacientët kanë ngulur këmbë të ndërpresin kimi- ose radioterapinë për të provuar fillimisht “mjekimin popullor”, ndërsa familjarët kanë deklaruar se “edhe mjeku i përgjithshëm na tha se kimioterapia është helm”.

Në Klinikën e Onkologjisë në QKUK, drejtori Ilir Kurtishti thotë se këto narrativa ndikojnë drejtpërdrejt në vendimmarrjen e pacientëve, sidomos kur sëmundja është në faza të avancuara.

Sipas tij, mungesa e edukimit shëndetësor e rrit ndjeshëm rrezikun e ndikimit nga dezinformimi, por përgjigjja e sistemit mbetet mbështetja në protokolle dhe evidencë shkencore.

Rastet e pacientëve me kancer tregojnë se dezinformimi nuk ushqehet vetëm nga frika apo mungesa e shpresës, por edhe nga autoriteti profesional i keqpërdorur. Kur fjali si “s’ke çka humb” vjen nga dikush me mantel të bardhë, ajo shndërrohet në nxitje për veprim.

Raste të pacientëve që përdorin trajtim alternativ përfundojnë edhe në Klinikën e Gastroenterologjisë. Drejtoresha e Klinikës së Gastroenterologjisë në SHSKUK, Fitore Komoni ka thënë se tentojnë t’i bindin që të mos i përdorin.

“Ne zakonisht nuk i përkrahim terapitë alternative, sepse nuk kemi evidencë të bazuar në shkencë  as në publikime shkencore, as në udhërrëfyes klinikë. Trajtimi i pacientëve në klinikën tonë bazohet vetëm në protokollet mjekësore dhe evidencën shkencore,” ka thënë ajo.

Kur dezinformimi bëhet biznes me shëndetin

Dezinformimi në shëndetësi nuk nis gjithmonë si mashtrim i qëllimshëm. Shpesh lind nga tejkalimi i kompetencave profesionale dhe nga bindja se një metodë që ndihmon në disa raste mund të shërbejë për të gjithë. Problemi fillon kur kjo mungesë njohurish paraqitet me siguri absolute dhe shndërrohet në premtim publik.

Kjo dinamikë shihet qartë në mënyrën se si fizioterapia po promovohet për patologji serioze të boshtit kurrizor. Në rrjetet sociale, ordinanca private publikojnë video të shpeshta me ushtrime dhe teknika mekanike, të shoqëruara me mesazhe si “Jo operacionit” apo “Trajto hernien diskale me fizioterapi”. Trajtimi paraqitet si alternativë e sigurt ndaj ndërhyrjes kirurgjikale, pa u sqaruar kufijtë e tij, rreziqet dhe rastet kur operacioni është i domosdoshëm.

Gjatë hulumtimit, redaksia ka hasur në dhjetëra video të tilla në Facebook.

Një nga rastet që e bëri publikisht të dukshëm këtë problem ishte ai i një qytetari nga Mitrovica, i cili në shkurt të vitit të kaluar publikoi në Facebook një rrëfim të gjatë për përvojën e tij shëndetësore. Ai tregonte se pas një fizioterapie të gabuar në një klinikë private kishte pësuar dëmtime serioze në unazat kurrizore dhe kishte përfunduar me urgjencë në operim në Klinikën e Neurokirurgjisë në QKUK. Pas komplikimeve neurologjike dhe dy ndërhyrjeve kirurgjikale, pacienti ka mbetur i paralizuar.

Rasti i tij u shndërrua në shembull të pasojave që mund të vijnë kur fizioterapia del nga roli i saj rehabilitues dhe përdoret si zëvendësim i vlerësimit dhe trajtimit mjekësor për patologji serioze të boshtit kurrizor.

Neurokirurgu i SHSKUK-së, Armend Kerveshi, thotë se raste të tilla janë bërë të zakonshme në praktikën klinike.

“Sot shkenca e mjekësisë i ka protokollet e trajtimit për këto patologji,” thotë ai. “Për fat të keq, me sëmundjet e boshtit kurrizor merren edhe njerëz pa përgatitje profesionale, me radhë të gjata të njerëzve në hall që u premtohet shërim me metoda të ndryshme – tërheqje me litar, varrje nga këmbët, çaje apo fizioterapi pa indikacion,”, ka deklaruar Kerveshi.

Sipas tij, problemi nuk është fizioterapia si profesion por tejkalimi i kompetencave dhe mungesa e kontrollit institucional.

“Habitem se si profesionistët presin me muaj për licenca dhe standarde, ndërsa njerëz pa përgatitje hapin ‘ordinanca’ dhe trajtojnë pacientë pa asnjë pengesë,” thotë ai.

Sipas udhëzimeve klinike të National Institute for Health and Care Excellence (NICE) dhe informacioneve zyrtare të National Health Service (NHS) në Britaninë e Madhe, teknika si tërheqja e shtyllës kurrizore (spinal traction) apo terapia e varrjes (inversion therapy) nuk rekomandohen si trajtim standard për hernien diskale.

Gjatë hulumtimit, redaksia ka identifikuar disa ordinanca që promovojnë këto metoda intensivisht në Facebook. Njëra prej tyre është ordinanca G.F., e cila publikon rregullisht video të pacientëve, duke i paraqitur këto teknika si alternativa ndaj ndërhyrjes kirurgjikale.

Ordinanca G.F. është kontaktuar për sqarime lidhur me bazën shkencore të këtyre trajtimeve, kriteret për përzgjedhjen e pacientëve dhe mënyrën e diagnostikimit para fillimit të terapisë. Pyetjet janë dërguar me shkrim, por deri në momentin e publikimit të këtij artikulli, nuk janë përgjigjur.

Ekspertët paralajmërojnë se fizioterapia ka rol të rëndësishëm në rehabilitim dhe rikuperim, por nuk mund të shitet si zëvendësim i diagnostikimit mjekësor, vlerësimit neurologjik dhe vendimmarrjes multidisiplinare.

Edhe kryetari i Odës së Fizioterapeutëve të Kosovës, Feim Gashi, pranon se metoda të tilla përdoren edhe në vende të tjera, por thekson se ato nuk mund të zëvendësojnë ndërhyrjen kirurgjikale kur ekziston indikacion absolut.

“Këto teknika nuk kanë zëvendësim, dhe nuk janë zëvendësim të ndërhyrjeve kirurgjikale kur pacientët kanë indikacion absolut të vendosur nga mjekët specialistë të lëmisë përkatëse për vendosjen e diagnozës klinike,” ka deklaruar Gashi.

Sipas tij, të gjithë fizioterapeutët gjatë edukimit të tyre kanë fituar njohuritë për vlerësim të detajuar funksional për të përcaktuar diagnozën fizioterapeutike dhe për të vendosur flamurët e kuq kur është kundërindikacion përdorimi i këtyre teknikave. Ndërsa vendosja e indikacionit për ndërhyrje kirurgjikale i takon vetëm mjekut operativ.

Premtimet e thjeshtuara për “zgjidhje” të shpejta nuk kufizohen vetëm te sëmundjet e boshtit kurrizor. E njëjta logjikë marketingu shtrihet edhe në trajtimin e sëmundjeve kronike, ku evidenca shkencore është komplekse, progresi i kufizuar dhe pritjet e pacientëve të larta.

‘Shëro Parkinsonin’ kur reklama tejkalon shkencën

Parkinsoni është një sëmundje neurodegjenerative kronike, progresive, e cila prek sistemin nervor qendror dhe manifestohet kryesisht me dridhje, ngurtësi muskulare, ngadalësim të lëvizjeve dhe çrregullime të balancës. Aktualisht, mjekësia nuk njeh trajtim kurativ për Parkinsonin por menaxhimi i sëmundjes bazohet në terapi medikamentoze, rehabilitim dhe në raste të përzgjedhura- ndërhyrje kirurgjikale.

Megjithatë, në rrjetet sociale dhe përmbajtjet promovuese, Parkinsoni gjithnjë e më shpesh paraqitet përmes mesazheve të thjeshtuara, optimiste dhe absolutiste. Një nga shembujt e tillë është promovimi i trajtimit përmes DBS (Deep Brain Stimulation – Stimulimi i Thellë i Trurit), i shoqëruar me slogane si “Shëro Parkinsonin përmes DBS”.

DBS është një procedurë neurokirurgjike e dokumentuar shkencërisht, e cila përfshin vendosjen e elektrodave në zona të caktuara të trurit dhe aplikimin e impulseve elektrike të kontrolluara, me qëllim uljen e disa simptomave motorike. Procedura aplikohet vetëm te pacientë të përzgjedhur, pas vlerësimit nga ekipe multidisiplinare që përfshijnë neurologë dhe neurokirurgë, dhe zakonisht në faza të caktuara të sëmundjes.

Sipas udhëzimeve klinike ndërkombëtare dhe organizatave profesionale neurologjike, DBS nuk e shëron Parkinsonin dhe nuk e ndal progresin e sëmundjes.

Efekti i saj është simptomatik pra mund të reduktojë dridhjet dhe të përmirësojë funksionin motorik tek disa pacientë, por nuk ndikon në mekanizmin bazë neurodegjenerativ. Pacientët vazhdojnë të kenë nevojë për ndjekje mjekësore afatgjatë dhe trajtim të vazhdueshëm.

Reklama në fjalë është publikuar nga një kompani ndërmjetësuese për dërgimin e pacientëve për trajtim jashtë vendit, kryesisht në Turqi dhe vende të tjera të Evropës. Kompania nuk ofron vetë shërbime mjekësore, por shërben si hallkë lidhëse mes pacientëve dhe institucioneve shëndetësore jashtë Kosovës. Në materialet promovuese përdoren edhe figura publike nga Kosova dhe Shqipëria, me qëllim rritjen e besueshmërisë së mesazheve reklamuese.

Në kuadër të këtij hulumtimi, u janë drejtuar kompanisë kërkesa zyrtare për sqarim, duke kërkuar referenca konkrete shkencore mbi pretendimin se DBS “shëron” Parkinsonin, sqarime mbi kriteret klinike për përzgjedhjen e pacientëve, mënyrën e informimit për rreziqet e procedurës dhe përgjegjësinë profesionale në komunikimin publik të këtyre mesazheve.

Deri në momentin e publikimit të këtij artikulli, kompania nuk ka kthyer përgjigje. Megjithatë, më 25.01.2026, pasi u janë adresuar pyetje, faqja në fjalë e ka ndryshuar tekstin e reklamës nga “shëroni” në “trajtojeni”.

I njëjti mekanizëm shfaqet edhe në forma më të sofistikuara të komunikimit shëndetësor, ku studime paraprake paraqiten si bazë për trajtime të konsoliduara.

Reklamat ‘gjysmë të vërteta’ dhe shmangia nga evidenca shkencore

“E.” është një poliklinikë që ka reputacion të lartë në Prishtinë. Është e licencuar nga Ministria e Shëndetësisë dhe stafi i saj përbëhet nga profesionistë shëndetësorë. Gjatë këtij hulumtimi janë analizuar disa reklama të këtij institucioni privat shëndetësor.

Në komunikimin publik të këtij institucioni, terapia me lazer/fotobiomodulim paraqitet si shërbim që lidhet me përmirësimin e gjendjes shëndetësore te pacientët me Hashimoto. Për ta mbështetur këtë komunikim, klinika i referohet një studimi shkencor (PMC10455109).

Vetë autorët e studimit e përkufizojnë punën e tyre si një studim klinik të fizibilitetit, duke e vendosur këtë ndërhyrje në fazë eksploruese dhe jo si provë përfundimtare klinike. Autore e këtij studimi është njëra nga profesionistet shëndetësore që punon në këtë institucion privat. Ky lloj studimi synon të vlerësojë realizueshmërinë dhe sigurinë paraprake të një ndërhyrjeje, por nuk është i dizajnuar për të provuar efektivitet klinik dhe nuk përbën bazë për rekomandime terapeutike të gjera. Ky kufizim metodologjik nuk sqarohet në komunikimin publik, ku studimi paraqitet si mbështetje për promovim.

Edhe pse terapia me fotobiomodulim është studiuar në studime klinike të fizibilitetit, nuk ekziston asnjë pajisje apo terapi e miratuar nga Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave (Food and Drug Administration – FDA) apo nga Agjencia Evropiane e Barnave (European Medicines Agency – EMA) për trajtimin e tiroiditit autoimun Hashimoto, gjë që konfirmohet nga mungesa e këtij indikacioni në databazat zyrtare të të dyja agjencive. Studimet ekzistuese mbi photobiomodulation në Hashimoto’s thyroiditis janë kryesisht eksploruese ose të kufizuara në shkallë dhe nuk përbëjnë evidencë konfirmuese për përdorim standard apo aprovim nga autoritetet rregullatore.

Mungesa e këtij miratimi nënkupton se kjo terapi nuk njihet ende si trajtim standard i bazuar në evidencë.

Në reklama të tjera, i njëjti subjekt promovon terapi intravenoze me vitamina dhe minerale si shërbime që synojnë “rritjen e energjisë”, “mbështetjen e imunitetit”, “përmirësimin e humorit” dhe mirëqenien e përgjithshme.

Sipas deklaratës së shkruar të endokrinologut dhe farmakologut klinik Elton Bahtiri, përdorimi i terapive IV me vitamina dhe minerale te persona pa mungesa të konfirmuara laboratorike, nuk mbështetet nw evidencë të fortë shkencore.

“Shoqatat kryesore ndërkombëtare, si Endocrine Society dhe European Society of Endocrinology, nuk kanë rekomandime që mbështesin përdorimin rutinë të këtyre terapive jashtë indikacioneve mjekësore të qarta,” ka thënë ai.

Bahtiri sqaron gjithashtu se FDA dhe EMA nuk kanë miratuar administrimin intravenoz të vitaminave për qëllime si rritja e energjisë, përmirësimi i humorit apo “forcimi i imunitetit” te individë të shëndetshëm. Edhesipas një rishikimi të publikuar në Drug and Therapeutics Bulletin (BMJ), infuzionet intravenoze të vitaminave nuk mbështeten në evidencë të fortë shkencore dhe nuk tregojnë përfitime të provuara te persona pa mungesa të konfirmuara laboratorike, veçanërisht kur përdoren për qëllime të mirëqenies së përgjithshme si rritja e energjisë apo “forcimi i imunitetit”.

Në reklamë kjo formë e marrjes së vitaminave paraqitet si më e sigurta. Por mjeku Bahtiri thekson se çdo terapi intravenoze mbart rreziqe, përfshirë infeksionet, reaksionet alergjike dhe çrregullime të elektroliteve, rreziqe që në komunikimin publik shpesh minimizohen.

Në kuadër të këtij hulumtimi, janë dërguar pyetje të detajuara te institucioni privat shëndetësor lidhur me bazën shkencore të këtyre shërbimeve dhe statusin rregullator. Pyetje janë adresuar edhe te Ministria e Shëndetësisë e Kosovës. Deri në momentin e publikimit të artikullit, as klinika dhe as Ministria nuk kanë kthyer përgjigje.

Paqartësia nuk kufizohet vetëm në shërbime të ordinancave private por reflektohet edhe në mënyrën se si diagnostika dhe produktet mbështetëse përdoren gjithnjë e më shumë jashtë indikacioneve klinike.

Laboratorë, suplemente dhe mjekësi me evidencë të kufizuar

Rritja e numrit të laboratorëve privatë diagnostikë në Kosovë dhe shpërthimi i importeve të suplementeve ushqimore po ndodhin paralelisht, në një sistem shëndetësor që ende nuk ka një strategji të qartë për diagnostikën laboratorike dhe përdorimin racional të produkteve mbështetëse. Të dhënat administrative dhe doganore tregojnë një trend të qartë: më shumë analiza, më shumë produkte “mbështetëse”, por jo domosdoshmërisht më shumë kujdes shëndetësor të bazuar në evidencë.

Sipas të dhënave administrative për licencimin e laboratorëve diagnostikë për periudhën 2019-2025, numri i laboratorëve privatë në Kosovë ka shënuar rritje të vazhdueshme. Analiza është fokusuar vetëm në aplikimet e reja për licencim, duke përjashtuar rilicencimet, ndërrimet e adresave apo zgjerimet formale të aktivitetit.

Vetëm gjatë vitit 2024 janë licencuar 67 laboratorë të rinj, një shifër dukshëm më e lartë se vitet paraprake, p.sh nëse krahasohet me vitin 2021 që sipas të dhënave të cilat i ka ofruar MSH atëkohë, ishin licencuar 32 laboratorë. Në mungesë të një analize publike nga Ministria e Shëndetësisë për raportin mes numrit të banorëve, barrës së sëmundjeve dhe kapaciteteve ekzistuese laboratorike, kjo rritje mbetet e pashpjeguar.

Kjo reflektohet edhe në përvojën e pacientëve. Një grua shtatzënë, e cila lindjen e parë e ka kryer në Kosovë dhe të dytën në Gjermani, tregon dallimin drastik në qasje.

“Në Kosovë, gjinekologu më kërkonte vazhdimisht analiza të reja, pothuajse çdo kontroll. Në Gjermani, analizat ishin minimale dhe të qarta – vetëm ato që kishin indikacion mjekësor.”

Ky kontrast ngrit pyetjen nëse rritja e laboratorëve po ndikon drejtpërdrejt në mbingarkesë analizash, e jo domosdoshmërisht në përmirësim të kujdesit shëndetësor.

Edhe pse nuk ekziston një standard ndërkombëtar që përcakton saktësisht sa laboratorë duhet të ketë një shtet, praktikat e sistemeve publike evropiane tregojnë se diagnostika laboratorike zakonisht është e centralizuar dhe e orientuar nga indikacioni klinik, jo nga oferta e tregut. Në mungesë të një politike kombëtare për planifikimin laboratorik, zgjerimi i laboratorëve privatë në Kosovë po ndodh pa një vlerësim të qartë të nevojës reale shëndetësore.

Ky realitet reflektohet edhe në përvojat e pacientëve. Një paciente shtatzënë, e cila lindjen e parë e kishte kryer në Kosovë dhe të dytën në Gjermani, tregon se në Kosovë ishte udhëzuar të kryente një numër dukshëm më të madh analizash laboratorike, pa komplikime të dokumentuara, ndërsa në Gjermani ndjekja ishte më e kufizuar dhe e bazuar strikt në protokolle.

Drejtori i Klinikës së Onkologjisë në SHSKUK, Ilir Kurtishti thekson se monitorimi laboratorik është pjesë e domosdoshme e trajtimit, por paralajmëron se jo çdo analizë e disponueshme është e nevojshme për çdo pacient.

“Ne jemi shumë strikt dhe rigoroz në zbatimin e mjekësisë së bazuar në evidencë. Analizat që kërkohen janë ato që lidhen drejtpërdrejt me terapinë dhe monitorimin e efekteve anësore. Testimet pa indikacion nuk i ndihmojnë pacientit,” thekson ai.

Paralelisht me zgjerimin e laboratorëve, të dhënat doganore tregojnë një rritje të jashtëzakonshme të importeve të produkteve që në treg promovohen si suplemente ushqimore dhe mbështetje shëndetësore. Sipas të dhënave doganore për kapitullin tarifor HS 2106, vlera e importeve është rritur nga rreth 41.9 milionë euro në vitin 2019 në mbi 86 milionë euro në vitin 2025. Vetëm në vitet 2024-2025, vlera totale e importeve ka arritur mbi 163 milionë euro.

Në aspektin sasior, hyrja e këtyre produkteve është rritur për rreth 4 milionë kilogramë brenda gjashtë vjetësh. Megjithatë, vetë të dhënat doganore nuk e bëjnë të mundur ndarjen e saktë se sa nga këto produkte janë realisht suplemente shëndetësore, pasi ato përfshihen kryesisht në kategorinë “përgatitje ushqimore të paspecifikuara ndokund tjetër”.

Rritjen më të madhe e shënojnë kodet HS 21069092 dhe 21069098, që përfshijnë përgatitje ushqimore të paspecifikuara. Kjo kategori ka kaluar nga rreth 40 milionë euro në vit në mbi 70 milionë euro, duke përbërë pjesën kryesore të rritjes së tregut. Kategoritë e tjera që potencialisht mund të kenë përdorim mjekësor janë koncentratet proteinike (HS 210610), të përdorura në ushqim klinik ose sportiv, por rritja kryesore lidhet me produktet e paspecifikuara, për të cilat mungon një ndarje e qartë mes ushqimit dhe pretendimit shëndetësor.

“Suplementet realisht janë kategori tjetër e importit. Derisa tek suplementet, nëse prapë marrim krahasimin e njëjtë si tek medikamentet, ne kemi pasur 77 milionë euro import të gjithmbarshëm të suplementeve në vitin 2024, derisa në vitin 2025 kjo shifër ka arritur në 86 milionë euro. Ka shumë faktorë të cilët ndikojnë realisht. Kemi parë, siç thashë edhe pak më herët, ndoshta mund të jetë edhe rritja e çmimeve. Normalisht edhe marketingu apo rritja e ofertave të ndryshme ka ndikuar në këtë rritje,” ka thënë Adriatik Stavileci nga Dogana e Kosovës për “Kallxo.com”.

Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) ka paralajmëruar vazhdimisht se sfida kryesore e sistemeve moderne shëndetësore nuk është mungesa e shërbimeve, por përdorimi i tepërt dhe jo i bazuar në evidencë i tyre. Literatura shkencore ndërkombëtare e përshkruan këtë fenomen si mbidiagnostikim, i cili rrit kostot, ankthin e pacientëve dhe rrezikun e trajtimeve të panevojshme.

Në Kosovë, kombinimi i rritjes së laboratorëve privatë, rritjes së testimeve dhe shpërthimit të tregut të suplementeve po krijon një mjedis ku oferta shpesh e udhëheq kërkesën, dhe jo nevoja klinike reale.

Siç paralajmërojnë edhe mjekët e intervistuar, mjekësia e bazuar në evidencë kërkon që analizat dhe produktet mbështetëse të përdoren kur janë të domosdoshme, jo kur janë të disponueshme.

Drejtori i Klinikës së Psikiatrisë, Faton Kutllovci, ngre shqetësime të ngjashme, duke e lidhur përdorimin e analizave dhe suplementeve me devijimin nga protokollet mjekësore.

“Ka raste kur vjen një raport me diagnozë psikiatrike dhe terapia përbëhet vetëm nga suplemente. Kjo nuk duhet të ndodhë. Çrregullimet psikotike apo depresioni i rëndë nuk trajtohen me vitamina.”

Sipas tij, dhënia e analizave dhe suplementeve pa indikacion të qartë klinik jo vetëm që nuk ndihmon pacientin, por mund të shtyjë trajtimin adekuat dhe të krijojë iluzion trajtimi.

Ndërsa, drejtoresha e Klinikë së Gastroenterologjisë, Fitore Komoni rezervohet ta quaj këtë fenomen korrupsion por e cilëson “diçka tjetër” prej asaj çka thotë evidence klinike.

“Suplementet e kanë vendin e vet vetëm kur bazohen në analiza dhe fakte mjekësore. Marrja e tyre në mënyrë masive, pa indikacion dhe jashtë kontrollit mjekësor, është diçka krejt tjetër,” ka deklaruar Komoni.

Ky mjedis ku tregu, reklamat dhe mungesa e filtrimit profesional ndërthuren  nuk do të kishte të njëjtin ndikim nëse institucionet do të kishin kapacitet të mjaftueshëm për edukim, komunikim dhe mbikëqyrje. Pikërisht këtu shfaqet hallka e fundit e zinxhirit të dezinformimit.

Dobësi në edukim e komunikim institucional

Në Kosovë, përballja e profesionistëve shëndetësorë me dezinformimin nuk ndodh në vakum. Ajo zhvillohet në një kontekst ku edukimi i vazhdueshëm profesional dhe komunikimi institucional mbeten të fragmentuar, shpesh formalë dhe të shkëputur nga realiteti me të cilin përballen mjekët dhe pacientët.

Në teori, çdo mjek është i obliguar me ligj të ndjekë Edukimin e Vazhdueshëm Profesional (EVP) si kusht për licencim dhe rilicencim nga Oda e Mjekëve të Kosovës. Në praktikë, megjithatë, vetë përfaqësuesit institucionalë pranojnë se ky proces nuk adreson realisht sfidat e reja që sjell mjedisi informativ modern.

Trajnimet shpesh fokusohen në përmbushje formale të orëve të kërkuara, ndërsa mungojnë temat kyçe: si të komunikohet me pacientë të ekspozuar ndaj informacionit të pasaktë, si të menaxhohen pritjet e krijuara nga rrjetet sociale dhe si të filtrohet përmbajtja pseudo-shkencore që qarkullon online.

Në një përgjigje zyrtare, Oda e Mjekëve të Kosovës e pranon kufizimin e rolit të saj.

“Oda e Mjekëve të Kosovës nuk monitoron ekspozimin e mjekëve ndaj informacionit të pasaktë, nuk mbledh të dhëna për konfuzionin e mjekëve nga materialet online dhe nuk ka përgjegjësi ligjore të masë nivelin e dezinformimit në media.”

Sipas OMK-së, mjetet kryesore të komunikimit mbeten webfaqja dhe faqja zyrtare në Facebook, ndërsa mjekët inkurajohen të përdorin “burime zyrtare”. Por ky mekanizëm reagues mbetet i kufizuar dhe i varur nga iniciativa individuale.

Ministria e Shëndetësisë e pranon se dezinformimi është rrezik real, por e pozicionon zgjidhjen kryesisht në protokolle dhe procedura operative. Ndërhyrjet për informacion të pasaktë online delegohen te Inspektorati dhe IKSHPK-ja, ndërsa komunikimi me pacientët mbetet përgjegjësi e institucioneve ofruese të shërbimeve.

“Ministria e Shëndetësisë, sipas kompetencave të përcaktuara me ligj, harton politikat shtetërore në sektorin e shëndetësisë. Çështjet që lidhen me komunikimin klinik profesionist–pacient, trajtohen në nivel institucional nga SHSKUK e QKUK si ofrues i shërbimeve spitalore dhe klinike, ku mjekët dhe profesionistët shëndetësorë zhvillojnë praktikat e komunikimit me pacientët,” thuhet në përgjigjen e Ministrisë së Shëndetësisë por pa treguar se çfarë politike janë duke ndërtuar për ketë problematikë.

Kryetari i Odës së Fizioterapeutëve të Kosovës, Feim Gashi, e pranon se gjuha e përdorur në reklama është problematike, por thekson se veprimi institucional shpesh ndodh vetëm pas ankesave formale.

“Duke pas parasysh kompetencat e Odës dhe mekanizmat ligjorë të  veprimit për të ndaluar këto qasje jemi të kufizuar në ndërmarrjen e masave konkrete deri në momentin kur pranohet një ankesë formale mbi të cilën mund të veprohet. Çdo formë e komunikimit që bie ndesh me aspektin etiko profesional që nuk  respekton standardet profesionale dhe udhëzuesit e Fizioterapisë Botërore ne si Odë në momentin e pranimit të ankesave gjithmonë kemi marr dhe do të vazhdojmë të marrim masa konform legjislacionit në fuqi,” ka thënë Gashi.

E endokrinologu Elton Bahtiri thekson nevojën për mbikëqyrje më aktive të komunikimit shëndetësor privat dhe për përgjegjësi më të qartë profesionale, në mënyrë që pacientët të mbrohen nga pritjet e rreme dhe informacioni i pasaktë.

“Sipas bindjes sime profesionale, dhe në përputhje me parimet etike të promovuara nga shoqatat mjekësore ndërkombëtare, mjekët kanë përgjegjësi që komunikimi publik të jetë i saktë dhe i bazuar në evidencë, pa e tejkaluar atë që mbështetet shkencërisht. Personalisht, e shoh të arsyeshme një mbikëqyrje më të qartë institucionale të reklamave shëndetësore private, veçanërisht për terapitë IV dhe shërbimet “wellness”, në linjë me praktikat e mira ndërkombëtare për mbrojtjen e pacientëve dhe informimin korrekt të publikut,” ka deklaruar ai.

Të gjitha këto raste tregojnë se dezinformimi në shëndetësi në Kosovë nuk është produkt i individëve të izoluar, por rezultat i një boshllëku sistemik: mungesë edukimi të thelluar, mungesë monitorimi aktiv dhe mekanizma reagimi që funksionojnë vetëm pas dëmit.