Vlabona Xibri: Teatri nuk bën mrekulli dhe nuk duhet t’i zëvendësojë shërbimet sociale, avokatët, shkollat apo politikën

Intervistë për The Theatre Times me regjisoren evropiane të teatrit, Valbona Xibri (Shqipëri/Itali), një artiste me mendim të thellë dhe qasje të veçantë krijuese.

Valbona Xibri është regjisore e pavarur teatri, e lindur në Tiranë të Shqipërisë dhe aktualisht e vendosur në Breshia të Italisë. Ajo është diplomuar për Regji Teatri në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë dhe ka përfunduar studimet pasuniversitare në Animacion dhe Trajnim në Vullnetarizëm dhe Bashkëpunim Ndërkombëtar në Universitetin Katolik të Zemrës së Shenjtë në Breshia.

Duke punuar mes Italisë dhe Shqipërisë, Xibri ka zhvilluar një gjuhë të veçantë teatrore në ndërthurjen e performancës, kujtesës, identitetit dhe dialogut ndërkulturor. Praktika e saj artistike përfshin komunitete të ndryshme, përfshirë migrantët, refugjatët, personat e burgosur dhe të rinjtë, duke e trajtuar teatrin si hapësirë për empati, dukshmëri dhe transformim shoqëror.

Produksioni i saj i vlerësuar ndërkombëtarisht, Burrnesha, i frymëzuar nga tradita shqiptare e grave që marrin identitet shoqëror mashkullor, është prezantuar në festivale në Evropë, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Afrikë dhe Azi. Ai është vlerësuar me çmimet për Regjinë më të mirë dhe Dramaturgjinë më të mirë në Festivalin Ndërkombëtar SITFY në Krakov të Polonisë. Puna e saj ndërthur veçoritë kulturore me çështje universale njerëzore, duke sfiduar konventat përmes një qasjeje eksperimentale dhe thellësisht njerëzore ndaj teatrit.

Ivanka Apostolova Baskar: Si e ka transformuar identitetin tuaj artistik dhe gjuhën tuaj si regjisore e teatrit përvoja e të jetuarit dhe të punuarit mes Shqipërisë dhe Italisë?

Valbona Xibri: Të jetuarit mes Shqipërisë dhe Italisë më ka bërë të kuptoj një gjë thelbësore: identiteti nuk është një pikë e palëvizshme në hartë, por një bisedë e vazhdueshme mes asaj që ke qenë dhe asaj që po bëhesh. Shqipëria është në rrënjët e mia, në qenien time, në kujtesën time emocionale; Italia më dha një këndvështrim nga larg, atë ndjenjë distance që të nevojitet për ta kuptuar vërtet veten. Në këtë hapësirë mes dy vendeve mësova se në teatër nuk të duhen gjithmonë fjalët: heshtjet, gjestet, ritmi i frymëmarrjes dhe trupat mund të flasin vetë.

Teatri im lind pikërisht aty, në atë çarje të hollë mes ndjenjës së të qenit në shtëpi dhe ndjenjës së të qenit e shkëputur nga rrënjët. Nuk jam e interesuar t’ia shpjegoj një kulturë tjetrës. Jam e interesuar të krijoj një çast kur njerëzit shikojnë njëri-tjetrin në sy dhe zbulojnë diçka për tjetrin, por mbi të gjitha, diçka për veten që ende nuk e kanë ditur.

IAB: Puna juaj shpesh u jep dukshmëri zërave të margjinalizuar. Si i shndërroni përvojat e njerëzve të tjerë në teatër pa përvetësuar përvojat e tyre?

VX: Gjithçka fillon me dëgjimin. Por të dëgjosh vërtet është një akt me përgjegjësi të jashtëzakonshme. Dhimbja e një personi tjetër nuk bëhet automatikisht art vetëm sepse unë kam pasur fatin ose privilegjin të njihem me të. Unë punoj me qenie njerëzore, jo me plagët e tyre. Larg qoftë që jetët e njerëzve të tjerë t’i përdorim si dekor për “vizionin” e një regjisori.

Përmes dialogut, improvizimit dhe krijimit kolektiv, kërkoj një formë që ruan dhe mbron dinjitetin e personit që kam përballë. Nuk mund të pretendoj kurrë se e zotëroj të vërtetën e dikujt tjetër; mundem vetëm të krijoj një hapësirë të sigurt, një prag mbi të cilin ajo e vërtetë më në fund mund të merret seriozisht dhe të dëgjohet.

Pyetja që e mbaj brenda vetes çdo ditë është e thjeshtë, por kërkuese: kush po flet në këtë moment? Kush ka në të vërtetë të drejtën ta tregojë këtë histori?

IAB: Në shfaqjen Burrnesha, një traditë me rrënjë të thella shqiptare hap çështje universale të identitetit, lirisë dhe rezistencës. Si e balanconi veçantinë kulturore me kuptimin universal?

VX: Gjithmonë nisem nga fytyrat, nga historitë e vërteta, sepse universalja nuk ekziston nëse nuk ka mish dhe eshtra. Burrneshat vijnë nga një traditë e ashpër shqiptare, në të cilën disa gra zgjodhën, ose u detyruan, të bëheshin burra në sytë e shoqërisë, në mënyrë që të mbijetonin dhe të gëzonin të drejta në një botë patriarkale.

Unë nuk e shoh këtë traditë si një mbetje folklorike ekzotike dhe as si një slogan të lehtë për fuqizimin e grave. Më magjepsin plagët e saj të hapura: liria dhe kufizimi, sakrifica, çmimi i jashtëzakonshëm që paguan njeriu për t’i përkitur diçkaje ose për t’u çliruar prej saj.

Në skenë, trupi i një burrneshe bëhet vendi ku shoqëria ka shkruar rregullat e saj, por njëkohësisht edhe hapësira ku pikërisht këto rregulla thyhen. Historia e ka zanafillën në Shqipëri, po, por përpjekja dhe guximi që kërkohen për të jetuar në përputhje me veten janë çështje që na përkasin të gjithëve.

IAB: Keni punuar me refugjatë, migrantë, persona të burgosur dhe komunitete në situata të cenueshme. Çfarë mund të ofrojë teatri që institucionet sociale shpesh nuk munden?

VX: Teatri nuk bën mrekulli dhe nuk duhet të përpiqet t’i zëvendësojë shërbimet sociale, avokatët, shkollat apo politikën. Do të ishte e pandershme nëse do të thosha të kundërtën.

Megjithatë, teatri di të bëjë një gjë që institucionet shpesh e harrojnë: ta shohë njeriun përpara etiketës që i është vënë. Një refugjat nuk është vetëm një kërkesë për azil; një i burgosur nuk është vetëm krimi që ka kryer; një migrant nuk është vetëm pasaporta apo udhëtimi me një gomone.

Në skenë, kategoritë zhduken. Njerëzit bëhen sërish të dukshëm përmes ëndrrave të tyre, mënyrës se si lëvizin dhe kundërthënieve që mbartin. Teatri krijon një komunitet të vogël dhe të përkohshëm, ku dëgjimi bëhet akt dashurie dhe njohjeje.

Ndonjëherë ndryshimi fillon me diçka shumë të vogël: dikush që gjithmonë është përfaqësuar nga të tjerët, më në fund e gjen zërin e vet. Kjo nuk ia zgjidh jetën, por e ndryshon përgjithmonë mënyrën se si e sheh veten në pasqyrë dhe mënyrën se si e shohin të tjerët.

IAB: Keni bashkëpunuar në disa projekte me aktoren ukrainase, jashtëzakonisht frymëzuese, Maryna Ivashchenko. Çfarë zbuloni, krijoni dhe arrini së bashku dhe çfarë ka në lidhjen tuaj artistike që ju shtyn t’i riktheheni këtij rrugëtimi të përbashkët krijues?

VX: Puna me Marynën është një proces i vazhdueshëm zbulimi. Është bukuria e asaj që ndodh kur dy botë takohen pa pasur nevojë ta fshijnë njëra-tjetrën për t’u kuptuar. Maryna është ukrainase dhe jemi takuar në Itali gjatë një projekti të teatrit të vallëzimit, ku unë isha regjisore e performancës teatrore.

Fillimisht komunikonim në anglisht, sepse ajo ende nuk ndihej e gatshme të shprehej në italisht. Ishim dy artiste me rrënjë dhe gjuhë të ndryshme, të cilat e gjetën veten në Itali, por menjëherë kuptuam se ndanim diçka të thellë: një formim të fortë dhe rigoroz teatror dhe, mbi të gjitha, të njëjtën ndershmëri intelektuale.

Së bashku kërkojmë atë që lind në hapësirën mes nesh: një lëvizje të papritur, të vërtetën e një heshtjeje, shkëndijën që ndizet kur ndërthurim kujtime të ndryshme. Për mua, afërsia artistike nuk nënkupton pajtimin për gjithçka; ajo nënkupton ndarjen e së njëjtës etje për kureshtje ndaj tjetrit, gatishmërinë për t’u prekur dhe transformuar nga personi që ke përballë.

Vazhdoj të rikthehem në punën me Marynën sepse, me të, procesi krijues mbetet i gjallë, i freskët dhe i paparashikueshëm. Së bashku arrijmë të krijojmë një gjuhë skenike që, secila veçmas, nuk do ta kishim imagjinuar kurrë se mund ta gjenim.

IAB: Si ka ndikuar takimi juaj me Odin Teatret dhe artistë të skenës si Eugenio Barba në kuptimin tuaj për trupin e aktorit, praninë dhe gjuhën skenike?

VX: Takimi me Odin Teatret dhe Eugenio Barban më hapi sytë: trupi i aktorit nuk është thjesht një enë për të recituar një tekst, por një burim i gjallë kuptimi. Ai është një arkitekturë energjie, qëllimesh dhe rezistencash.

Kuptova se edhe ndryshimi më i vogël i peshës së trupit mund të tregojë historinë e një lufte të brendshme dhe se një pauzë e vendosur në momentin e duhur mund të jehojë më fort se një monolog prej tri faqesh.

Ky rrugëtim më mësoi saktësinë, kujdesin ndaj lëvizjes fizike dhe kërkimin e një nevoje të brendshme pas çdo gjesti. Më shtyu të shkoj përtej shpjegimeve të zakonshme psikologjike: në skenë, trupi nuk duhet thjesht ta “interpretojë” jetën, por duhet ta bëjë publikun ta ndiejë atë në lëkurën e vet.

IAB: Puna në një gjuhë tjetër nga gjuha juaj amtare mund të jetë njëkohësisht kufizim dhe sfidë krijuese. A e ka ndryshuar kjo përvojë mënyrën se si drejtoni, shkruani ose komunikoni në skenë?

VX: Puna në një gjuhë që nuk është gjuha ime amtare më mësoi t’u besoj të gjitha gjërave që ekzistojnë përpara dhe përtej fjalëve. Kur gjuha verbale ngec, mbështetesh te trupi, ritmi, shikimet dhe heshtja.

Mësova të dëgjoj me më shumë përulësi dhe të kërkoj atë që është vërtet thelbësore. Të shprehesh në një gjuhë të huaj të bën të ndihesh e cenueshme, sikur të jesh e zhveshur, por njëkohësisht të jep një liri të jashtëzakonshme: të shkëput nga klishetë dhe zakonet e rrënjosura.

Teatri fillon aty ku fjalët nuk arrijnë më. Mund të mos flasim të njëjtën gjuhë, por mund të marrim frymë së bashku, të ndajmë një ritëm, një gjest, një çast të pranisë së pastër. Dhe pikërisht aty ndodh lidhja e vërtetë.

IAB: Shfaqjet tuaja ndërthurin materiale dokumentare, kujtesën kolektive, lëvizjen, muzikën dhe rrëfimin vizual. Cili është impulsi i parë që ju bën të kuptoni se një histori duhet të shndërrohet në teatër?

VX: Zakonisht është një pyetje që fillon të trokasë në kokën tënde dhe nuk të lë të qetë. Mund të vijë nga një histori e dëgjuar në rrugë, nga një imazh, një plagë e historisë ose një realitet që të gjithë bëjnë sikur nuk e shohin.

Nuk e pyes menjëherë veten se si duhet ta vendos në skenë, por pse duhet të përballemi me të pikërisht tani. Pyes veten se çfarë mund të bëjë teatri që një artikull gazete apo një debat televiziv nuk mundet.

Kur kuptoj se një histori ka nevojë për trupa që marrin frymë, tinguj, prani fizike dhe jo vetëm për shpjegime të thjeshta, atëherë e di se ajo duhet të bëhet teatër. Kur kërkon të përjetohet, jo vetëm të tregohet.

IAB: Çfarë kërkon teatri ndërkulturor përtej bashkimit të njerëzve me prejardhje të ndryshme në të njëjtën hapësirë?

VX: Bashkimi i njerëzve nga vende të ndryshme në të njëjtën dhomë është vetëm hapi i parë dhe më i lehti. Teatri i vërtetë ndërkulturor kërkon guximin për të vënë në pikëpyetje marrëdhëniet e pushtetit: kush i përcakton rregullat? Cila gjuhë konsiderohet parësore? Kush pritet të përshtatet me kë?

Të krijosh kulturë së bashku nuk do të thotë të fshish dallimet apo të organizosh një festë multikulturore që i mbulon problemet reale. Do të thotë të përballesh me keqkuptimet, të lundrosh mes ndërlikimeve dhe të mësosh të qëndrosh së bashku pa e kthyer tjetrin në një klishe.

Unë dua që në skenë të takohen identitete të gjalla dhe në zhvillim të vazhdueshëm. Teatri ka kuptim vetëm kur askush nuk detyrohet të heqë dorë nga një pjesë e vetvetes vetëm që të mund të thotë: “Edhe ky vend më përket mua”.

IAB: Si regjisore e pavarur që punon në kontekste të ndryshme kulturore dhe institucionale, si e mbroni lirinë tuaj artistike, duke ndërtuar njëkohësisht bashkëpunime të qëndrueshme?

VX: Të jesh e pavarur nuk do të thotë të izolohesh; do të thotë të zgjedhësh me kë dëshiron të ecësh pa e shitur shpirtin. Do të thotë të dish të negociosh, të kesh durim, por edhe një qartësi të plotë për atë që nuk mund të negociohet.

Kërkoj bashkëpunëtorë dhe institucione që teatrin nuk e shohin si një produkt që duhet të prodhohet me nxitim, por si një hapësirë përgjegjësie dhe eksplorimi artistik. Besoj te marrja e kohës së nevojshme, te marrëdhëniet e sinqerta njerëzore dhe te projektet që lindin nga një nevojë e vërtetë, jo nga trendet kalimtare.

Për mua, qëndrueshmëria nuk ka të bëjë vetëm me aftësinë për t’i paguar faturat; ka të bëjë me arritjen në fund të ditës pa e humbur arsyen pse e kam zgjedhur këtë rrugë në radhë të parë.

Duhet ta mbroj të drejtën e teatrit tim për të qenë i papërsosur, njerëzor dhe, nëse është e nevojshme, edhe i pakëndshëm.

IAB: Nëse teatri është një takim që mund t’i transformojë si interpretuesit, ashtu edhe publikun, cila është pyetja e vetme që mendoni se teatri duhet të guxojë ta shtrojë sot?

VX: Pyetja që duhet të kemi guximin t’ia shtrojmë vetes sot është kjo: Kë jemi vërtet të gatshëm ta njohim si të barabartë me ne, si një qenie njerëzore të plotë? Dhe çfarë jemi të gatshëm të ndryshojmë në jetën tonë pasi ta kemi parë atë njeri në sy?

Jetojmë në një shoqëri jashtëzakonisht të aftë për t’i kategorizuar njerëzit, për t’u vënë etiketa dhe për ta shndërruar vuajtjen njerëzore në numra dhe grafikë. Teatri duhet të na kthejë pikërisht aty: përballë një trupi që merr frymë, një zëri, një shikimi që nuk mund ta shpërfillësh duke e futur në një kategori.

Nuk pres që një shfaqje të ofrojë përgjigje të gatshme. Por nëse publiku largohet nga salla duke marrë me vete një dyshim të shëndetshëm, një pyetje që i bën shoqëri gjatë rrugës për në shtëpi, atëherë kemi bërë diçka me kuptim.

Për mua, teatri nuk është arratisje nga realiteti, por vendi i vetëm ku gjejmë guximin ta shikojmë atë drejt në sy dhe të përpiqemi ta ndryshojmë së bashku.

IAB: Ju falënderoj shumë, e dashur Valbona Xibri.