Reforma në letër, sfida në praktikë: Ngecje në llogaridhënien, profesionalizmin dhe cilësinë e gjyqësorit në RMV
Sistemi gjyqësor vazhdon të përballet me mungesë transparence, vendimmarrje të paarsyetuar dhe zbatim jokonsistent të kritereve për përzgjedhje dhe avancim. Problemet me llogaridhënien reflektohen në shkelje serioze disiplinore, ndërsa arsyetimet për vendimet shpesh mbeten formale dhe të përgjithshme. Proceset e rekrutimit dhe ngritjes në detyrë karakterizohen nga devijime nga listat e renditjes dhe ndikime të mundshme jashtë meritokracisë, thuhet në raportin më të fundit të Institutit për Politika Evropiane. Cilësia e drejtësisë ndikohet nga vonesat, pasiguria ligjore dhe moszbatimi i rekomandimeve për transparencë. Efikasiteti i sistemit mbetet i dobët për shkak të mungesës së theksuar të gjyqtarëve dhe stafit administrativ, si dhe rritjes së lëndëve të prapambetura, raporton Portalb.mk.
Llogaridhënia
Në fushën e llogaridhënies, raporti evidenton një numër të madh kërkesash për përcaktimin e përgjegjësisë gjyqësore, por me një përqindje relativisht të ulët të masave disiplinore të shqiptuara. Edhe pse janë evidentuar raste të rënda, përfshirë shkarkime për shkelje serioze disiplinore dhe sjellje joprofesionale, këto raste tregojnë dobësi strukturore në integritetin e sistemit dhe në mekanizmat parandalues.
“Ligji për Këshillin Gjyqësor dhe Ligji për Gjykatat rregullojnë procedurën për përcaktimin e llogaridhënies së gjyqtarëve dhe kryetarëve të gjykatave. Gjatë periudhës raportuese, u paraqitën gjithsej 159 kërkesa për përcaktimin e llogaridhënies gjyqësore. Nga këto, Këshilli Gjyqësor vendosi të ndërpresë procedurën në 22 raste, ndërsa masa disiplinore u vendosën në tre raste. Lidhur me sanksionin disiplinor – shkarkimin nga detyra gjyqësore, Këshilli Gjyqësor shkarkoi dy gjyqtarë gjatë kësaj periudhe”, thuhet në raport.
Në disa raste janë konstatuar shkelje që përfshijnë komunikime të papërshtatshme me palë në procedurë apo përfshirje në çështje me elemente korrupsioni, çka ka çuar edhe në ndjekje penale.
“Përveç kësaj, u vu re edhe shkarkimi i një gjyqtari nga Gjykata Themelore të Kavadarit për shkak të kryerjes joprofesionale dhe neglizhente të funksionit gjyqësor. Sipas gjetjeve të Këshillit Gjyqësor, gjyqtari bëri gjithsej 95 telefonata me një të pandehur në një çështje që po e trajtonte, pas së cilës ai dha vendim, i cili përbën shkelje të rëndë të standardeve profesionale dhe etikës gjyqësore. Në këtë kontekst, Prokuroria Themelore Publike (PTHP) Veles më 27 qershor 2025 ngriti propozim ndjekjeje penale kundër gjyqtarit për veprën penale “Kryerje e pakujdesshme e detyrës” sipas nenit 353-c paragrafi 4 i Kodit Penal (KP)”, thekson raporti.
Megjithatë, arsyetimi i vendimeve disiplinore shpesh mbetet i përgjithshëm dhe formal, pa analiza të thelluara, duke lënë hapësirë për dyshime në lidhje me konsistencën dhe transparencën e procesit. Numri i lartë i ankesave nga qytetarët ndaj punës së gjykatave dhe gjyqtarëve dëshmon për nivel të vazhdueshëm pakënaqësie dhe për nevojë për rritje të përgjegjshmërisë institucionale.
“Lidhur me përgjegjësinë disiplinore të prokurorëve publikë, gjashtë procedura për përcaktimin e përgjegjësisë disiplinore u iniciuan në periudhën raportuese, ndërsa një prokuror publik u shkarkua. Konkretisht, Këshilli i Prokurorëve Publikë miratoi vendim që konfirmoi vendimin e Prokurorit Publik të Republikës së Maqedonisë së Veriut për të shkarkuar nga detyra Prokurorin e Lartë Publik të Prokurorisë së Lartë Publike (PLP) Shkup, në fuqi nga 11 nëntori 2024, për kohëzgjatjen e procedurës penale kundër tij. Në këtë drejtim, më 9 shtator 2025, Prokuroria Publike në Shtip ngriti aktakuzë kundër Prokurorit të Lartë Publik të lartpërmendur për “vepra penale të kryera në detyrë dhe autorizim” sipas nenit 353 paragrafi 1 të Kodit Penal. Sipas aktakuzës, në periudhën nga shtatori 2023 deri më 24 tetor 2024, i pandehuri, gjatë orarit të punës, ka bërë kërcënime dhe ka ushtruar dhunë të vazhdueshme psikologjike ndaj pesë punonjësve të Prokurorisë Publike në Shkup. Përveç kësaj, së bashku me një prokuror tjetër publik, në periudhën nga janari 2023 deri në gusht 2024, si bashkëkryes, kur vepronin në raste të caktuara, ata e keqpërdorën pozitën dhe autoritetin e tyre zyrtar, duke ndërmarrë veprime që tejkaluan kufijtë e kompetencave të tyre”, thuhet në raport.
Profesionalizmi dhe kompetenca
Sa i përket profesionalizmit dhe kompetencës, raporti nënvizon probleme të vazhdueshme në procedurat e përzgjedhjes dhe avancimit të gjyqtarëve. Në disa raste janë evidentuar devijime nga lista e renditjes së kandidatëve, pa ofruar arsyetim të qartë për anashkalimin e kandidatëve më të vlerësuar.
“Pas procedurës, në seancën e 521-të, të mbajtur më 30 prill 2025, Këshilli Gjyqësor zgjodhi gjyqtarë shtesë: dy gjyqtarë në Gjykatën Themelore të Velesit, një gjyqtar në Gjykatën Themelore të Strugës, shtatë gjyqtarë në Gjykatën Themelore Civile dhe nëntë gjyqtarë në Gjykatën Themelore Penale, duke e çuar numrin e përgjithshëm të gjyqtarëve të përzgjedhur nga kandidatët e gjeneratës së VIII në 68, megjithëse nevoja e përcaktuar fillimisht ishte 50 pozicione gjyqësore”, thuhet në raport.
Arsyetimet e votave nga anëtarët e organeve vendimmarrëse shpesh përmbajnë formulime të përgjithshme, pa iu referuar treguesve konkretë apo kritereve objektive, duke e bërë procesin më tepër formal sesa substancial. Procedurat për zgjedhje në gjykata më të larta kanë zgjatur deri në dy vjet, duke krijuar pasiguri dhe boshllëqe në funksionim.
“Megjithatë, thirrjet dhe zgjedhjet shtesë për gjyqtarë të kryera nga Këshilli Gjyqësor, përtej numrit të përcaktuar fillimisht, ngritën pyetje serioze në lidhje me pajtueshmërinë me vendimet e Bordit Drejtues të AGJPP-së dhe ndikimin në funksionimin e prokurorisë publike, AGJPP-së dhe bashkëpunimit më të gjerë institucional. Në këtë drejtim, u njoftua se Ministria e Drejtësisë, AGJPP dhe PTHPRMV do të informoheshin për këto situata. Në seancën e mbajtur më 8 maj 2025, Këshilli i Prokurorëve Publikë kreu një zgjedhje të re pas shpalljes së dytë të publikuar, gjatë së cilës vetëm një prokuror publik u zgjodh në Prokurorinë Publike të Shkupit“, thekson raporti.
Gjithashtu, rekomandimet për publikimin e listave të renditjes me rezultatet e kandidatëve nuk janë zbatuar, duke kufizuar transparencën. Procedura për zgjedhjen e drejtuesve të institucioneve kyçe është shoqëruar me kritika për mungesë të hapjes dhe arsyetimit publik, çka ngre pikëpyetje për besueshmërinë e sistemit të rekrutimit dhe avancimit.
Raporti thekson se zgjedhja e gjyqtarëve në Gjykatën e Apelit në Shkup shkaktoi më shumë dilema dhe kritika. Për fushën penale, u zgjodhën katër kandidatët e parë të renditur, megjithatë, një moment tregues u vu re gjatë votimit, kur një anëtar i Këshillit Gjyqësor votoi “PRO” kandidatit gjatë votimit të rregullt, por gjatë votimit me shumicën e Badinterit, i njëjti kandidat votoi “KUNDËR”. Në fushën civile, megjithatë, lista e renditjes nuk u respektua, me kandidatët e tretë dhe të katërt të renditur që nuk u zgjodhën me arsyetimin se ata tashmë kryenin funksione të tjera, kështu që Këshilli arriti në përfundimin se “ata kishin bërë zgjedhjen e tyre”. Përveç kësaj, disa nga kandidatët nuk morën shumicën e votave për shkak të këmbënguljes së një anëtari të Këshillit që të respektohet parimi i përfaqësimit të drejtë të komuniteteve. Edhe pse u theksua se ky parim duhet të zbatohet në rastet kur kandidatët kanë një numër të barabartë pikësh, dhe jo duke anashkaluar kandidatët më të renditur, në praktikë katër kandidatë u anashkaluan në renditje në listën e renditjes, dhe u zgjodh një kandidat me një numër më të ulët pikësh, por me një etni të ndryshme.
“Në zgjedhjet në Gjykatën e Apelit në Manastir, megjithëse pesë kandidatë aplikuan për shpallje, Këshilli Gjyqësor zgjodhi vetëm tre gjyqtarë, përkatësisht kandidatin e parë, të dytë dhe të katërt të renditur, pa një shpjegim të qartë për anashkalimin e kandidatit të tretë të renditur. Lidhur me ngritjen në detyrë të gjyqtarëve dhe prokurorëve publikë në gjykatat më të larta dhe prokuroritë publike, në këtë periudhë raportimi u zhvilluan disa procedura, të cilat ngritën përsëri çështje që lidhen me qëndrueshmërinë në zbatimin e kritereve, respektimin e renditjes, transparencën dhe cilësinë e arsyetimit të vendimeve të marra”, nënvizon raporti.
Përveç zgjedhjes dhe ngritjes në detyrë të gjyqtarëve dhe prokurorëve publikë, Këshilli Gjyqësor në këtë periudhë raportimi miratoi edhe vendime për zgjedhjen e kryetarëve të gjykatave, si dhe për emërimin e gjyqtarëve në detyrë. U morën vendime për zgjedhjen e kryetarëve të Gjykatës së Lartë Administrative, GJSRMV, si dhe të disa gjykatave themelore dhe të apelit në të gjithë vendin. Në të njëjtën kohë, kryetarë të gjykatave në detyrë u emëruan disa herë, me gjithsej dhjetë gjykata që mbanin këtë pozicion në cilësi të ushtruesit të detyrës. Kjo tregon mungesë të kohës në zbatimin e procedurave për zgjedhjen e kryetarëve të gjykatave dhe kohëzgjatje të zgjatur të procedurave, gjë që ndikon negativisht në stabilitetin dhe efikasitetin e menaxhimit gjyqësor.
Brenda një tabloje më të gjerë të funksionimit të sistemit për rekrutimin dhe avancimin në karrierë në gjyqësor, një drejtor i ri i AGJPP-së – një prokuror publik nga Prokuroria Publike e Manastirit – u zgjodh në tetor 2024. Mënyra se si u zhvilluan zgjedhjet shkaktoi reagime të konsiderueshme në publik, duke pasur parasysh se Bordi Drejtues i AGJPP-së vendosi të zbatojë procedurën me votim të fshehtë, me mundësinë e zgjedhjes midis kandidatëve të shumtë, pa ofruar shpjegim të qartë dhe të arsyetuar për domosdoshmërinë e një qasje të tillë. Duke pasur parasysh se AGJPP përfaqëson të vetmen hyrje institucionale në profesionin gjyqësor dhe të prokurorisë publike, kjo metodë përzgjedhjeje ngriti pyetje serioze në lidhje me transparencën dhe besueshmërinë e procedurës, si dhe rrezikun e ndikimeve të mundshme të jashtme. Në atë kontekst, një nga kandidatët, një gjyqtar në Gjykatën Themelore Penale të Shkupit, ngriti mosmarrëveshje administrative para Gjykatës Administrative, duke pretenduar se procedura e përzgjedhjes ishte në kundërshtim me Ligjin për Akademinë e Gjyqtarëve dhe Prokurorëve Publikë, Statutin e AGJPP-së dhe Ligjin për Procedurën e Përgjithshme Administrative, të cilat parashikojnë karakter publik dhe transparent të procedurës. Megjithatë, Gjykata Administrative e hodhi poshtë padinë si të pabazuar.
Cilësia e drejtësisë
Në aspektin e cilësisë së drejtësisë, raporti thekson vonesa dhe ndërprerje të konsiderueshme në procesin e formimit të brezave të rinj të gjyqtarëve dhe prokurorëve, si dhe shkelje procedurale gjatë shpalljeve për pranimin e kandidatëve në trajnim fillestar.
“Procedura për formimin e brezit të IX-të u zhvillua me vonesa dhe ndërprerje të konsiderueshme. Konkretisht, pas dy vonesave, testimi psikologjik u krye më 21 dhe 22 tetor 2023, ndërsa testi i integritetit u krye më 6 dhe 7 nëntor 2023. Megjithatë, gjatë kësaj procedure u ngritën pyetje serioze në lidhje me përputhshmërinë e saj me kuadrin ligjor, i cili më vonë mori konfirmim institucional. Në vitin 2024, Komisioni Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK) zbuloi se AGJPP kishte shkelur Ligjin për parandalimin e korrupsionit dhe konfliktit të interesit dhe Kodin Zgjedhor duke publikuar thirrje në janar 2023 për pranimin e 130 praktikantëve – gjyqtarë dhe prokurorë publikë të ardhshëm, gjatë periudhës së zgjedhjeve parlamentare dhe presidenciale. Sipas KSHPK-së, publikimi i thirrjes nisi një procedurë për krijimin e një marrëdhënie pune, e cila nuk u pezullua, megjithëse kjo ishte ligjërisht e detyrueshme gjatë procesit zgjedhor. Akademia kundërshtoi vendimin e KSHPK-së para Gjykatës Administrative, por gjykata e hodhi poshtë padinë si të pabazuar dhe vendosi ta pezullojë procedurën për pranimin e 130 praktikantëve deri në fund të zgjedhjeve. Deri në fund të kësaj periudhe raportuese, nuk ishin vërejtur hapa të mëtejshëm institucionalë ose informacion i qartë mbi vazhdimin ose ripërcaktimin e procedurës për këtë brez. Për më tepër, nga njoftimet publike të AGJPP-së duket se Ministria e Financave ende nuk ka dhënë pëlqimin e saj për formimin e një brezi të ri praktikantësh, gjë që thellon pasigurinë rreth planifikimit të ardhshëm të personelit në gjyqësor”, thuhet në raport.
Mungesa e pëlqimit financiar për gjenerata të reja ka krijuar pasiguri serioze në planifikimin afatgjatë të burimeve njerëzore, duke shtyrë afatet për përmbushjen e reformave të parashikuara.
“Agjenda e Reformës së Republikës së Maqedonisë së Veriut 2024-2027 parashikon përmirësimin e integritetit gjyqësor nëpërmjet rishikimit të procedurave për rekrutimin, përzgjedhjen, emërimin, vlerësimin, ngritjen në detyrë, transferimin dhe shkarkimin e gjyqtarëve dhe prokurorëve publikë, si dhe nëpërmjet plotësimit në kohë të vendeve të lira të punës bazuar në parashikimet e Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit të Prokurorëve Publikë, me një afat deri në dhjetor 2026. Megjithatë, duke pasur parasysh mungesën e pëlqimit nga Ministria e Financave për një brez të ri të praktikantëve të AGJPP-së, procedurën e gjatë dhe të ndërprerë të pranimit, si dhe trajnimin dyvjeçar që kandidatët duhet të ndjekin, parashikimet realiste për komisionimin e një brezi të ri të gjyqtarëve dhe prokurorëve publikë po zhvendosen drejt vitit 2030. Në këtë kontekst, tashmë mund të konkludohet se kjo reformë vështirë se do të zbatohet brenda afateve të përcaktuara nga Plani i ybatimit të Agjendës së Reformës”, thekson raporti.
Ndryshimet në Kodin Penal, veçanërisht në dispozitat që lidhen me keqpërdorimin e pozitës zyrtare, kanë pasur ndikim të drejtpërdrejtë në sistemin e drejtësisë dhe kanë ngritur dilema kushtetuese. Po ashtu, mungesa e trajnimeve të mjaftueshme në fushën e të drejtave të njeriut dhe ligjit të BE-së, si dhe moszbatimi i rekomandimeve për rritjen e transparencës në vendimmarrje, ndikojnë negativisht në standardin e përgjithshëm të cilësisë së drejtësisë.
Sa i përket personelit të gjykatave dhe prokurorive publike, përsëri nuk u vu re asnjë përparim në tejkalimin e situatës ekzistuese. Në mars të vitit 2025, Ministria e Financave nuk dha pëlqimin për zgjatjen e punësimit me afat të caktuar, gjë që i rëndon më tej kapacitetet ekzistuese të institucioneve dhe zvogëlon funksionalitetin e tyre.
Sa i përket perceptimit të qytetarëve për punën e gjykatave, në periudhën raportuese u paraqitën 391 ankesa në lidhje me punën e gjykatave, kryetarëve të gjykatave dhe gjyqtarëve, ndërsa Këshilli Gjyqësor veproi dhe vendosi për 384 prej tyre. Këto të dhëna tregojnë një nivel të lartë të vazhdueshëm pakënaqësie dhe nevojën për përmirësime sistemike në marrëdhënien midis gjyqësorit dhe publikut.
Përdorimi i ndërmjetësimit si një mekanizëm alternativ për zgjidhjen e mosmarrëveshjeve mbetet i kufizuar. Sipas të dhënave nga Ministria e Drejtësisë, në vitin 2024, prokurorët publikë referuan vetëm një fëmijë në ndërmjetësim, në ndryshim nga viti 2022, kur u referuan shtatë fëmijë dhe të gjitha procedurat u përfunduan me sukses. Për vitin 2025, të dhënat nuk janë përpunuar ende.
Një ngjarje veçanërisht e rëndësishme në këtë periudhë raportimi ishte tragjedia që ndodhi më 16 mars 2025 në diskotekën Pulse në Koçan, në të cilën humbën jetën 62 persona dhe u plagosën 193. Veprimet hetimore pasuese treguan dështime serioze të sigurisë dhe dobësi sistemike në funksionimin, mbikëqyrjen dhe lejet e objektit.
Efikasiteti
Në aspektin e efikasitetit, raporti konstaton rritje të lëndëve të prapambetura dhe pamundësi të gjykatave për të përballuar fluksin e çështjeve.
“Sipas të dhënave nga Raporti vjetor i Këshillit Gjyqësor për vitin 2024, gjykatat në vitin 2024 nuk arritën të përballonin fluksin e lëndëve dhe rritën numrin e lëndëve të prapambetura me 3.724 çështje. Nga një total prej 34 gjykatash, 18 ishin të azhurnuara, ndërsa 16 gjykata nuk ishin të azhurnuara, duke përfshirë Gjykatën e Lartë Administrative, tre gjykata apeli dhe 12 gjykata themelore. Të dhënat mbi plotësimin e pozicioneve gjyqësore tregojnë një përkeqësim të mëtejshëm të situatës së personelit. Krahasuar me vitin 2023, në vitin 2024 u regjistrua një rënie prej 34 gjyqtarësh”, thekson raporti.
Një pjesë e konsiderueshme e gjykatave nuk janë të azhurnuara, ndërsa numri i gjyqtarëve ka pësuar rënie për shkak të pensionimeve dhe mosplotësimit në kohë të vendeve vakante. Situata paraqitet edhe më e rënduar në prokurori, ku një numër i konsiderueshëm pozicionesh mbeten të paplotësuara dhe disa prokurori kanë funksionuar pa asnjë prokuror publik.
“Duke pasur parasysh rënien e vazhdueshme si të numrit të prokurorëve publikë ashtu edhe të numrit të zyrtarëve të prokurorisë publike në vitet e fundit, e cila vazhdoi deri në vitin 2024, është e qartë se kjo ngarkesë e shtuar e çështjeve në prokuroritë publike përbën një sfidë shtesë për kapacitetin. Mungesa e kapacitetit të personelit në prokuroritë publike është qartësisht e dukshme si në numrin e prokurorëve publikë ashtu edhe në gjendjen e shërbimit të prokurorisë publike. Në vitin 2024, vetëm dy të tretat e pozicioneve të planifikuara në prokurorinë publike u plotësuan, ndërsa shërbimi i prokurorisë publike u plotësua me afërsisht një të tretën e kapacitetit të tij të kërkuar. Sipas vendimit për përcaktimin e numrit të prokurorëve publikë në Prokuroritë Publike, të miratuar nga Këshilli i Prokurorëve Publikë, numri i planifikuar për vitin 2024 ishte 261 prokurorë publikë, nga të cilët realisht u plotësuan 169 pozicione, gjegjësisht 64.7% e numrit të planifikuar. Shqetësues është fakti që katër prokurori publike – Resnja, Dellçeva, Berova dhe Kriva Pallanka – funksionuan pa asnjë prokuror publik gjatë vitit 2024, gjë që vë në pikëpyetje seriozisht ushtrimin e funksionit kushtetues të prokurorisë publike dhe qasjen e qytetarëve në drejtësi”, thuhet në raport.
Plotësimi i pjesshëm i kapaciteteve, mungesa e stafit administrativ dhe mosmiratimi i vazhdimit të punësimeve me afat të caktuar e thellojnë më tej krizën e kapaciteteve. Kjo gjendje, e kombinuar me rritjen e numrit të rasteve, përbën sfidë serioze për funksionimin efektiv dhe për garantimin e qasjes në drejtësi për qytetarët.
Kujtojmë se viti 2025 shënoi një periudhë të trazuar për sistemin e drejtësisë në Maqedoninë e Veriut, me ngërçet strukturore, ndërhyrjet politike dhe mungesën e resurseve që prej vitesh e dëmtojnë funksionimin e mirëfilltë të gjyqësorit. Nga presioni i hapur ndaj Këshillit Gjyqësor dhe përplasjet rreth Prokurorisë Publike, te kritikat e ashpra të Bashkimit Evropian, ShBA-së dhe organizatave ndërkombëtare, ky vit nxori në pah brishtësinë e pavarësisë gjyqësore dhe stagnimin e reformave që mbeten thelbësore për integrimin evropian të vendit.