Rastet e korrupsionit të nivelit të lartë nuk ndëshkohen në Maqedoni, detajet shqetësuese i zbulon raporti i BE-së
Shqetësime serioze lidhur me përhapjen e korrupsionit në Maqedoninë e Veriut, veçanërisht në sektorin publik, janë ngritur në raportin e fundit të Komisionit Evropian për sundimin e ligjit për vitin 2025. Pavarësisht përpjekjeve institucionale dhe miratimit të strategjive kundër korrupsionit, zbatimi mbetet i dobët dhe shpesh i vonuar. Ndryshimet në Kodin Penal dhe sfidat në sistemin e drejtësisë kanë kontribuar në një ndjenjë të përhapur të pandëshkueshmërisë. Po ashtu, institucionet si KSHPK përballen me mungesë burimesh dhe kapacitetesh për të zbuluar dhe ndjekur rastet e korrupsionit, ndërsa mbrojtja e sinjalizuesve dhe mbikëqyrja e financimit politik janë ende të pamjaftueshme, thuhet ndër të tjera në raportin e Komisionit, transmeton Portalb.mk.
Perceptimi dhe shkalla e korrupsionit
Raporti tregon një perceptim shumë të lartë të korrupsionit në vend, si nga qytetarët ashtu edhe nga bizneset. 89% e qytetarëve e konsiderojnë korrupsionin të përhapur dhe 31% ndihen të prekur drejtpërdrejt nga ai. Korrupsioni konsiderohet pengesë serioze për ambientin e biznesit dhe besimin publik në institucione. Kjo situatë reflekton mungesën e rezultateve konkrete në ndëshkimin e korrupsionit të nivelit të lartë dhe besimin e ulët në drejtësinë efektive.
“Perceptimi midis ekspertëve, qytetarëve dhe bizneseve është se niveli i korrupsionit në sektorin publik është i lartë. Në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit 2024 nga Transparency International, Maqedonia e Veriut shënon 40/100 dhe renditet e 88-ta në nivel global. Ky perceptim është përmirësuar gjatë pesë viteve të fundit. Eurobarometri Special i vitit 2025 mbi Korrupsionin tregon se 89% e të anketuarve e konsiderojnë korrupsionin të përhapur në vendin e tyre (mesatarja e BE-së 69%) dhe 31% e të anketuarve ndihen personalisht të prekur nga korrupsioni në jetën e tyre të përditshme (mesatarja e BE-së 30%). Sa i përket bizneseve, 91% e kompanive konsiderojnë se korrupsioni është i përhapur (mesatarja e BE-së 63%) dhe 54% konsiderojnë se korrupsioni është problem gjatë bërjes së biznesit (mesatarja e BE-së 35%). Për më tepër, 34% e të anketuarve mendojnë se ka mjaftueshëm ndjekje penale të suksesshme për të penguar njerëzit nga praktikat korruptive (mesatarja e BE-së 36%), ndërsa 50% e kompanive besojnë se njerëzit dhe bizneset e kapur për ryshfet ndaj një zyrtari të lartë ndëshkohen në mënyrë të përshtatshme (mesatarja e BE-së 33%)”, thuhet në raport.
Zbatimi i Strategjisë kundër korrupsionit
Strategjia Kombëtare 2021-2025 po zbatohet në mënyrë shumë të pjesshme. Vetëm 18% e aktiviteteve janë realizuar plotësisht gjatë vitit 2024, ndërsa gjysma nuk kanë nisur fare, thekson raporti. Analizat tregojnë për probleme me koordinimin institucional, planifikimin buxhetor dhe mungesën e stafit të kualifikuar. Hartimi i një strategjie të re për periudhën 2026-2030 ka nisur, me përfshirjen e sektorit civil si sinjal për më shumë transparencë dhe llogaridhënie.
“Zbatimi i strategjisë kombëtare kundër korrupsionit 2021-2025 vazhdon të jetë i pamjaftueshëm në përgjithësi. Komisioni Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK) raportoi në raportin e tij vjetor të vitit 2025 se nga 154 aktivitete të planifikuara për vitin 2024, vetëm 28 aktivitete (18%) janë zbatuar plotësisht, 49 aktivitete (32%) janë në proces zbatimi, ndërsa 77 (50%) nuk janë zbatuar ende. Shkalla e ngadaltë e zbatimit të Strategjisë pasqyron një mungesë të përgjithshme të angazhimit politik dhe pronësisë midis institucioneve shtetërore të përfshira”, thuhet në raport.
Në përputhje me kërkesat ligjore, raporti i vitit 2024 mbi zbatimin e strategjisë është paraqitur në Parlament në mars 2025 dhe është publikuar në faqen e internetit të KSHPK-së. Së bashku me ekspertë të jashtëm, KSHPK ka analizuar pengesat kryesore për zbatimin e plotë të strategjisë kundër korrupsionit gjatë pesë viteve të fundit. Analiza tregon koordinim joefikas ndërinstitucional, monitorim dhe planifikim të pamjaftueshëm të buxhetit, mungesë ekspertize për shkak të ndërrimit të shpeshtë të stafit dhe të meta metodologjike.
“Ka filluar puna për hartimin e një Strategjie të re për periudhën 2026-2030, duke marrë parasysh gjetjet e analizës dhe rekomandimet e saj. Përbërja e organit ndërinstitucional për koordinimin e aktiviteteve kundër korrupsionit tani përfshin edhe një përfaqësues të OJQ-ve si anëtar me të drejtë vote, gjë që është një zhvillim pozitiv”, thuhet në raport.
Ndjekja penale dhe drejtësia
Zbatimi i ndryshimeve në Kodin Penal ka dëmtuar përpjekjet për ndjekjen e korrupsionit të nivelit të lartë. Shumë raste janë mbyllur për shkak të uljes së dënimeve apo përjashtimit të veprave penale.
“Efekti i ndryshimeve në Kodin Penal vazhdon të dëmtojë ndjeshëm përpjekjet për të luftuar korrupsionin, duke ndikuar veçanërisht në ndjekjen penale të rasteve të korrupsionit të nivelit të lartë. Zbatimi i Kodit Penal të ndryshuar vazhdon të rezultojë në përfundimin e rasteve të tjera në vazhdim, veçanërisht të ish-Prokurorisë Speciale Publike (PSP). Disa raste duhej të përfundonin në fazën e hetimit ose të gjykatës, ose sepse ato kishin kaluar afatin e vjetërsimit për shkak të uljes së dënimeve të veprave penale në fjalë, ose sepse veprat penale specifike ishin hequr nga Kodi Penal. Megjithatë, nuk ka të dhëna të sakta zyrtare se sa raste korrupsioni preken nga këto ndryshime”, thuhet më tej.
Një vendim i Gjykatës Supreme e mbajti shpërdorimin e detyrës në prokurimin publik si vepër penale, por me dënime më të lehta. Përveç kësaj, dispozitat e reja e zhvendosën juridiksionin mbi rastet që përfshijnë korrupsion të nivelit të lartë nga Prokuroria Publike e dedikuar për Ndjekjen Penale të Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit (PNKOK) në Prokuroritë Themelore Publike (PTHP), ku specializimi i pamjaftueshëm dhe mungesa e burimeve mund të pengojnë ndjekjen efektive të veprave të tilla penale.
“Pavarësisht përpjekjeve të fundit në hetimin dhe ndjekjen penale të korrupsionit, vonesat në procedurat gjyqësore dhe kufizimet e burimeve vazhdojnë të pengojnë krijimin e një historiku të fortë të rasteve të korrupsionit të nivelit të lartë. Rastet e korrupsionit të nivelit të lartë shpesh përballen me vonesa ose rezultojnë në dënime minimale, gjë që përforcon skepticizmin publik në lidhje me efektivitetin e gjyqësorit. Hetimet në raste të profilit të lartë rrallë çojnë në dënime përfundimtare. Në dhjetor 2024, Kryeprokurori lëshoi një udhëzim të detyrueshëm që të gjithë prokurorët publikë duhet t’i japin përparësi rasteve të korrupsionit së bashku me rastet me interes të rëndësishëm publik. Qendrat hetimore brenda zyrave të prokurorive gjithashtu kërkohet t’u japin përparësi këtyre rasteve. Zyra e Prokurorit Publik ka raportuar kapacitete të forcuara për hetime, bashkëpunim më të mirë ndërinstitucional dhe katër qendra hetimore tani janë funksionale”, thuhet në raportin e BE-së.
Prokuroritë përballen me mungesë stafi, buxheti dhe ekspertize, veçanërisht në çështje komplekse financiare. Dënimet janë të ulëta dhe shpesh nuk shoqërohen me konfiskim të pasurisë, duke krijuar ndjenjën e pandëshkueshmërisë.
“Çështja e numrit të pamjaftueshëm të prokurorëve publikë është adresuar pjesërisht me përzgjedhjen e prokurorëve të rinj nga të diplomuarit e Akademisë për Gjyqtarë dhe Prokurorë. Megjithatë, prokurorët e sapo rekrutuar mund të caktohen për tre vitet e para të mandatit të tyre vetëm për raste që përfshijnë akuza penale me dënime me burg deri në pesë vjet, sipas Ligjit për Prokurorët Publikë dhe Ligjit për Procedurën Penale. Pavarësisht zhvendosjes në ambiente të reja, Zyra e Prokurorit Publik për Ndjekjen Penale të Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit (PNKOK) vazhdon të ketë mungesë buxheti dhe stafi të mjaftueshëm, veçanërisht ekspertë financiarë”, nënvizon raporti.
Dënimet më të ulëta për autorët e korrupsionit dhe pasiguria ligjore që shkaktuan ndryshimet, kanë kontribuar më tej në një ndjenjë pandëshkueshmërie. Në mars 2025, Gjykata Kushtetuese ka formuluar rezerva në lidhje me kushtetutshmërinë e ndryshimeve të Kodit Penal të shtatorit 2023. Si pasojë, Parlamenti ka gjashtë muaj për të shqyrtuar dispozitat përkatëse, pas të cilave Gjykata mund të vendosë nëse do t’i shfuqizojë apo anulojë ato.
“Paralelisht, po ndërmerren hapa fillestarë drejt reformës. Ministria e Drejtësisë ka formuar një grup pune për të përgatitur ndryshime në Kodin Penal ekzistues për të adresuar ndikimet negative të ndryshimeve të bëra në shtator 2023 dhe për të siguruar zbatim efektiv. Për më tepër, Ministria e Drejtësisë po përgatit gjithashtu një Kod Penal të ri gjithëpërfshirës, që do të miratohet nga Parlamenti deri në dhjetor 2025, dhe një Ligj të ri për Procedurën Penale. Ky i fundit do
të përqendrohet në fusha të tilla si konfiskimi, ngrirja e pasurisë, provat elektronike, hetimet financiare, masat speciale hetimore, paraburgimi dhe procesi i ankimimit”, thuhet në raport.
Roli i KSHPK-së dhe kapacitetet e kufizuara
Komisioni për Parandalimin e Korrupsionit ka fokus më të madh në parandalim sesa në hetim. Ka mungesë të proaktivitetit për të nisur raste, ndërkohë që shpesh mbështetet në raportimet mediatike. Edhe verifikimi i deklaratave të pasurisë është i kufizuar për shkak të mungesës së stafit dhe numrit të madh të çështjeve. Megjithatë, ka përpjekje për të modernizuar sistemet e të dhënave me ndihmën e partnerëve ndërkombëtarë.
“Komisioni Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK) vazhdon të përqendrohet në parandalimin dhe bashkëpunimin institucional, por është më pak aktiv në zbulimin dhe raportimin e rasteve të dyshuara të korrupsionit. Sfidat mbeten në KShPK në lidhje me stafin, si dhe financimin dhe ndërveprimin e sistemeve të menaxhimit të të dhënave. Palët e interesuara kanë ngritur shqetësime në lidhje me mungesën e përgjithshme të proaktivitetit të KShPK-së në fillimin e çështjeve dhe në verifikimin e fakteve të çështjeve kur ajo ndjek akuzat, gjë që mund të pengojë efektivitetin e saj, veçanërisht pasi KShPK-ja shpesh mbështetet në raportet e medias për të identifikuar raste të mundshme korrupsioni. Procesi i ndryshimit të Ligjit për Parandalimin e Korrupsionit dhe Konfliktit të Interesit, i cili rregullon punën e KShPK-së, është rinisur, me fokus në forcimin e dënimeve. Një Memorandum i ri Bashkëpunimi u përgatit në tetor 2024, me qëllim përmirësimin e bashkëpunimit midis KShPK-së dhe Prokurorisë së Përgjithshme, por nënshkrimi i tij u vonua në lidhje me procedurën e filluar të shkarkimit kundër kryeprokurorit”, thekson BE.
Shqetësimet mbeten në lidhje me verifikimin efektiv të deklaratave të pasurisë. Një numër i madh çështjesh të prapambetura dhe mungesa e burimeve ndikuan në aftësinë e KShPK-së për të verifikuar deklaratat e pasurisë. Në vitin 2024, u dorëzuan 3 620 deklarata pasurie dhe u zbuluan 109 raste parregullsish, shumica e të cilave ishin për shkak të mosdeklarimit të pasurisë. Numri i verifikimeve sistematike të pasurisë ra nga viti 2023 në vitin 2024. U bë njëfarë progresi, duke përfituar nga mbështetja ndërkombëtare, në zbatimin e zgjidhjeve softuerike për të mundësuar aksesin në bazat e të dhënave nga institucionet publike.
Financimi politik dhe lobimi
Mbikëqyrja e financimit të partive politike është e dobët për shkak të legjislacionit të vjetëruar dhe mungesës së resurseve. Raportet e KSHPK-së nuk kanë sjellë pasoja reale për subjektet politike që shkelin rregullat financiare.
“Mbikëqyrja efektive e financimit të partive politike vazhdon të pengohet nga një kuadër legjislativ i pamjaftueshëm dhe mungesa e burimeve dhe ekspertizës në KSHPK. Ndryshimet në Kodin Zgjedhor në mars të vitit 2024 nuk adresuan çështjet sistemike që duheshin trajtuar, përkatësisht rregullimin e financimit të fushatave politike nga palët e treta, raportimin mbi kontributet dhe sanksionimin efektiv, siç rekomandohet nga ODIHR. Një draft i Kodit të ri Zgjedhor u përgatit nga Ministria e Drejtësisë, me qëllim adresimin e rekomandimeve të ODIHR-it, dhe iu dërgua ODIHR-it për opinion. Në tetor 2024, KSHPK publikoi raportet e saj mbi financimin e fushatave zgjedhore të partive gjatë zgjedhjeve presidenciale dhe parlamentare të vitit 2024, në të cilat dha një vetëvlerësim pozitiv të rolit të saj dhe përmbushjes së përgjegjësive të saj ligjore në procesin zgjedhor. Të dy raportet iu dorëzuan Parlamentit dhe u miratuan, pa debat. KSHPK arriti në përfundimin se Kodi Zgjedhor duhet të rishikohet, pasi shumë dispozita janë ose kontradiktore ose shumë të paqarta. Ai theksoi se përqindja (64%) e financimit të fushatës zgjedhore që vinte nga Buxheti i Shtetit ishte shumë e lartë dhe favorizonte partitë kryesore politike, duke mundësuar ndikimin politik në zgjedhjet editoriale të medias përmes blerjes së reklamave. ODIHR publikoi raportin e tij zgjedhor në shtator 2024, duke theksuar gjithashtu mangësitë në financimin e reklamave të fushatës dhe duke vënë në dukje se KSHPK-ja nuk ndërmori asnjë veprim kundër partive që nuk përmbushën detyrimet e raportimit financiar. Ai nënvizoi se burimet dhe ekspertiza teknike e mjaftueshme për KSHPK-në dhe Entin Shtetëror të Revizionit mund të përmirësonin mbikëqyrjen e financimit të fushatës”, thuhet në raport.
Lobimi mbetet fushë e pazhvilluar, me vetëm disa organizata të regjistruara, gjë që ngre pyetje mbi transparencën dhe ndikimin në vendimmarrje.
“Numri i lobistëve të regjistruar në regjistrin e transparencës mbetet i ulët. Ligji për Lobimin, i cili hyri në fuqi në qershor 2022, përcakton kriteret për t’u bërë lobist ose për të regjistruar një organizatë lobimi dhe zgjeroi kompetencat e KSHPK-së në mbajtjen e një “Regjistri të Lobistëve, Organizatave të Lobimit dhe Lobimit”. Regjistri deri më tani ka regjistruar 32 organe lobimi që kanë përmbushur detyrimin për të krijuar procedura të brendshme për lobim transparent, në përputhje me nenin 24 të Ligjit për Lobimin. Deri më sot, vetëm tre organizata lobimi janë regjistruar”, nënvizon raporti.
Mohamed_hassan/Pixabay
Mbrojtja e sinjalizuesve dhe sektorët me rrezik të lartë
Mbrojtja ligjore për sinjalizuesit ekziston, por nuk zbatohet në mënyrë efektive. Shumë persona përballen me pasoja personale pasi raportojnë korrupsionin, gjë që frenon raportimin. Kujdesi shëndetësor dhe prokurimi publik janë identifikuar si sektorë me rrezik të lartë për korrupsion, ku ndikimi politik dhe mungesa e transparencës pengojnë zhvillimin e një administrate të ndershme dhe efikase.
“Mbrojtja e sinjalizuesve mbetet e dobët, duke dekurajuar individët nga raportimi i korrupsionit, ndërsa ligji i ri mbetet për t’u miratuar. Ndërsa ekzistojnë disa mbrojtje ligjore për sinjalizuesit, mekanizmat e zbatimit janë të pamjaftueshëm, duke lënë shumë raporte të patrajtuara. Ata që ekspozojnë sjellje të pahijshme shpesh përballen me ngacmime, humbje pune ose pasoja ligjore, duke kufizuar efektivitetin e ligjeve ekzistuese. Në vitin 2023, gjatë periudhës së mëparshme legjislative, u përgatit një projektligj për raportimin e mbrojtur dhe mbrojtjen e sinjalizuesve, por nuk u paraqit para Parlamentit për shkak të zgjedhjeve parlamentare dhe presidenciale. Ligji vazhdon të jetë nën rishikim”, thekson raporti i BE-së.
Rreziqet e korrupsionit janë të larta në fushat e kujdesit shëndetësor dhe prokurimit publik, ndërsa ndikimi politik në përpjekjet për të adresuar korrupsionin theksohet si shqetësim. Korrupsioni mbetet një sfidë e rëndësishme në sektorë të shumtë. Një fushë që është veçanërisht e ndjeshme ndaj korrupsionit të vogël është kujdesi shëndetësor publik, ku janë raportuar raste të ryshfetit dhe abuzimit, duke ndikuar në cilësinë dhe aksesin e shërbimeve të kujdesit shëndetësor. Prokurimi publik është gjithashtu një fushë me rrezik të lartë për korrupsion, me shqetësime rreth transparencës së proceseve të tenderimit dhe kontratave shtetërore.
“Në dhjetor 2024, KSHPK kritikoi ndryshimet e propozuara në Ligjin e Prokurimit Publik, duke ushtruar kompetencat e saj mbikëqyrëse kundër korrupsionit. Korrupsioni në sektorin publik është kryesisht i lidhur me ndikimin e partive politike dhe zbatimin jokonsistent të punësimit të nëpunësve civilë bazuar në meritë. Për më tepër, palët e interesuara ngritën shqetësime se hetimet dhe ndjekjet penale të korrupsionit mund të perceptohen si selektive, me disa raste që potencialisht nxiten nga konsiderata politike në vend të një qasje gjithëpërfshirëse për të adresuar korrupsionin në të gjitha partitë”, thuhet në raport.
Si përfundim, pavarësisht disa përpjekjeve për reforma, raporti i BE-së konfirmon se korniza anti-korrupsion në Maqedoninë e Veriut vazhdon të jetë e dobët dhe e pambështetur me zbatim real. Kërkohet një angazhim më i fortë politik, përforcim i institucioneve përgjegjëse dhe reforma të guximshme për të rikthyer besimin e qytetarëve në sundimin e ligjit.
Kujtojmë se në Raportin e vitit 2024 të KE-së për progresin në reforma të vendeve kandidate për anëtarësim në BE, që u publikua më 30 tetor, në fushën e luftimit dhe parandalimit të luftës kundër korrupsionit u tha se Maqedonia e Veriut nuk ka bërë përparim dhe se korrupsioni mbetet i përhapur në shumë fusha dhe është një çështje shqetësuese serioze. Korniza institucionale për luftën kundër korrupsionit është e vendosur dhe është e kënaqshme për sa i përket masave parandaluese, megjithatë, nevojitet përmirësim në zbatimin e ligjit.