Platforma kundër korrupsionit dhe Bluprint reaguan ndaj ndryshimeve në Kodin Penal: Zgjidhje të reja krijojnë rrezik pandëshkueshmërie
Platforma kundër korrupsionit dhe Bluprint Grupi kritikojnë ndryshimet e propozuara në Kodin Penal, duke vlerësuar se ato nuk përfaqësojnë kthim real në gjendjen para vitit 2023. Ata kundërshtojnë veçanërisht konfiskimin e zgjeruar pa procedurë penale dhe dënim gjyqësor, si dhe ngushtimin e nocionit “përfitim”, që dobëson luftën kundër korrupsionit. Sipas tyre, ndryshimet kufizojnë përgjegjësinë penale për shpërdorimin e detyrës zyrtare dhe rrezikojnë pandëshkueshmërinë e rasteve serioze. Gjithashtu, hiqen mekanizma që sanksiononin neglizhencën e rëndë zyrtare. Organizatat kërkojnë debat publik dhe ekspertësh dhe kufizimin e ndryshimeve vetëm në rikthimin e zgjidhjeve para vitit 2023, pa koncepte të reja, transmeton Portalb.mk.
Ndërsa mirëpresin iniciativën për të ndërhyrë në Kodin Penal, organizatat besojnë se ndryshimet e propozuara, në formën e tyre aktuale, nuk përfaqësojnë kthim të vërtetë në situatën para vitit 2023, por përkundrazi prezantojnë zgjidhje të reja me pasoja serioze për sigurinë ligjore dhe luftën kundër korrupsionit.
Prandaj, ata bëjnë disa kërkesa të qarta:
- Ndryshimet aktuale në Kodin Penal duhet të kufizohen ekskluzivisht në kthimin e zgjidhjeve që ishin në fuqi para vitit 2023, pa futur koncepte të reja.
- Dispozitat mbi konfiskimin e zgjeruar që lejojnë sekuestrimin e pronës pa procedura penale dhe dënim gjyqësor duhet të tërhiqen ose të rishikohen plotësisht.
- Mos e ngushtoni termin “përfitim” vetëm në fitimin e pronës në rastet e abuzimit të pozicionit zyrtar dhe punës neglizhente, gjë që krijon një rrezik pandëshkueshmërie për format serioze të korrupsionit.
- Të ruhet ose të futet një formulim që lejon mbrojtje efektive të ligjit penal kundër abuzimeve të rënda, por atipike zyrtare.
- Para miratimit të ndryshimeve, duhet të mbahet debat publik dhe me ekspertë, dhe ndryshimet nuk duhet të miratohen përmes një procedure të përshpejtuar.
“Këto kërkesa janë veçanërisht të rëndësishme duke pasur parasysh se ne reaguam në kohë edhe ndaj ndryshimeve në vitin 2023, duke paralajmëruar për pasojat që, për fat të keq, po konfirmohen në praktikë sot”, thuhet në reagim.
Në vijim ata sqarojnë se pse janë problematike këto ndryshime.
Konfiskimi i zgjeruar (Neni 98-a)
Ndryshimet e propozuara për konfiskimin e zgjeruar devijojnë ndjeshëm nga modeli që ishte në fuqi para vitit 2023. Në vend të konfiskimit të pronës së fituar para kryerjes së krimit, pas një procedure penale dhe një dënimi gjyqësor, konfiskimi tani është i mundur edhe pa përgjegjësi penale të përcaktuar. Ky është një ndryshim themelor që ndryshon natyrën e masës.
Kjo qasje po i afrohet të ashtuquajturit konfiskim civil, pa përcaktuar qartë se kush është përgjegjës dhe pse, ose më saktë cila është vepra penale që e bën konfiskimin e zgjeruar të zbatueshëm. Për më tepër, ky model është në kundërshtim me Ligjin ekzistues të Procedurës Penale dhe krijon rreziqe për të drejtën e pronës, prezumimin e pafajësisë dhe sigurinë ligjore. Prandaj, këto ndryshime, megjithëse synojnë të rehabilitojnë përkohësisht kuadrin ligjor deri në miratimin e një Kodi të ri Penal, rifutin një koncept të ri pa rregulla të qarta.
Shpërdorimi i detyrës zyrtare (Neni 353) dhe efektet në luftën kundër korrupsionit
Në rastin e veprës penale të shpërdorimit të detyrës zyrtare, ndryshimet e ngushtojnë ndjeshëm përgjegjësinë penale. Termi “përfitim” reduktohet vetëm në përfitim material, gjë që përjashton nga fushëveprimi format e abuzimit që nuk sjellin gjithmonë përfitim të drejtpërdrejtë financiar, siç janë ndikimi, favorizimi ose kushtëzimi.
Për më tepër, krahasuar me versionin para vitit 2023, dënimet maksimale për format më të rënda të krimit janë zvogëluar, gjë që çon drejtpërdrejt në afate më të shkurtra vjetërsimi. Kjo do të thotë se ka ende më pak hapësirë për ndjekje penale efektive të rasteve komplekse të korrupsionit, veçanërisht atyre që zbulohen pas një periudhe më të gjatë kohore.
Në të njëjtën kohë, futet një inkriminim i ri në vend të rivendosjes së dispozitës së vjetër të paragrafit 5. Ndryshimet e propozuara rivendosin vetëm inkriminimin e keqpërdorimit të pozicionit dhe autoritetit zyrtar në procedurat e prokurimit publik, por jo format e tjera të abuzimit me fondet nga Buxheti, fondet publike ose fondet e tjera shtetërore. Përveç kësaj, disa nga sjelljet e mbuluara janë të natyrës së mosveprimeve administrative, të cilat mund të çojnë në kriminalizim të tepruar pa forcuar në të vërtetë luftën kundër korrupsionit.
Është veçanërisht shqetësuese që këto ndryshime nuk ofrojnë mbrojtje të mjaftueshme për fondet publike dhe fondet e Bashkimit Evropian, gjë që është në kundërshtim me angazhimet e deklaruara për të forcuar sundimin e ligjit.
Kryerja e pakujdesshme e detyrës në shërbim (Neni 353-c)
Lidhur me veprën penale të kryerjes së pakujdesshme të detyrës në shërbim, propozohet të fshihet formulimi që deri më tani ka shërbyer si një “rrjet sigurie” për sanksionimin e rasteve serioze, por atipike të neglizhencës zyrtare. Edhe pse ekziston nevoja që dispozita të tilla të formulohen me kujdes për të shmangur zbatimin arbitrar, heqja e tyre e plotë krijon rrezikun që lëshimet serioze të mbeten të pandëshkuara.
Procedura për propozimin e ndryshimeve
Edhe pse nevoja për ndërhyrje ishte e dukshme, mënyra se si propozohen këto ndryshime është shqetësuese. Ato u paraqitën pa njoftime paraprake dhe pa konsultime publike, megjithëse u njoftua krijimi i një grupi pune në Ministrinë e Drejtësisë. Kjo krijon përshtypjen e proceseve paralele dhe të pakoordinuara dhe zvogëlon besimin në cilësinë e zgjidhjeve të propozuara.
Duke marrë parasysh përvojën e mëparshme me ndryshime të shpejta dhe të pamenduara mjaftueshëm në Kodin Penal, ne besojmë se një debat publik dhe ekspertësh është i nevojshëm, në mënyrë që të mos përsëritet praktika e “korrigjimit” formal të ligjit, pa zgjidhur në thelb problemet. Prandaj, në një periudhë kur po përgatitet një Kod Penal krejtësisht i ri, qasja më e përgjegjshme është kthimi te zgjidhjet e provuara nga para vitit 2023, pa futur modele të reja me pasoja të gjera. Të gjitha reformat thelbësore duhet të jenë pjesë e një procesi gjithëpërfshirës dhe transparent, dhe jo rezultat i ndërhyrjeve ad hoc.
Ndryshe, një grup deputetësh të VMRO-DPMNE-së kanë propozuar ndryshime në Kodin Penal që nuk i rikthejnë plotësisht dispozitat e fshira mbi korrupsionin (keqpërdorimin e pozitës dhe autoritetit zyrtar, si dhe bashkimin kriminal), vendosin dënime më të buta, por prapëseprapë vendosin rregull në dënimet për këto vepra penale. Paraprakisht, në nenin 353, paragrafi 5, kishte të paktën 5 vjet burg dhe kjo vepër penale nuk vjetërsohej ose vështirë vjetësohej. Tani, propozohet nga 4 deri në 10 vjet, gjë që jo vetëm që i jep afat më të shpejtë vjetësimit, por edhe zyrtarët e padënuar mund të shpëtojnë me dënime me kusht.
Kujtojmë se Kodi Penal i Maqedonisë së Veriut u vendos përsëri në qendër të vëmendjes nga Komisioni Evropian në Raportin e Progresit për vitin 2025, duke kërkuar hartimin urgjent të një versioni të ri, plotësisht të harmonizuar me acquisin e BE-së dhe standardet ndërkombëtare.