Kur gjuha bëhet pengesë për drejtësinë: Debati për provimin e jurisprudencës dhe e ardhmja e demokracisë multilinguale
Nisma e fundit e studentëve të fakulteteve juridike, të cilët kërkojnë që provimi i jurisprudencës të mund të jepet edhe në gjuhën shqipe, nuk duhej të kishte qenë befasi. Aq më pak duhej të shndërrohej në një çështje politike. Në thelb, kërkesa e studentëve është e arsyeshme dhe legjitime: juristët e ardhshëm duhet të kenë mundësinë ta japin një provim profesional në gjuhën në të cilën kanë studiuar gjatë gjithë formimit të tyre akademik. Ky nuk është privilegj; është një vazhdim logjik i garancive kushtetuese dhe ligjore për përdorimin zyrtar të gjuhëve në Maqedoninë e Veriut.
Megjithatë, reagimet ndaj kësaj nisme zbulojnë diçka më të thellë dhe më shqetësuese sesa një çështje administrative. Debati nxjerr në pah tensione të kahershme rreth gjuhës, identitetit dhe barazisë në një shoqëri multilinguale që ka vështirësi të largohet nga konfliktet simbolike drejt bashkëjetesës praktike.
Për shumë vite, përdorimi zyrtar i gjuhës shqipe është paraqitur në diskursin publik, veçanërisht nga një pjesë e elitës intelektuale dhe politike maqedonase, si një faktor përçarës. Gjatë miratimit të Ligjit për Përdorimin e Gjuhëve, kritikët paralajmëronin se zgjerimi i përdorimit të shqipes do ta fragmentonte shoqërinë dhe do ta dobësonte kohezionin social. Argumenti ishte i thjeshtë: gjuha i bashkon njerëzit dhe nëse qytetarët nuk flasin të njëjtën gjuhë, vendi rrezikon të bëhet gjithnjë e më i ndarë.
Megjithatë, ky argument shpesh është paraqitur në mënyrë selektive. Ndërsa shpreheshin shqetësime për përdorimin e shqipes si gjuhë zyrtare, shumë më pak theks vihej mbi nevojën që edhe pjesëtarët e komunitetit maqedonas të mësonin dhe kuptonin gjuhët e bashkëqytetarëve të tyre, bile kjo paraqitej dhe vazhdon të paraqitet si tabu e rrezikshme që sot e kësaj dite ngjall frikë. Në vend që shumëgjuhësia të promovohej si vlerë e përbashkët qytetare, gjuha maqedonase shpesh u trajtua si instrument hierarkie dhe jo komunikimi, si shenjë dominimi dhe jo si urë mes komuniteteve.
Pasojat e kësaj qasjeje janë të dukshme sot. Pas vitesh rezistence ndaj angazhimit të sinqertë shumëgjuhësor, një numër gjithnjë e më i madh i të rinjve shqiptarë ndihen më pak të motivuar të mësojnë apo të përdorin maqedonishten. Kjo nuk është thjesht çështje gjuhësore, por shoqërore: pasqyrim i frustrimit të ndërsjellë dhe i perceptimit se politikat gjuhësore janë përdorur për imponim dhe jo për përfshirje. Rezultati është krijimi i realiteteve paralele brenda të njëjtit shtet, komunitete që jetojnë pranë njëri-tjetrit, por komunikojnë gjithnjë e më pak.
Ironikisht, brezi i ri ka gjetur një zgjidhje tjetër: gjuha angleze po bëhet gjithnjë e më shumë mjeti kryesor i komunikimit ndërmjet grupeve etnike, madje ndonjëherë edhe brenda të njëjtit grup. Edhe pse kjo mund të lehtësojë komunikimin në afat të shkurtër, ajo sinjalizon një dështim më të thellë të politikave gjuhësore kombëtare. Një shoqëri që nuk arrin të kultivojë mirëkuptim gjuhësor ndërmjet qytetarëve të saj rrezikon të dobësojë themelet e pjesëmarrjes demokratike dhe të jetës së përbashkët publike.
Kontesti rreth provimit të jurisprudencës duhet parë përmes një spektri më të gjerë. Në një shtet vërtet demokratik shumëgjuhësh, pyetja nuk do të ishte nëse kandidati mund ta japë provimin në shqip apo në maqedonisht. Përkundrazi, fokusi do të ishte në sigurimin që profesionistët e së drejtës të kenë kompetencat gjuhësore të nevojshme për t’u shërbyer të gjithë qytetarëve në mënyrë efektive. Avokatët, prokurorët dhe gjyqtarët ndodhen në zemër të jetës publike; ata janë ndërmjetës mes individit dhe sistemit të drejtësisë. Në një vend me më shumë se një gjuhë zyrtare, rrjedhshmëria në këto gjuhë duhet të jetë standard profesional dhe jo koncesion politik.
Përvojat e rajoneve shumëgjuhëshe në Evropë ofrojnë mësime të vlefshme. Shembulli i Bolzanos në Tirolin Jugor tregon se diversiteti gjuhësor mund të menaxhohet përmes institucionalizimit të dygjuhësisë. Shërbyesit publikë dhe profesionistët e drejtësisë pritet të funksionojnë në gjuhët zyrtare, duke siguruar që qytetarët të kenë qasje në drejtësi dhe shërbime publike pa barriera gjuhësore. Në një sistem të tillë, gjuha në të cilën jepet një provim profesional bëhet çështje dytësore; ajo që ka rëndësi është aftësia për të funksionuar në një mjedis shumëgjuhësh.
Nëse Maqedonia e Veriut do të adoptonte një qasje të ngjashme, që i jep përparësi kompetencës shumëgjuhësore dhe jo konkurrencës gjuhësore, kontestet e sotme do të humbnin kuptimin. Provimi i jurisprudencës do të shihej si një vlerësim teknik i njohurive juridike, jo si fushëbetejë e politikave identitare. Debati publik do të përqendrohej në cilësinë dhe integritetin e përfaqësimit ligjor, jo në gjuhën që flet avokati.
Në fund të fundit, çështja reale nuk është nëse provimi i jurisprudencës duhet të jetë i qasshëm në gjuhën shqipe. Pyetja thelbësore është nëse shteti është i gatshëm ta përqafojë shumëgjuhësinë si forcë dhe jo si kërcënim. Një demokraci e pjekur e kupton se diversiteti gjuhësor nuk i ndan shoqëritë; përjashtimi dhe pabarazia i ndajnë ato. Kur qytetarët ndihen të respektuar në gjuhën e tyre dhe të barabartë në të drejtat e tyre, gjuha bëhet mjet përfshirjeje dhe pjesëmarrjeje.
Studentët që e ngritën këtë çështje kanë bërë më shumë sesa të mbrojnë interesin e tyre profesional. Ata kanë nxitur një debat të domosdoshëm shoqëror mbi kuptimin e bashkëjetesës në një demokraci shumëgjuhëshe. Kërkesa e tyre na kujton se të drejtat ligjore duhet të zbatohen në praktikë dhe jo vetëm të shpallen në ligje dhe kushtetuta.
Nëse duam vërtet një sistem drejtësie që u shërben të gjithë qytetarëve, duhet të kalojmë përtej debateve simbolike dhe të fokusohemi në zgjidhje praktike: forcimin e arsimit shumëgjuhësh, inkurajimin e mësimit të ndërsjellë të gjuhëve dhe vendosjen e standardeve të qarta profesionale për ata që duan të punojnë në shërbimin publik dhe profesionet juridike. Vetëm atëherë gjuha e drejtësisë nuk do të jetë më çështje politike.
Dhe ndoshta atëherë qytetarët do të shqetësohen më pak për gjuhën që flet avokati i tyre dhe më shumë për cilësinë e mbrojtjes që marrin, për drejtësinë e procedurës dhe besueshmërinë e institucioneve që mbrojnë sundimin e ligjit.
Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.