Shumë fonde, pak ndikim: Të rinjtë mes premtimeve evropiane dhe realitetit në RMV dhe Shqipëri
Edhe pse Maqedonia e Veriut ka qasje në një gamë të gjerë fondesh dhe programesh të Bashkimit Evropian për të rinjtë, sfida të mëdha vazhdojnë të pengojnë përfitimin e plotë të këtyre mundësive. Programet si IPA III, Erasmus+ dhe Plani i Rritjes synojnë të përmirësojnë punësimin, aftësitë dhe përfshirjen e të rinjve, por realiteti social dhe ekonomik mbetet kompleks. Papunësia e lartë, emigrimi i të rinjve të kualifikuar dhe pjesëmarrja e ulët qytetare vazhdojnë të jenë probleme serioze. Në të njëjtën kohë, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut ndajnë një perspektivë të përbashkët evropiane, por ndjekin rrugë të ndryshme reformash. Analiza e këtyre zhvillimeve ndihmon në kuptimin e potencialit dhe kufizimeve të politikave për të rinjtë në rajon. Këto të dhëna i tregon dokumenti “Plani B(alkan): Të rinjtë për reformë”, i hartuar në kuadër të nismës Regional Youth Dialogue for Europe, financuar nga Bashkimi Evropian, raporton Portalb.mk.
Të rinjtë në Maqedoninë e Veriut përfitojnë nga një numër i konsiderueshëm instrumentesh financiare dhe programesh të BE-së. IPA III synon drejtpërdrejt rritjen e punësimit dhe zhvillimin e aftësive, ndërsa Erasmus+ ofron mundësi të rëndësishme për arsimim dhe trajnim ndërkombëtar. Për më tepër, WBIF dhe programet e BERZH-it mbështesin zhvillimin e ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, inovacionin digjital dhe bizneset e reja, fusha ku të rinjtë janë veçanërisht aktivë. Nisja e programit 417 milionë euro nga BERZH në vitin 2025 dhe parafinancimi i hershëm në kuadër të Planit të Rritjes e vendosin Maqedoninë e Veriut në një pozicion të favorshëm për investime të orientuara drejt të rinjve.
“Pavarësisht këtyre mundësive, pengesa konsiderueshme vazhdojnë. Papunësia dhe punësimi i pamjaftueshëm tek të rinjtë mbeten të larta, dhe emigrimi i të rinjve të kualifikuar (“ikja e trurit”) vazhdon të shterojë forcen punëtore. Analizat e Eurofound dhe ata rajonale nxjerrin në pah shkallët e ulëta te pjesëmarrjes qytetare dhe politike, veçanërisht midis te rinjve rural dhe të margjinalizuar. Ndërsa Plani i Rritjes ofron instrumente për të adresuar këto boshllëqe, ofrimi i tyre kushtëzohet nga kapaciteti institucional dhe zbatimi i reformave. Analistët paralajmërojnë se përfitimet mund të mbeten të përqendruara në qendrat urbane dhe midis grupeve tashmë te kualifikuara, duke i lënë të rinjtë vulnerabël të përjashtuar. Pa një monitorim të fuqishëm të treguesve specifikë për të rinjtë, rreziqet e shpërndarjes së pabarabartë dhe ndikimit të kufizuar mbeten të konsiderueshme”, thuhet në dokument.
Ekziston rreziku që përfitimet e Planit të Rritjes të përqendrohen kryesisht në zonat urbane dhe tek grupet tashmë të kualifikuara, duke lënë jashtë të rinjtë më vulnerabël.
“Plani i Rritjes mund të përmirësojë mundësitë arsimore, digjitale dhe të gjelbra për të rinjtë në Maqedoninë e Veriut, i mbështetur nga financimi i BE-së dhe ai rajonal. Megjithatë, suksesi i tij varet nga zbatimi i besueshëm i reformave, masat e synuara të përfshirjes dhe llogaridhënia më e fortë për të siguruar që përfitimet të arrijnë të gjithë të rinjtë, jo vetëm ata që janë tashme te pozicionuar për të pasur sukses”, thekson dokumenti.
Në një kontekst krahasues, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut përballen me sfida të ngjashme, por ndjekin prioritete të ndryshme reformash.
“Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut janë dy vende të Ballkanit Perëndimor që po përparojnë drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian. Të dy vendet përballen me sfida të ngjashme socio-ekonomike, duke përfshirë papunësinë e të rinjve, boshllëqet e aftësive dhe presionet e migracionit, megjithatë secili prej tyre ndjek një rrugë të dallueshme reformash të formuar nga kontekstet politike dhe institucionale. Shqipëria ka qenë kandidate për në BE që nga viti 2014 dhe hapi negociatat e pranimit në vitin 2022. Vitet e fundit tregojnë një vrull në rritje në reformat ligjore dhe institucionale, të mbështetura nga programet e investimeve të mbështetura nga BE. Maqedonia e Veriut ka qenë kandidate për në BE që nga viti 2005 dhe hapi negociatat në vitin 2022. Edhe pse ka demonstruar angazhim afatgjatë ndaj reformave të BE-së, mosmarrëveshjet politike dhe të lidhura me identitetin herë pas here kanë ngadalësuar progresin”, thuhet në raport.
Shqipëria ka bërë përparim të dukshëm në modernizimin e infrastrukturës, sigurinë energjetike dhe shërbimet digjitale publike, ndërsa Maqedonia e Veriut fokusohet më shumë në reformën e administratës publike, transformimin digjital dhe forcimin e kapaciteteve institucionale. Të dy vendet vuajnë nga papunësia e të rinjve dhe emigrimi, megjithëse Maqedonia e Veriut ka avantazhin e pjesëmarrjes së plotë në Erasmus+, ndërsa Shqipëria ka akses më të kufizuar.
“Të dy vendet përballen me papunësinë e të rinjve, normat e larta NEET dhe presionet e migrimit. Shqipëria raporton papunësi të të rinjve rreth 20% dhe po zbaton nisma të përforcuara profesionale dhe punësimi. Maqedonia e Veriut përballet gjithashtu me papunësi të lartë të të rinjve dhe përqendrohet në përmirësimin e arsimit profesional, tranzicionet në tregun e punës dhe masat aktive të punësimit të të rinjve. Emigrimi i të rinjve të kualifikuar mbetet një sfidë e rëndësishme në të dy vendet. Shqipëria i jep përparësi modernizimit të infrastrukturës, sigurisë energjetike dhe shërbimeve publike digjitale. Investimet kryesore përfshijnë rehabilitimin e hidrocentraleve, përmirësimet e transmetimit të energjisë elektrike dhe iniciativat e qeverisjes elektronike. Maqedonia e Veriut thekson reformën e administratës publike, transformimin digjital dhe konkurrueshmërinë e ndërmarrjeve të vogla dhe të mesme, duke përfshirë zgjerimin e shërbimeve të qeverisjes elektronike dhe programet e inovacionit që mbështesin sipërmarrësit e rinj. Të dy vendet angazhohen në programet e bashkëpunimit evropian, megjithëse në nivele të ndryshme. Maqedonia e Veriut është plotësisht e lidhur me Erasmus+, duke lejuar pjesëmarrje të gjerë në programet e arsimit, trajnimit dhe lëvizshmërisë. Shqipëria merr pjesë në Erasmus+ përmes mekanizmave të vendeve partnere me akses më të kufizuar, kryesisht në lëvizjen e arsimit të lartë dhe veprimet e ndërtimit të kapaciteteve”, thuhet në dokument.
Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut ndajnë një perspektivë të përbashkët evropiane dhe përballen me sfida të krahasueshme të zhvillimit të të rinjve. Shqipëria po përparon me shpejtësi në infrastrukturë dhe reforma digjitale, ndërsa Maqedonia e Veriut përqendrohet në modernizimin e qeverisjes dhe kapacitetin institucional. Progresi i vazhdueshëm në arsim drejt rrugëve të punësimit, rritja e pjesëmarrjes së të rinjve në hartimin e politikave dhe zbatimi i qëndrueshëm i reformave janë thelbësore për të dy vendet për të maksimizuar potencialin e të rinjve dhe për të forcuar trajektoret e tyre të integrimit në BE.
Si përfundim, edhe pse Maqedonia e Veriut dhe Shqipëria ofrojnë gjithnjë e më shumë mundësi për të rinjtë përmes mbështetjes së Bashkimit Evropian, sfidat strukturore vazhdojnë të kufizojnë ndikimin real të këtyre politikave. Suksesi i Planeve të Rritjes dhe programeve evropiane varet nga zbatimi i qëndrueshëm i reformave, forcimi i kapaciteteve institucionale dhe përfshirja aktive e të rinjve në proceset vendimmarrëse. Vetëm përmes masave të synuara dhe monitorimit të fortë mund të sigurohet që përfitimet të arrijnë të gjithë të rinjtë, duke mbështetur integrimin e suksesshëm evropian të të dy vendeve.
Ndryshe, vendi mori kritika edhe nga Komisioni Evropain në raportin e fundit për papunësunë e të rinjve. Ndërkaq, analiza e Portalb.mk për vitin 2025 tregoi problemet me të cilat të rinjtë u përballën gjatë vitit të lamë pas.