SHBA ndryshon strategjinë në Ballkanin Perëndimor: stabiliteti në radhë të parë, Rusia dhe Kina shfrytëzojnë pikat e dobëta

Shtetet e Bashkuara po ripozicionojnë qasjen e tyre në Ballkanin Perëndimor drejt asaj që e përshkruajnë si „partneritete me përfitim të ndërsjellë“ dhe po largohen nga përpjekjet e shtetndërtimit në shkallë të gjerë, duke paralajmëruar gjithashtu se Rusia dhe Kina vazhdojnë të shfrytëzojnë pikat e dobëta rajonale, sipas një raporti të Departamentit të Shtetit dërguar Kongresit, transmeton Portalb.mk. Raporti, i titulluar Raport për Kongresin mbi Politikën e Shteteve të Bashkuara për Promovimin e Stabilitetit dhe Prosperitetit Rajonal në Ballkanin Perëndimor, thotë se angazhimi i SHBA-së tani është i fokusuar te stabiliteti, bashkëpunimi ekonomik dhe kundërvënia ndaj ndërhyrjeve të jashtme, dhe jo te mbikëqyrja e drejtpërdrejtë e qeverisjes.

„Era e shtetndërtimit të udhëhequr nga SHBA-ja ka kaluar“, thuhet në dokument. „Politika e SHBA-së në Ballkanin Perëndimor nuk ka të bëjë me shpëtimin apo rindërtimin, por me stabilitetin dhe partneritetet me përfitim të ndërsjellë.“

Ai shton se Uashingtoni po ndjek një „politikë largpamëse… të fokusuar në zgjerimin e partneriteteve, kundërshtimin e kërcënimeve që ndikojnë në Shtetet e Bashkuara dhe në stabilitetin rajonal, si dhe në rritjen e bashkëpunimit ekonomik dhe tregtar.“

Zyrtarët thonë se rajoni mbetet strategjikisht i rëndësishëm për shkak të pozicionit të tij gjeografik, korridoreve të transportit, burimeve natyrore dhe afërsisë me tregjet e BE-së, por paralajmërojnë se „aktorët keqdashës mund të shfrytëzojnë jostabilitetin rajonal në dëm të interesave të SHBA-së.“, transmeton Portalb.mk.

Shtetet e Bashkuara të Amerikës zhvillimin e Korridorit 8, lidhjes transportuese dhe energjetike midis Detit Adriatik dhe Detit të Zi,  e identifikuan si një nga projektet kryesore strategjike në politikën e tyre të re ndaj Ballkanit Perëndimor.

Raporti thotë se zyrtarët e lartë amerikanë kanë mbajtur „një ritëm të ngjeshur takimesh“ me të gjashtë qeveritë që nga janari, dhe phason planet për dialoge të strukturuara të vitit 2026 me Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë.

Stabiliteti në radhë të parë

Një temë kryesore e raportit është vijimësia e mbështetjes së Uashingtonit për stabilitetin rajonal, por me një rol më të përmbajtur në ndërhyrjen e drejtpërdrejtë në qeverisje.

„Shtylla kryesore e politikës së Administratës është ruajtja e stabilitetit në rajon si parakusht për arritjen e objektivave të tjerë“, thuhet aty.

Në Bosnjë dhe Hercegovinë, Shtetet e Bashkuara ritheksojnë përkushtimin e tyre ndaj Marrëveshjes së Paqes të Dejtonit të vitit 1995, duke e përshkruar atë si themelin e sovranitetit dhe integritetit territorial të vendit.

„Në vitin 2025, diplomacia vendimtare e SHBA-së ndihmoi në përfundimin e krizës më akute të BiH-së që nga konflikti i viteve 1992-1995, duke ruajtur kohezionin ligjor dhe rendin kushtetues të vendit“, thotë raporti. Ai shton se Uashingtoni do të vazhdojë të dekurajojë „veprimet destabilizuese dhe përçarëse“.

Dokumenti gjithashtu vë në dukje përpjekjet e vazhdueshme për normalizimin e marrëdhënieve mes Serbisë dhe Kosovës, duke thënë se qëllimi mbetet „një marrëveshje e negociuar, e qëndrueshme dhe e pranueshme për të dyja palët.“

Raporti rikonfirmon pjesëmarrjen e SHBA-së në Forcën e Kosovës të NATO-s (KFOR), duke e përshkruar atë si „një komponent kyç për sigurimin e një mjedisi të qetë e të sigurt dhe të lirisë së lëvizjes në Kosovë.“

Ai sinjalizon gjithashtu mbështetje të vazhdueshme për modernizimin e mbrojtjes në të gjithë rajonin, duke inkurajuar vendet që të përmbushin objektivat e kapaciteteve të NATO-s, përfshirë një referencë kontestuese për treguesin prej 5% të BVP-së për shpenzimet e mbrojtjes, të rënë dakord në Samitin e Hagës.

„Administrata do të shfrytëzojë aktivitetet e bashkëpunimit të sigurisë, duke përfshirë stërvitjet e përbashkëta, trajnimin dhe programet këshilluese, për të avancuar ndarjen e barrës me partnerët dhe aleatët evropianë“, thuhet në të.

Aktorët destabilizues

Raporti është i qartë në identifikimin e Rusisë dhe Kinës si aktorë të jashtëm destabilizues në rajon.

„Aktorët keqdashës mund të shfrytëzojnë jostabilitetin rajonal“, thotë ai, duke shtuar se Moska „ushqen pakënaqësitë etnike, financon aktorë destabilizues dhe shfrytëzon furnizimet me hidrokarbure për të bërë presion mbi politikanët dhe për të dobësuar besimin e publikut te institucionet perëndimore.“

Ndërkohë, Kina përshkruhet si një shtet që përdor „tregtinë, huatë e mbështetura nga shteti, ryshfetet, propagandën dhe partneritetet në nivelet e elitave“ për të zgjeruar ndikimin e saj në vendet me sisteme më të dobëta qeverisjeje.

„Kompanitë kineze shpesh ofrojnë çmime më të ulëta në prokurime, vetëm për të zbuluar më vonë tejkalime kostosh dhe vonesa projektesh që rrisin jashtëzakonisht shumë kostot reale“, thuhet në raport.

Zyrtarët argumentojnë se institucionet më të forta, rritja ekonomike dhe transparenca janë „mbrojtja më e qëndrueshme“ ndaj ndërhyrjeve të jashtme.

Një pjesë e madhe e raportit fokusohet tek siguria energjetike, të cilën Uashingtoni e përshkruan si një pikë të dobët strategjike për shkak të varësisë së vazhdueshme nga furnizimet ruse.

„Varësia energjetike nga Rusia mbetet një pikë e dobët strategjike në rajon“, thuhet aty.

Dokumenti bën thirrje për diversifikim përmes gazit natyror të lëngshëm të SHBA-së, teknologjisë bërthamore, përfshirë reaktorët e vegjël modularë dhe energjisë së rinovueshme. „Diversifikimi i furnizimeve me energji, përfshirë edhe burimet e bollshme të energjisë nga SHBA, rrit stabilitetin dhe prosperitetin rajonal“, shton ai.

Ai nënvizon një sërë prioritetesh infrastrukturore, duke përfshirë gazsjellësin e Interkoneksionit Jugor midis Kroacisë dhe Bosnjës, një interkonektor të propozuar gazi Serbi-Maqedoni e Veriut dhe projekte hidroenergjetike në mbarë rajonin.

Raporti përmend gjithashtu përmirësimet në termocentralet me thëngjill të Kosovës dhe projekte të mundshme të gazifikimit të thëngjillit, së bashku me lidhjet e transmetimit të energjisë elektrike me tregjet evropiane.

„Departamenti do të angazhohet aktivisht për të kthyer interesin rajonal në marrëveshje komerciale“, thotë ai, duke theksuar se përfshirja e sektorit privat të SHBA-së është qendrore për reduktimin e varësisë nga gazi rus dhe përmirësimin e qasjes në treg për firmat amerikane.

Nga ndihma te bërja e marrëveshjeve

Raporti vendos theks të fortë te diplomacia komerciale, duke e përshkruar Ballkanin Perëndimor si një rajon me „mundësi ekonomike“ me një popullsi prej rreth 18 milionë banorësh.

„Qasja në treg është themelore“, thuhet në të, duke vënë në dukje negociatat e vazhdueshme për marrëveshje tregtare reciproke me Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë.

Një marrëveshje kuadër me Maqedoninë e Veriut përshkruhet si një mundësi që u ofron eksportuesve amerikanë „qasje të paprecedentë“ në atë treg.

Nga Administrata amerikane thonë se do të promovojnë reforma për përmirësimin e mjedisit afarist, reduktimin e pengesave burokratike dhe sigurimin e prokurimeve publike transparente, gjë që do të mundësojë një pjesëmarrje më të gjerë të kompanive amerikane. Në dokument thuhet se institucionet amerikane si Departamenti i Shtetit, Ministria e Tregtisë, Korporata Ndërkombëtare Financiare e Zhvillimit dhe Banka e Eksport-Importit do të punojnë së bashku për zbatimin e projekteve specifike në rajon.

Një vëmendje e veçantë i kushtohet infrastrukturës. Në raport theksohet se rrjetet e transportit, ato digjitale dhe energjetike në rajon mbeten pas standardeve evropiane, gjë që e pengon integrimin ekonomik dhe rrit shpenzimet për kryerjen e  biznesit. SHBA-të kanë për qëllim ta mbështesin zhvillimin e korridoreve strategjike të transportit, përfshirë këtu Korridorin mes Detit Adriatik dhe Detit Jon dhe Korridorin 8 midis Detit Adriatik dhe Detit të Zi.

Ai identifikon pikat e dobëta në infrastrukturë, ndërlidhjen digjitale dhe qeverisjen si pengesa për investimet.

„Rrjetet e transportit fizik mbeten prapa standardeve evropiane, duke rritur kostot për bizneset dhe duke kufizuar integrimin e tregut“, thotë ai, ndërsa vëren gjithashtu „mbulim të pabarabartë me brez të gjerë me shpejtësi të lartë“ dhe „kapacitet të pamjaftueshëm të sigurisë kibernetike“.

Qeverisja e dobët përshkruhet si një shtysë e korrupsionit dhe krimit të organizuar, gjë që sipas raportit prek drejtpërdrejt interesat e sigurisë kombëtare të SHBA-së.

„Rrjetet kriminale të Ballkanit Perëndimor kanë krijuar lidhje që forcojnë dhe pasurojnë… kartelet e drogës të njohura si organizata terroriste të huaja“, thotë ai, duke shtuar se Uashingtoni do të vazhdojë përpjekjet për të shkatërruar grupe të tilla.

Kontradiktat e pazgjidhura

Raporti është interpretuar gjerësisht si një rikonfirmim i qëllimeve të kahershme të politikës së SHBA-së, por gjithashtu ka ngritur pikëpyetje rreth zbatimit dhe konsistencës politike.

„Publikimi i raportit të Departamentit të Shtetit është artikulimi më koherent i politikës rajonale të SHBA-së që kemi marrë deri më sot“, tha analisti Jasmin Mujanoviq në komentet e tij në rrjetet sociale.

Ai tha se dokumenti pasqyron kryesisht prioritetet e administratave të kaluara. „Evropianët do të alarmohen nga mosshfaqja e BE-së në dokument“, shkroi ai, duke shtuar se kjo pasqyron „realitetin në terren“ dhe pikëpamjen e kahershme të Uashingtonit për efektivitetin e kufizuar të BE-së në rajon.

Ai vuri në dukje se temat si stabiliteti, reforma institucionale, bashkëpunimi me NATO-n dhe kundërvënia ndaj Rusisë dhe Kinës mbeten të paprekura, duke thënë: „Madje edhe zgjerimi i NATO-s merr një miratim të heshtur.“

Megjithatë, Mujanoviq vuri në dyshim nëse politika e përshkruar po zbatohet në mënyrë konsistente në praktikë. „Pyetja kryesore… është nëse ky është, në fakt, drejtimi i vërtetë i politikës së SHBA-së në rajon“, tha ai.

Ai vuri në dukje mospërputhje të dukshme, përfshirë vendimin e Uashingtonit për të hequr sanksionet kundër rrjetit politik të udhëheqësit serb të Bosnjës, Milorad Dodik, pavarësisht retorikës së vazhdueshme secesioniste në entitetin e dominuar nga serbët në Bosnjë.

Ai gjithashtu theksoi mungesën e qartësisë mbi standardet e qeverisjes dhe treguesit ligjorë, duke pyetur nëse Uashingtoni mbështet reformat e përputhura me vendimet e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut apo është i hapur për marrëveshje kompromisi politik me udhëheqësit lokalë.

Dorëheqja e Përfaqësuesit të Lartë

Raporti vjen mes një pasigurie të vazhdueshme rajonale pas dorëheqjes së fundit të Përfaqësuesit të Lartë ndërkombëtar të Bosnjës, një pozicion i krijuar sipas Marrëveshjes së Paqes të Dejtonit për të mbikëqyrur zbatimin civil të akordit të vitit 1995.

Christian Schmidt dha dorëheqjen pas presionit të raportuar nga Uashingtoni, sipas burimeve diplomatike rajonale, duke shënuar një ndryshim të rëndësishëm në kuadrin mbikëqyrës ndërkombëtar që ka mbështetur prej kohësh qeverisjen e pasluftës në Bosnjë.

Ndonëse raporti i Departamentit të Shtetit nuk e adreson drejtpërdrejt dorëheqjen, ai thekson një dëshirë të zvogëluar për „varësi të tepërt nga ndërhyrja ose mbikëqyrja ndërkombëtare“ treguar kështu dhe duke inkurajuar në vend të kësaj „zgjidhje të udhëhequra në nivel lokal.“

Raporti përfundon duke e kornizuar angazhimin e SHBA-së si gjithnjë e më transaksional, por ende të ankoruar strategjikisht. „Burimet e administratës janë të drejtuara drejt aktiviteteve që prodhojnë përfitime të qarta dhe të demonstrueshme për interesat amerikane“, thotë ai, duke i dhënë përparësi „lehtësimit të marrëveshjeve, qasjes në treg dhe reformave të klimës së investimeve“ ndaj ndërtimit të institucioneve pa një afat të përcaktuar.