Hapsira online në RMV është plot me komente që nxisin urrejtje, sa i hollë është kufiri ndërmjet diskriminimit dhe gjuhës së urrejtjes?
Kur vitin e kaluar gazetarja Rita Behadini shkroi një postim në Facebook për qëndrimin publik të imamit të Sarajit, u përball me kërcënime eksplicite me jetë ndaj saj dhe familjes së saj. Autori ishte një profil i caktuar në rrjetet sociale i quajtur Fisnik Hoxha. Ajo e denoncoi rastin dhe aktualisht është në pritje të një vendimi gjyqësor, shkruan Libertas, transmeton Portalb.mk.
“Unë personalisht kam qenë dhe jam shënjestër e diskriminimit dhe gjuhës së urrejtjes, por bëj gjithçka që mundem për të mbrojtur veten”. Fatkeqësisht, gjuha e urrejtjes dhe diskriminimi janë shumë të shpeshta dhe kanë filluar të normalizohen. Me ardhjen e qeverisë së re shoh gjithnjë e më shumë gjuhë të urrejtjes lidhur me përkatësinë etnike dhe mendoj se partitë politike e përdorin gjuhën në atë mënyrë që e nxisin më shumë gjuhën e urrejtjes”, thotë Behadini.
Diskriminimi është çdo dallim, përjashtim, kufizim ose dhënie e përparësisë që bazohet në bazë diskriminuese, me veprim ose mosveprim, që ka për qëllim ose rezultat të parandalojë, kufizojë, njohë, gëzojë ose realizojë të drejtat dhe liritë e një personi ose grupi të caktuar në bazë të barabartë me të tjerët.
Gjuha e urrejtjes është çdo fjalim, gjest, sjellje ose tekst i shkruar që mund të nxisë dhunë, të degradojë ose të frikësojë një individ ose grup të caktuar.
Sipas Despina Kovaçevska, specialiste e monitorimit të mediave në “Metamorfozis”, kufiri ndërmjet diskriminimit dhe gjuhës së urrejtjes është shumë i hollë, veçanërisht kur i referohet gjinisë dhe kombësisë, pasi që të dyja rrjedhin nga stereotipat dhe paragjykimet e rrënjosura thellë.
“Duke pasur parasysh që edhe diskriminimi edhe gjuha e urrejtjes shpesh përdoren si mekanizma për të ruajtur hierarkitë sociale, efektet e tyre përputhen: krijojnë një atmosferë pabarazie dhe frike.” Dallimi është kryesisht në formën – diskriminimi është një veprim, ndërsa gjuha e urrejtjes është një shprehje – por qëllimi përfundimtar është i njëjtë: margjinalizimi i grupeve të caktuara. Në tremujorin e fundit të vitit është vërejtur rritje e gjuhës së urrejtjes me bazë etnike, ndërsa gjuha e urrejtjes me bazë gjinore ka mbetur në të njëjtin nivel. Ky trend lidhet kryesisht me ngjarjet politike, veçanërisht me diskutimet rreth ligjit për gjuhët. Në vend që t’i përdorin platformat për deklarata konstruktive, politikanët shpesh i keqpërdornin ato për të përhapur narrative të dëmshme. “Kjo çoi në rritjen e gjuhës së urrejtjes tek qytetarët, e cila ishte veçanërisht e dukshme në komentet nën postimet në rrjetet sociale”, thotë Kovaçevska.
Ky kufi i hollë, sipas saj, kërkon ndërgjegjësim të lartë dhe standarde juridike dhe etike të përcaktuara qartë, pasi mund të kalojë lehtësisht nga “opinioni” në “gjuhë të dëmshme” apo “sjellje të dëmshme”.
Grupet e margjinalizuara janë shpesh në shënjestër
Shoqata “Nisma për të drejtat e grave nga Shuto Orizari” janë dëshmitarë të dhunës kibernetike dhe gjuhës së urrejtjes, ku krijohen vazhdimisht profile të rreme nga persona anonimë dhe publikohen fotografi dhe video eksplicite të grave dhe vajzave rome me qëllim poshtërimin dhe cenimin e autoritetit të grave rome.
“Gjuhën e urrejtjes e hasim në jetën e përditshme, por është shumë e pranishme edhe në rrjetet sociale dhe në media”. Në raste të tilla parashtrojmë parashtresa tek Avokati i Popullit dhe Komisioni për Parandalim dhe Mbrojtje nga Diskriminimi, si dhe në Ministrinë e Punëve të Brendshme. Me kalimin e viteve, kjo problematikë rritet gjithnjë e më shumë. Gratë rome kanë një pozicion specifik në shoqëri dhe janë viktima të diskriminimit të përditshëm ndërsektorial për shkak se janë gra, por edhe për shkak se janë rome. Shumë gra rome nuk kanë mundësi të njëjta për të marrë vendimet e tyre për çështje që lidhen me statusin martesor, arsimin, karrierën, punësimin dhe çështje të tjera. “Këto vendime më së shpeshti i marrin familjarët apo bashkëshortët e tyre”, thotë Salija Bekir Halim, drejtoreshë ekzekutive e shoqatës “Nisma për të drejtat e grave nga Shuto Orizari”.
Më 21 gusht 2021, në rrjetin social Facebook u shfaq një faqe fansash me mbi 1600 ndjekës, ku postoheshin foto dhe video private komprometuese dhe eksplicite të vajzave rome. Në faqen e Facebook-ut publikoi gjithashtu një thirrje për mbledhjen e fotove dhe videove eksplicite të grave dhe vajzave rome me qëllim publikimin e tyre, dhe siç thuhej në postim, “shfaqja publike e ‘grave të pandershme'”. Ashtu si rasti me grupin “Dhoma publike” në aplikacionin Telegram, edhe kjo faqe e fansave u raportua, por fatkeqësisht ende nuk janë gjetur autorët, edhe pse faqja e fansave është fshirë.
“Rasti për “Dhomën Publike Rome” është arritur në Prokurorinë Themelore Publike, por ende nuk ka asnjë përgjigje”. Fatmirësisht profili i njëjtë u mbyll me sukses, por autorët nuk janë gjetur. Këtu doemos duhet përmendur se gratë nga komuniteti rom nuk ndihen të sigurta edhe pas mbylljes së kësaj faqeje fansash sepse këtë vit në platformën TikTok u shfaqën disa profile të reja me të njëjtën përmbajtje, duke i paraqitur gratë rome si të padenja në komunitet. “Numri më i madh i parashtresave ka të bëjë me rrjetet sociale Facebook, Instagram dhe TikTok”, shton Halim.
Sipas Kovaçevska, kur gjuha e urrejtjes bëhet e pranuar nga shoqëria, ajo përforcon stereotipat ekzistuese dhe krijon një mjedis social në të cilin veprimet diskriminuese përjetohen si “normale” ose “të arsyetuara”.
“Ndërsa diskriminimi, veçanërisht nëse institucionalizohet, jep një shembull se grupe të caktuara janë “më pak të vlefshme”, gjë që inkurajon më tej gjuhën e urrejtjes nga individë ose media.” Kjo marrëdhënie është veçanërisht e dukshme në shoqëritë me ndarje të thella etnike, fetare ose gjinore. Gjuha e urrejtjes krijon hapësirë për diskriminim, ndërsa diskriminimi shërben si dëshmi ose justifikim për gjuhën e urrejtjes. Për shembull, diskriminimi ndaj grave në vendin e punës (si paga e pabarabartë) mund të nxitë gjuhën publike që degradon aftësitë e tyre, gjë që përforcon më tej sistemin e pabarazisë,” sqaron ajo.
Përkatësia etnike, bazë më e shpeshtë e gjuhës së urrejtjes
Sipas analizës së Institutit për Media, “Diskriminimi dhe gjuha e urrejtjes në media dhe komunikimi publik”, Komiteti i Helsinkit ka regjistruar gjithsej 1171 raste në periudhën nga 1 janar deri më 30 tetor 2024. Format më të shpeshta të gjuhës së urrejtjes këtë vit kanë të bëjnë gjithashtu me përkatësinë etnike dhe kombësinë, ndërsa menjëherë pas tyre vijon gjuha e urrejtjes drejtuar personave LGBTQ+. Analiza thekson se moderimi i postimeve dhe komenteve që bëhen virale paraqet një sfidë të rëndësishme për platformat online, por ato gjithashtu paraqesin shkelje nga krijuesit e përmbajtjeve.
Sllavica Anastasovska, një nga autoret e analizës, na deklaroi se edhe diskriminimi edhe gjuha e urrejtjes burojnë nga paragjykimet dhe stereotipat që janë të ngulitura te njerëzit dhe shoqëria.
“Të dy termat janë të ndryshme, gjuha e urrejtjes lidhet me veprat e urrejtjes dhe diskriminimi ka një pjesë që i referohet gjuhës së urrejtjes në kuptimin e ngacmimit dhe nxitjes dhe në vetvete paraqet trajtim të pabarabartë”. “Ekziston një shkallë nga një akademik amerikan që thotë se fillimisht fillon me gjuhë të keqe, pastaj kalon në shmangien e atyre njerëzve apo atij grupi njerëzish, pastaj vjen diskriminimi, pastaj sulmi fizik dhe në fund është shfarosja”, thotë Anastasovska.
Sipas Këshillit të Etikës në Media, dispozita e tretë më e shpeshtë e shkelur në përmbajtjen mediatike është neni 10 i Kodit të Gazetarëve të Maqedonisë, i cili i referohet gjuhës së urrejtjes. Gjithsej 8.7% e të gjitha vendimeve të Komisionit për Ankesa të KEMM-së në dhjetë vitet e fundit kanë të bëjnë me shkelje të kësaj dispozite të Kodit. Siç thuhet në Udhëzimet për Raportimin Etik të Mediave Online, ata duhet të përpiqen të rrisin ndërgjegjësimin për pasojat negative të gjuhës së urrejtjes, të identifikojnë dhe demaskojnë gjuhën toksike. Mediat online, siç thuhet në analizë, janë përgjegjëse për shqyrtimin e rregullt dhe heqjen e menjëhershme të komenteve të përdoruesve të publikuara nën përmbajtjen gazetareske në faqet e internetit ose rrjetet sociale që përmbajnë gjuhë të urrejtjes dhe kanë potencial të shkaktojnë pasoja të dëmshme në shoqëri.
Sara Milenkovska, hulumtuese dhe bashkëthemeluese e Rrjetit Stella, thotë se sa i përket gjuhës së urrejtjes dhe diskriminimit gjinor në rrjetet sociale dhe në hapësirën publike, kur bëhet fjalë për gratë që janë nga një grup i margjinalizuar ose nga një etni tjetër ose që i përkasin komuniteti LGBTI+ përballen me diskriminim të dyfishtë.
“Ky diskriminim vjen nga pozita e tyre si grua, por edhe nga identiteti i tyre gjinor, etnia, orientimi seksual dhe statusi social dhe ekonomik”. Me normalizimin e gjuhës së urrejtjes, ne dërgojmë një mesazh të qartë se diskriminimi dhe dhuna me bazë gjinore mund të jenë pjesë e përditshmërisë. Gjuha e urrejtjes ka një qëllim të qartë që të kufizojë veprimet e grave në hapësirën publike, por edhe të krijojë hapësirë për autocensurë dhe censurë, dhe veçanërisht shkurajim të pjesëmarrjes së tyre në publik dhe në çdo pjesë të jetës. Diskriminimit sistemor tashmë ekzistues në shoqëri, i shtohen vetëm disa segmente të diskriminimit social, kulturor dhe shoqëror, të cilat bëhen pjesë e diskursit publik. “Përkatësisht, pabarazia dhe shtypja tashmë ekzistuese e grave dhe grupeve të margjinalizuara konfirmohet vetëm me normalizimin e gjuhës së urrejtjes si një mënyrë për të heshtur gratë”, thotë Milenkovska.
Kovaçevska pajtohet se kryqëzimi i llojeve të ndryshme të diskriminimit dhe gjuhës së urrejtjes është një fenomen i zakonshëm, veçanërisht në shoqëritë me paragjykime dhe stereotipa të rrënjosura thellë.
“Gratë dhe personat LGBTI+ nga komunitetet etnike janë veçanërisht vulnerabile, pasi ato shpesh e gjejnë veten në kryqëzimin e formave të shumta të margjinalizimit”. Një aktiviste për të drejtat e grave që është pjesë e komunitetit LGBTI+ mund të etiketohet si “tradhtare” e vlerave tradicionale të komunitetit, ndërsa një homoseksual nga komuniteti rom mund të bëhet pre e talljes si për seksualizmin ashtu edhe për përkatësinë e tij etnike, me gjuhë që shpesh “e degradon” si në aspektin fizik ashtu edhe në aspektin kulturor”, shton ajo.
Gratë në funksion publik janë më shumë të diskriminuara
Sipas Behadinit, pozita e një figure publike, si te politikanët, aktivistet apo gazetaret, kontribuon më tej për nivelin e gjuhës së urrejtjes dhe diskriminimit.
“Që kur kam filluar të punoj në televizion në Kosovë, kam marrë komente nga njerëz nga Kosova dhe Shqipëria”. “Për shkak se punoj për çështje gjinore, shpesh raportoj për raste të tilla: politikanet, për shembull, janë objektiv i vazhdueshëm i gjuhës së urrejtjes edhe për shkak të gjinisë, por shpesh edhe për shkak të përkatësisë etnike”, shton Behadini.
Behadini thotë se hapi i parë është gjithmonë denoncimi.
“Nuk është gjithmonë e rëndësishme nëse u besojmë apo jo institucioneve, por është e rëndësishme të denoncojmë”. Ne jemi ata që duhet të kërkojmë llogari nga institucionet. “Për fat të keq, unë mendoj se ata ende nuk i kanë të gjitha mjetet për t’u përballur apo parandaluar raste të tilla dhe kjo është arsyeja pse qeveria duhet të investojë”, thotë ajo.
Salija Bekir Halim thotë se aktivistet rome apo ato që ushtrojnë funksione publike janë gjithashtu më të ekspozuara ndaj gjuhës së urrejtjes dhe diskriminimit.
“Në vitin 2022 kemi bërë kallëzim në MPB për gjuhën e urrejtjes ndaj politikaneve dhe aktivisteve femra”. Është shumë i rëndësishëm edukimi që në moshë të re për djemtë dhe të ketë përgjegjësi më të madhe nga ana e institucioneve përkatëse. “Është e nevojshme rritja e vetëdijes për parandalimin e gjuhës së urrejtjes si në shoqëri ashtu edhe në hapësirën online”, thotë Halim.
Sipas Kovaçevskës, gjuha e urrejtjes është simptomë e problemeve më të thella shoqërore.
“Shpesh është rezultat i rrethanave kulturore, historike dhe politike, si dhe i vetëdijes dhe edukimit të pamjaftueshëm, dhe interneti u jep individëve hapësirë për të përhapur urrejtje pa pasoja të konsiderueshme.” Në këtë kuptim, ne kemi nevojë për një qasje më të gjerë që, në vend të një narrative ndarjesh, duhet të përhapë një narrativë pranimi dhe tolerance. Më i rëndësishëm është parandalimi – institucionet duhet të jenë aktive përmes rregulloreve dhe nismave edukative. Edukimi është gjithashtu shumë i rëndësishëm për atë se çfarë gjeneratash krijojmë dhe çfarë mekanizmash, më pas ato do të jenë të dobishëm për t’u përballur me këtë fenomen, pastaj gjetja e mënyrave për të nxitur dialog ndërmjet grupeve të ndryshme dhe për t’u reduktuar keqkuptimi. Përkufizimi i saktë i gjuhës së urrejtjes dhe diskriminimit në legjislacion dhe zbatimi efektiv i tij. “E madje edhe mbështetje psikologjike për viktimat e gjuhës së urrejtjes dhe organizim të programeve për rehabilitim dhe edukim të kryerësve, në mënyrë që të ndryshojnë mënyrën e tyre të të menduarit,” thotë ajo.
Ky shkrim është përgatitur në kuadër të projektit “Rrjeti për diversitet 2.0 – Agjenda e re.
Autore: Marta Stevkovska