Gra në listë, burra në pushtet

Kolumnë nga Mimoza Gavrani

Në Shqipëri sot ekzistojnë dy shifra që tregojnë të njëjtën histori nga dy skaje të kundërta. E para: sipas hartës globale “Women in Politics” të UN Women dhe Unionit Ndërparlamentar për vitin 2023, Shqipëria renditet e para në botë për përqindjen e grave në qeveri. E dyta: në zgjedhjet vendore të 2023-s, vetëm 15 nga 144 kandidatë për kryetar bashkie ishin gra. Rreth një në dhjetë. Të dyja janë të vërteta. Dhe pikërisht kjo është çështja që nuk e diskutojmë sa duhet.

Për gati tetëmbëdhjetë vjet, që nga Ligji për Barazinë Gjinore në Shoqëri i vitit 2008, kuotat kanë bërë punën për të cilën u krijuan. Gratë deputete u rritën nga rreth 7% në 28% në 2017-n, e më pas në 36% pas zgjedhjeve të majit 2025, ose 48 nga 140 vende. Në këshillat bashkiakë, gratë fituan rreth 44% të vendeve në 2019-n. Ky është progres dhe duhet thënë pa ngurrim. Kuota funksionon aty ku rregulli është i prerë dhe shkelja ka pasoja: listat e kandidatëve për Kuvend dhe për këshillat bashkiakë. Pas zgjedhjeve të 2017-s, KQZ-ja madje vendosi gjoba për partitë që nuk e respektuan.

Por ka një funksion ku kuota nuk ekziston dhe ku vendimi i takon tërësisht liderit të partisë: kandidimi për kryetar bashkie. Dhe pikërisht aty shifra bie. Në 2019-n, vetëm 8 nga 61 bashki patën kryetare grua, pra 13%. Në 2023-n, përqindja e kandidateve ra edhe më poshtë. Ky është paradoksi shqiptar: më shumë gra në politikë, por jo domosdoshmërisht më shumë gra me pushtet.

Dhe nuk është vetëm i yni. Kosova ka kuotë 30% që nga fillimi i viteve 2000. Në shkurt të 2021-s, 44 gra u zgjodhën në Kuvendin 120-vendësh, më shumë se kurrë, dhe në prill Vjosa Osmani u bë presidentja e dytë grua e vendit. Por në zgjedhjet vendore të tetorit të atij viti, asnjë nga 38 kryetarët e komunave në detyrë nuk ishte grua. Në Maqedoninë e Veriut, ku ligji parashikon kuotë 40% për listat, vetëm 2 nga 81 kryetarë komunash janë gra, dhe në zgjedhjet e tetorit 2025 vetëm 32 nga 309 kandidatë për kryetar komune, pra 10.4%, ishin gra. Tri vende, tri sisteme të ndryshme, e njëjta shifër e ngulur rreth dhjetë përqind, ose edhe më poshtë. Kur një model përsëritet kaq qartë, nuk jemi përballë rastësisë. Jemi përballë strukture.

Dhe kjo strukturë ka një adresë: partitë politike. Ligji mund ta hapë derën, por partitë vendosin kush hyn brenda. Ato përcaktojnë kush kandidon, kush vendoset në pozicionet që fitojnë, kush merr financim, kush del në ekran. Dhe këto procese, në pjesën më të madhe, nuk janë as të formalizuara, as transparente. Kur një vendim merret në një dhomë të mbyllur, nga një lidership tradicionalisht i dominuar nga burrat, nuk duhet të habitemi nga rezultati.

Burimet janë pjesa tjetër e ekuacionit. Një grua mund të jetë në listë, madje të zgjidhet, dhe prapë të ketë më pak akses në financim, në rrjete politike, në kohë mediatike. Gjatë fushatës së 2025-s, monitorimi i Rrjetit “Barazi në Vendimmarrje” në 41 stacione televizive tregoi se kandidatët burra morën rreth 89.8% të kohës televizive politike, kandidatet gra vetëm 10.2%. Nuk mund t’i kërkosh dikujt të fitojë një garë ku shumicën e kohës nuk e sheh askush.

Pastaj është dhuna, tema për të cilën flasim më pak. Studimi i UNDP-së “Dhuna ndaj Grave në Politikë” dokumentoi atë që vetë politikanet e përshkruajnë si dhunë të padukshme: ndërprerje të vazhdueshme gjatë fjalës, shaka fyese, akuza të rreme në media, kërcënime, vënie në dyshim të aftësive profesionale, e në disa raste heqje nga listat pa asnjë shpjegim. Shpesh nuk lë shenja të dukshme, por lë një mesazh: ky nuk është vendi yt. Hapësira dixhitale e ka shumëfishuar atë mesazh. Një grua që e ka parë një herë sa kushton kandidimi, në reputacion, në familje, në qetësi, e mendon dy herë para se ta provojë përsëri.

NDI i përmbledh pengesat me tri fjalë: kapacitet, besim dhe lidhje. Kapacitet, po të jemi të sinqertë, gratë kanë. Ajo që u mungon më shpesh janë dy të tjerat, dhe ato nuk fitohen me një trajnim të përkohshëm, por me strukturë, burime dhe mbështetje brenda vetë partisë.

Prandaj, nga perspektiva ime, pyetja e duhur nuk është më “sa gra kemi në lista?”. Është “sa pushtet kontrollojnë ato?”.

Çfarë duhet bërë? Do të thosha katër gjëra, të thjeshta dhe konkrete.

E para është financimi. Rrjeti “Barazi në Vendimmarrje” prej kohësh po avokon për një ndryshim ligjor të qartë: të paktën 15% e financimit publik që marrin partitë të shkojë drejtpërdrejt te forumet e grave brenda tyre, për mentorim, zhvillim lidershipi, përgatitje kandidatesh dhe mbështetje gjatë fushatave. Siç thotë koordinatorja kombëtare e rrjetit, Edlira Çepani, financimi i grave në politikë nuk është privilegj, por barazi mundësish. Si krahasim, në Kroaci ligji u jep partive një shtesë prej 10% të financimit publik për çdo kandidat/e të zgjedhur nga gjinia e nënpërfaqësuar. Këtu ndryshon logjika: nga “sa gra janë në listë” te “sa burime kontrollojnë gratë brenda partisë”.

E dyta janë kandidimet ekzekutive. Nëse kuota funksionon për listat, duhet shqyrtuar një mekanizëm i ngjashëm për kandidimet për kryetar bashkie, qoftë një prag minimal për çdo subjekt zgjedhor, qoftë një stimul financiar nga buxheti për partitë që e tejkalojnë.

E treta është zbatimi. KQZ-ja duhet të verifikojë jo vetëm praninë e grave në listë, por edhe renditjen e tyre, me sanksione të shkallëzuara për shkelësit dhe raportim publik për secilën parti. Një kuotë që i vendos gratë vetëm në pozicione pa shansin për të fituar nuk është kuotë, por dekor.

E katërta është dhuna ndaj grave në politikë, që kërkon përkufizim ligjor, mekanizma raportimi konfidenciale dhe të aksesueshme, dhe detyrime konkrete për partitë dhe platformat mediatike. Kërkon edhe media që nuk e pyesin kandidaten për familjen kur kolegut i pyesin programin.

Ka shembuj që na japin shpresë. Në zgjedhjet e pjesshme të Vlorës në 2025-n, deputetja Brunilda Mersini e fitoi bindshëm garën për kryebashkiake. Në Shkup, Danela Arsovska u bë në 2021-n gruaja e parë kryetare e qytetit. Këto raste provojnë se hendeku nuk është i pakapërcyeshëm. Por provojnë edhe diçka tjetër: kur gratë fitojnë këto gara, ndodh ngaqë ka pasur vullnet politik dhe mbështetje partiake, jo ngaqë sistemi funksionon. Një sistem që duhet të mbështetet te përjashtimet e rralla për të provuar se punon nuk është sistem barazie.

Ka edhe një dimension që na përket si vend kandidat për në Bashkimin Evropian. Barazia gjinore në vendimmarrje është tregues i drejtpërdrejtë i pjekurisë demokratike. Në tetor 2023, Komiteti CEDAW e vlerësoi pozitivisht kuotën 30% në politikën shqiptare, por kujtoi se objektivi afatgjatë mbetet 50/50. Evropa nuk na kërkon shifra për raporte. Na kërkon pushtet të ndarë.

Shqipëria nuk është më në pikën zero. Kuotat e kanë ndryshuar ndjeshëm peizazhin politik dhe ky progres duhet njohur dhe mbrojtur. Por faza tjetër kërkon më shumë guxim. Gratë nuk duhet të shihen si përfituese të politikave të barazisë, por si bashkëautore dhe bartëse të pushtetit demokratik.

Ligji mund ta hapë derën. Por partitë, paratë dhe kultura jonë politike vendosin kush ulet në tryezë.

—

Kjo kolumnë është shkruar në kuadër të nismës “Advokim Legjislativ për Barazinë Gjinore në Përfaqësimin Politik në Shqipëri” të Rrjetit “Barazi në Vendimmarrje” (EDM), të mbështetur financiarisht nga Agjencia Zvicerane për Zhvillim dhe Bashkëpunim (SDC). Pikëpamjet e shprehura janë të autores dhe nuk pasqyrojnë domosdoshmërisht qëndrimet e EDM-së apo të SDC-së.