Feudalët e rinj të epokës digjitale

Ka libra që nuk të bindin medoemos për çdo tezë që parashtrojnë, por të detyrojnë të mendosh ndryshe. Teknofeudalizmi i Yanis Varoufakis është një prej tyre. Vetë titulli tingëllon provokues: si mund të flasim për feudalizëm në shekullin XXI, në një botë të përcaktuar nga tregu, teknologjia dhe kapitali global? Por pikërisht ky provokim e bën librin interesant.

Argumenti i Varoufakisit është se kapitalizmi, si sistem i mbështetur mbi konkurrencën dhe tregun, po zëvendësohet gradualisht nga një rend i ri ku pushteti nuk qëndron më vetëm tek kapitali klasik, por tek kontrolli mbi platformat digjitale. Nuk janë më vetëm pronarët e fabrikave ata që përqëndrojnë fuqi, por pronarët e infrastrukturës digjitale ku zhvillohet jeta jonë ekonomike dhe sociale.

Nëse dikur tregu parafytyrohej si hapësirë shkëmbimi mes aktorëve relativisht të lirë, sot një pjesë e madhe e këtyre marrëdhënieve kalon përmes platformave që nuk janë thjesht ndërmjetësuese. Ato vendosin rregulla, përcaktojnë dukshmërinë, formësojnë sjellje dhe nxjerrin vlerë nga çdo ndërveprim. Në këtë kuptim, pyetja që ngre libri nuk është vetëm ekonomike. Është pyetje mbi pushtetin.

Ndoshta termi “teknofeudalizëm” mund të tingëllojë i ekzagjeruar. Por metafora është e fuqishme, sepse na detyron të pyesim: çfarë ndodh me lirinë kur hapësirat publike dhe private ndërmjetësohen gjithnjë e më shumë nga struktura që nuk i kontrollojmë? Çfarë ndodh me autonominë individuale kur zgjedhjet tona parashikohen, orientohen, madje edhe manipulohen nga algoritme?

Këto nuk janë shqetësime abstrakte. Ato lidhen me demokracinë, me privatësinë, me barazinë dhe me vetë idenë e qytetarisë. Nëse qytetari shndërrohet vetëm në përdorues, dhe pjesëmarrja në konsum të dhënash, atëherë raporti midis individit dhe pushtetit ndryshon në mënyrë të heshtur, por thelbësore.

Vlera e librit të Varoufakisit qëndron pikërisht këtu: jo domosdoshmërisht se ofron përgjigje përfundimtare, por se rikthen pyetje që shpesh i kemi harruar. Kush e zotëron infrastrukturën e jetës moderne? Kush vendos rregullat e lojës? Dhe a po e quajmë ende “treg të lirë” diçka që funksionon mbi forma të reja varësie?

Ndoshta nuk jetojmë ende në teknofeudalizëm, siç pretendon autori. Por ndoshta po jetojmë në një periudhë ku kufiri mes tregut dhe dominimit po bëhet më i paqartë. Dhe vetëm ky dyshim meriton vëmendje.

Në fund, ky nuk është debat vetëm për ekonomistët. Është debat për qytetarët. Sepse çdo epokë ka pyetjen e vet themelore mbi lirinë. Ndoshta pyetja e kohës sonë është nëse mund të mbetemi të lirë brenda arkitekturave digjitale që gjithnjë e më shumë organizojnë jetën tonë.

Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.