Fatura e kripur e projekteve kineze në Ballkan

Në ndërtimin e hidrocentraleve në Bistricë, në lindje të Bosnje dhe Hercegovinës, do të investohen edhe rreth 11 milionë euro të tjera, raporton Radio Evropa e Lirë. Punimet kanë nisur në vitin 2021 dhe po kryhen nga kompania kineze, China National Aero-Technology International Engineering Corporation (AVIC).

Për të siguruar fondet shtesë, kompania HE Bistrica ka marrë një rritje të kapitalit nga ndërmarrja e saj amë, HE na Drini, pronësinë e së cilës e ka entiteti Republika Sërpska i Bosnje dhe Hercegovinës.

Vendimi për investimet shtesë u miratua në tetor, në mbledhjen e aksionarëve të HE na Drini.

Me këtë vendim, kostoja e projektit, e parashikuar fillimisht në 103 milionë euro, ka arritur në mbi 170 milionë euro.

Ndërmarrja publike Elektroprivreda RS, e cila zotëron HE na Drini, nuk iu përgjigj pyetjeve të Radios Evropa e Lirë për arsyet e rritjes së kostos.

Ky nuk është rast i izoluar. Edhe projekte të tjera që realizohen nga kompani kineze në Ballkanin Perëndimor, kanë pësuar rritje të vazhdueshme të kostove.

Organizata Transparency International në Bosnje dhe Hercegovinë vlerëson për Radion Evropa e Lirë se vonesat në punime, mungesa e transparencës, mbikëqyrja e dobët nga institucionet dhe, në disa raste, gabimet në planifikimin e projekteve bëjnë që kostot të rriten ndjeshëm.

Sipas organizatës, faturën e këtyre shtrenjtimitve në fund e paguajnë qytetarët.

Cilat projekte në Bosnje dhe Hercegovinë kanë shënuar rritjen më të madhe të kostove?

Marrëveshja për ndërtimin e hidrocentraleve në Bistricë u nënshkrua në dhjetor të vitit 2019, mes kompanisë kineze AVIC dhe Qeverisë së Republikës Sërpska.

Ndërtimi i tri hidrocentraleve nisi në vitin 2021, me një kosto fillestare prej 103 milionë eurosh.

Por, projekti është përballur me probleme të shumta gjatë realizimit, përfshirë një rrëshqitje dheu në rrugën kryesore Sarajevë-Foçë, që çoi në ndërprerjen e punimeve.

Që atëherë, kostoja e projektit është rritur për gati 70 milionë euro, ndërsa afati fillestar për përfundimin e punimeve, dhjetori i vitit 2026, nuk pritet të respektohet.

Autostrada Banjallukë-Prijedor po ndërtohet nga kompania kineze China Shandong International Economic & Technical Cooperation Group, e cila ka qenë e angazhuar edhe në ndërtimin e rrugëve në Serbi.

Që nga viti 2018, kostoja e projektit është rritur nga 297 milionë në 388 milionë euro, ndërsa afatet për përfundimin e punimeve janë shtyrë vazhdimisht.

Projekti financohet tërësisht nga Kina, ndërsa kompanisë kineze i është dhënë e drejta për të mbledhur pagesat e autostradës për 30 vjet.

Nëse të ardhurat vjetore nga këto pagesa janë më të ulëta se 32.5 milionë euro, diferenca do të mbulohet nga buxheti i Republikës Sërpska.

Kontrata mes Qeverisë së Republikës Sërpska dhe kompanisë kineze është mbajtur e fshehtë që nga fillimi.

Pas një sërë padish gjyqësore, autoritetet e publikuan atë, por jo edhe hollësitë e saj financiare.

Kostoja e ndërtimit, e parashikuar fillimisht në 53 milionë euro nga buxheti i Republikës Sërpska, u rrit në mbi 60 milionë euro, për shkak të shpenzimeve shtesë për pajisjen e spitalit.

Kompania kineze që realizoi projektin, China Sinopharm International Corporation, e arsyetoi rritjen e përgjithshme të kostove me inflacionin e shkaktuar nga pandemia dhe lufta në Ukrainë.

E pyetur nga Radio Evropa e Lirë për arsyet e shtrenjtimit të projekteve, Qeveria e Republikës Sërpska tha se pyetjet ua kishte përcjellë Ministrisë së Transportit dhe Lidhjeve dhe Ministrisë së Shëndetësisë.

Deri në publikimin e këtij artikulli, REL-i nuk mori përgjigje nga këto ministri.

Përgjegjësia e autoriteteve për rritjen e kostove

Rritja e çmimeve të energjisë ka ndikuar që projektet infrastrukturore të bëhen gjithnjë e më të shtrenjta viteve të fundit.

Por, një pjesë të përgjegjësisë e mbajnë edhe autoritetet, vlerëson për Radion Evropa e Lirë Damjan Ozhegoviq, nga organizata Transparency International në Bosnje dhe Hercegovinë.

“Këtu, investitorët e huaj gëzojnë pozitë të privilegjuar, madje edhe në krahasim me investitorët vendas. Vendimmarrësit tanë u përshtaten atyre, në vend që investitorët që vijnë nga jashtë, t’u përshtaten rregullave të vendit”, thotë Ozhegoviq.

Ai shton se Bosnje dhe Hercegovina krijon kushte të favorshme për miratimin e rritjes së kostove të projekteve të mëdha infrastrukturore dhe energjetike.

Sipas tij, kjo ndodh për shkak të përfitimeve të mundshme financiare dhe politike, por edhe të paaftësisë së autoriteteve.

“Është e mundur që kostot të mos rriten qëllimisht, por për shkak të paaftësisë për t’i përllogaritur ato siç duhet që në fillim. Edhe kjo nuk është diçka e pazakontë te ne”, vlerëson Ozhegoviq.

Ai shpjegon se kjo ndodh kur, që në fillim, nuk përcaktohen të gjitha punët dhe shpenzimet që përfshin një projekt.

Sipas tij, një rast i tillë është spitali në Doboj, ku gjatë realizimit u shfaqën shpenzime shtesë që duhej të ishin parashikuar që në planifikimin fillestar.