A janë kostot një kriter më i rëndësishëm sesa sistemi i meritës në menaxhimin e lartë?
Debati publik mbi zgjidhjen e parë ligjore për Shërbimin e Menaxhimit të Lartë duket se po i vjen fundi. Pavarësisht faktit se një debat tjetër publik përfundimtar është shpallur përpara se drafti përfundimtar i zgjidhjes ligjore të hyjë në Parlament, është tashmë e qartë se dilemat nëse kjo do të arrijë kapërcimin e ndasive partiake në SHML, dilemat rreth parimeve të transparencës, konkurrueshmërisë dhe përzgjedhjes bazuar në meritë – pra sistemit të meritës, mbeten pa përgjigje. Me fjalë të tjera, nëse kostot në buxhet për krijimin e një komisioni/komisioneve të reja që do të përfshijnë persona të jashtëm si kontrollues të të gjithë procedurës në lidhje me kandidatët që do të aplikojnë për shpalljen, janë një kriter më i rëndësishëm sesa arritja e parimit të meritës në SHML, shkruan Vërtetmatësi.
Shkruan: Teofil Blazhevski
Sapo bëhet e ditur, në një procedurë institucionale mund të pritet një tjetër ligj që lidhet me paketën e ligjeve reformuese në fushën e administratës, përzgjedhjen e personave në shërbimin e lartë drejtues, por nëse do të jetë realisht reformë deri në fund apo do të jetë “formalisht”, dilemat janë ende aktuale.
Bëhet fjalë për ligjin për menaxherët e lartë në organet dhe fondet e administratës shtetërore (në tekstin e mëtejmë Shërbimi i Lartë i Menaxhimit), versioni i të cilit i ofruar nga ministria e linjës së administratës është dorëzuar në diskutimin publik të ENER në fund të dhjetorit 2025. Me këtë ligj, për herë të parë, duhet të bëhet një reformë në pozicionet e fillimit, nga zgjedhja e njerëzve e deri te ministritënë administratën dhe fondet shtetërore dhe vetëm në këtë kuptim është realisht një reformë në vetvete. Aq më tepër që në një periudhë disa vjeçare (që nga viti 2019), disa qeveri janë përpjekur ta hartojnë dhe miratojnë atë, me synimin përfundimtar shmangien e emërimeve vullnetare dhe partiake të personave në SHLD, zëvendësimin e tyre me ndryshimin e çdo qeverie apo çdo ministri dhe mbi të gjitha, realizimin apo arritjen e sistemit të meritës apo sistemit të meritës në SHL. (Më shumë për këtë mund të lexoni në një botim të Metamorfozës – “Administrimi” me administratën – një parakusht kyç për reforma, nga f.5).
Çfarë përmban ligji?
Në përgjithësi, zgjidhja e draft-ligjit që është publikuar në ENER përmban përcaktimin e rrethit të personave që konsiderohen të zgjedhur ose të emëruar në Shërbimin e Lartë Drejtues (SHLD), konkursin publik ose të brendshëm për këto pozita, mënyrën dhe kriteret se kush mund të kandidojë, kush i vlerëson kandidaturat dhe kush merr vendimet.
Fusha e zbatimit të ligjit përfshin rreth 100 pozita, duke filluar nga sekretarët shtetërorë (por jo të gjithë; për shembull, nuk parashikohet zgjedhja e sekretarit shtetëror në Ministrinë e Punëve të Brendshme), më pas drejtorët dhe zëvendësdrejtorët e organeve brenda ministrive, drejtorët dhe zëvendësdrejtorët e organeve të pavarura të administratës shtetërore, si dhe drejtorët dhe bordet drejtuese të tre fondeve – fondit shëndetësor, fondit pensional dhe fondit për sigurimin e depozitave. Lista me Listën Indikative të personave të përfshirë në SHLD mund të lexohet këtu.
Ligji për SHLD-në parashikon si konkurse publike ashtu edhe konkurse të brendshme, ku në konkursin publik mund të aplikojnë edhe persona nga jashtë, pra ata që aktualisht nuk janë pjesë e institucioneve. Rregullimi i shpalljeve është paraparë në draft-ligj duke filluar nga neni 13 e në vazhdim.
Ajo që pushteti e thekson si pozitive – përveç konkursit publik që do të zgjasë 20 ditë, edhe pse ende ka dilema se ku saktësisht duhet të shpallet – janë edhe kushtet e përgjithshme dhe të veçanta se cilët persona mund të aplikojnë në shpallje, të përcaktuara në nenin 11 të zgjidhjes së propozuar.
Pas pranimit të kandidaturave në konkursin publik ose të brendshëm, një komision qendror pranë qeverisë ose komisione brenda ministrive apo vetë organeve duhet të përzgjedhin një listë prej maksimum pesë kandidatëve më të mirë. Pikërisht këtu, sipas gjithçkaje, qëndron problemi kryesor – përbërja e këtij komisioni apo këtyre komisioneve.
Mënyra e funksionimit të komisionit, përkatësisht komisioneve, në përgjithësi është e përcaktuar nga neni 19 e në vazhdim për komisionin pranë qeverisë, ose nga neni 28 e në vazhdim për personat në SHLD-së kur ata zgjidhen nga ministria kompetente ose nga ndonjë organ tjetër i administratës shtetërore apo fond.
Komisioni – një nga vëzhgimet kryesore të shoqërisë civile (OJQ)
Në përgjithësi, sipas ekspertëve nga sektori i shoqërisë civile, ky është një nga pjesët më problematike të ligjit, e cila mund të jetë në kundërshtim me qëllimin kryesor të përshkruar edhe në nenin 1, domethënë: „të sigurojë qasje të barabartë në funksionet e drejtuesve të lartë dhe emërime bazuar në merita, si dhe kryerjen profesionale, transparente, të paanshme dhe të përgjegjshme të punëve“ në Shërbimin e Lartë Drejtues (SHLD).
Kjo mund të shihet edhe nga një debat i fundit televiziv në Telma, në të cilin për këtë çështje u prononcuan përfaqësuese nga organizatat e shoqërisë civile: Qendra për Menaxhimin e Ndryshimeve (QMN) dhe Instituti për Demokraci Societas Civilis nga Shkupi (IDSC).
…”Lidhur me komisionin, po, shqetësimi ynë është në pjesën e komisionit nëse do të ofrohet një ekspertizë e caktuar… Tani propozimi ynë është që në atë komision për zgjedhjet dhe emërimet të kemi ekspertë që do të sigurojnë transparencën e procesit dhe ekspertizën në fushën në të cilën zgjidhet dhe emërohet një person – gjë që nuk është në këtë version që ofrohet aktualisht… Këto janë propozimet tona dhe mendoj se duhet të ndërmerren disa hapa në atë drejtim. Mendoj se Ministria ishte gjithashtu e gatshme të pranonte disa nga ato propozime” – tha Neda Maleska Sacmaroska, drejtoreshë ekzekutive e QMN-së (pas 20 minutash në emision).
IDSC ka gjithashtu një vërejtje kyçe në lidhje me komitetin qendror në qeveri:
…”Vëzhgimi ynë kryesor ishte se kur qeveria duhet të bëjë përzgjedhjen. Sipas tekstit aktual të ligjit, parashikohet që një komision ta bëjë këtë. Struktura e atij komisioni nuk është përcaktuar. Ai i referohet Ligjit për Qeverinë dhe Rregullores së Punës, ku, në të vërtetë, ekziston një komision brenda qeverisë, megjithatë, është ai komision që tani vepron dhe vendos në këtë lloj procedure… Përveç kësaj, ky version nuk parashikon asnjë segment të pjesëmarrjes së jashtme ose mbikëqyrjes së jashtme… Tani procesi është plotësisht i centralizuar në degën ekzekutive, në Qeveri, pa pasur asnjë instrument të kontrollit të jashtëm ose pjesëmarrjes në procesin e vendimmarrjes” – deklaroi Marija Mirçevska, drejtuese e Qendrës për Qeverisje të Mirë brenda IDSC (pas 24 minutash në emision).
Përfaqësues nga organizatat e shoqërisë civile trajtuan edhe vëzhgime të tjera që mund të shihen gjatë gjithë emisionit.
Minçev: Formimi i një komisioni të ri është i paarsyeshëm dhe i kushtueshëm
Ministri i Administratës Publike Goran Minçev, në një intervistë të kohëve të fundit, iu referua shkurtimisht vërejtjeve nga organizatat e shoqërisë civile dhe i hodhi poshtë kërkesat e tyre si të panevojshme:
„…Cili është reagimi i organizatave të shoqërisë civile? Se duhet të ekzistojë një trup i veçantë, një komision i ri voluminoz nga i cili do të rrjedhin shpenzime shtesë në buxhet – praktikisht një trup i ri dhe llogariten më tej shpenzime shtesë administrative që do të jenë shërbim për këtë trup. Tani, nëse ne reduktojmë anëtarët e Bordit Drejtues, nëse kjo Qeveri dhe ne angazhohemi për reforma të fuqishme dhe reduktim të anëtarëve të Bordit Drejtues, atëherë është e paarsyeshme të krijojmë një trup të ri… E paarsyeshme është të krijojmë një trup të ri, një komision të ri që do të prodhojë shpenzime shtesë brenda buxhetit…“ (Sitel, Tema e ditës, pas 8 minutash).
Ai shton se aktet nënligjore do të rregullojnë edhe çështjet që lidhen me funksionimin e komisionit/komisioneve, pasi ky propozim renditi vetëm kriteret e përgjithshme.
Dilemat mbeten
Edhe pse është shpallur një debat tjetër publik përpara se projektligji përfundimtar të hyjë në procedurë në Parlament, është tashmë e qartë se dilemat nëse kjo do të arrijë kapërcimin e ndasive partiake në SHLD, dilemat e parimeve të transparencës, konkurrencës dhe përzgjedhjes bazuar në meritë dhe cilësi – pra sistemi i meritës, mbeten pa përgjigje. Konkretisht, nëse çështja e kostove buxhetore për krijimin e një komisioni/komisioneve të reja që do të përfshijnë persona të jashtëm si kontrollues të të gjithë procedurës në lidhje me kandidatët që do të aplikojnë për shpalljen, është një kriter më i rëndësishëm sesa arritja e parimit të meritës në SHLD.
Ekzistojnë edhe dilema në lidhje me kohëzgjatjen e mandatit të detyrës dhe nëse kjo çështje shpesh e kritikuar mund të luhet përsëri me këtë ligj, por edhe në lidhje me përfaqësimin e drejtë. Edhe pse Ministri Minçev thotë se “ky ligj nuk parashikon fare përfaqësim të tillë etnik” (pas 12:15 minutash të intervistës), në kuptimin që thelbi i ligjit është në zbatimin e sistemit të meritës, në propozimin ENER, kjo ende rregullohet në nenin 5, paragrafin e dytë të tekstit, i cili thotë:
Gjatë emërimit të menaxherëve të lartë, tregohet kujdes për të siguruar përfaqësim adekuat dhe të barabartë të anëtarëve të të gjitha komuniteteve, si dhe përfaqësim të barabartë gjinor.
Minçev deklaron në intervistën e lartpërmendur se çështja e përfaqësimit të barabartë rregullohet nga teksti i një ligji të ri që u kthye nga Komisioni i Venedikut – dhe i cili tani po finalizohet me vërejtjet e shprehura atje – dhe se shpreson që së shpejti të gjendet edhe në procedurën qeveritare. Kjo vetëm çon në përfundimin se zgjidhja ligjore për përzgjedhjen dhe emërimin e personave në pozicione të larta drejtuese ende ka shumë dilema që ende nuk janë zgjidhur, në mënyrë që t’i ofrojë Parlamentit një zgjidhje vërtet cilësore.