Kur drejtësia humb garën me kohën

Ekziston një thënie e vjetër juridike se drejtësia e vonuar është drejtësi e mohuar. Në Maqedoninë e Veriut, kjo thënie prej kohësh nuk tingëllon më si një parim abstrakt. Ajo përshkruan një problem shumë konkret: procese që zgjasin me vite, aktgjykime që anulohen dhe kthehen në rigjykim, akuza që rikualifikohen dhe, në fund, raste që përfundojnë jo me një përgjigje gjyqësore, por me parashkrim.

Rastet “Talir 2” dhe “Total” e rikthyen pikërisht këtë çështje në vëmendjen e opinionit. Edhe Transparency International Macedonia i ka veçuar ato si shembuj të problemit shumë më të gjerë të parashkrimit të rasteve të korrupsionit të profilit të lartë.

Por këtu duhet të jemi të kujdesshëm. Parashkrimi nuk është ndonjë shpikje që u shërben të akuzuarve dhe as një anomali e sistemit juridik. Përkundrazi, është institut i rëndësishëm i së drejtës penale dhe i sigurisë juridike. Shteti nuk mund ta mbajë një person pafundësisht nën kërcënimin e ndjekjes penale. Në një shtet juridik, edhe pushteti i shtetit për të ndëshkuar duhet të ketë kufij.

Problemi fillon diku tjetër.

Nëse shteti ka në dispozicion pesë, shtatë, dhjetë apo edhe më shumë vite për të hetuar, akuzuar dhe gjykuar një rast, ndërsa përsëri nuk arrin deri te një përfundim i formës së prerë, atëherë pyetja nuk është më pse ekziston parashkrimi. Pyetja është: çfarë ka bërë sistemi gjatë gjithë asaj kohe?

Kjo pyetje bëhet edhe më serioze kur nuk kemi të bëjmë me një rast të izoluar, por me një fenomen që përsëritet. Komisioni Evropian prej vitesh paralajmëron për vonesat dhe kthimet prapa në proceset për korrupsion të nivelit të lartë dhe për faktin se një pjesë e tyre përfundojnë për shkak të skadimit të afateve të parashkrimit. Ndryshimet e Kodit Penal të vitit 2023, me të cilat u ulën dënimet maksimale për disa vepra penale të lidhura me korrupsionin, e përkeqësuan edhe më shumë situatën sepse ndikuan drejtpërdrejt edhe në afatet e parashkrimit.

Megjithatë, do të ishte tepër e thjeshtë që gjithë problemin ta reduktonim vetëm te një ndryshim ligjor, një qeveri, një gjykatë apo një prokuror. Problemi është shumë më i vjetër dhe shumë më sistemik. Ai përfshin hetime që zgjasin, procedura që menaxhohen keq, mungesë kapacitetesh, anulime të aktgjykimeve, ndryshime të shpeshta të legjislacionit dhe një kulturë institucionale në të cilën urgjenca e rasteve të rëndësishme shpesh kuptohet vetëm kur afati i parashkrimit është para derës.

Dhe këtu qëndron pasoja më e madhe.

Kur një proces përfundon me aktgjykim të formës së prerë, shoqëria merr një përgjigje. Mund të jetë përgjigje se dikush është fajtor. Mund të jetë edhe përgjigje se nuk është fajtor. Të dyja janë rezultate legjitime të një procedure të drejtë.

Por kur procesi përfundon sepse koha ka kaluar, shoqëria nuk merr përgjigje.

I akuzuari mbetet për vite me radhë nën hijen e akuzës, pa pasur një vendim përfundimtar që do ta shpallte fajtor ose të pafajshëm. Publiku, nga ana tjetër, mbetet me dyshimin se edhe rastet më serioze mund të mbijetohen thjesht duke pritur mjaftueshëm gjatë. Kështu humbin të gjithë, ndërsa fiton vetëm mosbesimi.

Prandaj parashkrimi i vazhdueshëm i rasteve të profilit të lartë nuk duhet të shihet vetëm si problem teknik i së drejtës penale. Ai është problem i sundimit të ligjit. Sepse sundimi i ligjit nuk matet vetëm me numrin e ligjeve që miratojmë, me strategjitë që shkruajmë apo me institucionet që krijojmë. Ai matet me aftësinë e shtetit që, kur ekziston dyshimi për vepër penale, të hetojë profesionalisht, të procedojë në kohë dhe të sigurojë një vendim përfundimtar nga një gjykatë e pavarur.

Edhe lufta kundër korrupsionit bëhet e pakuptimtë nëse përfundon vetëm me konferenca për shtyp, hetime spektakolare dhe aktakuza që publiku i ndjek për vite, por pa epilog juridik. Nuk mjafton që një rast të hapet. Duhet edhe të mbyllet — me vendim gjyqësor.

Sepse qytetarëve nuk u duhet drejtësi e shpejtë me çdo kusht. U duhet drejtësi profesionale, e drejtë dhe brenda një kohe të arsyeshme. As procedurat nuk duhet të shpejtohen deri në pikën ku cenohen të drejtat e të akuzuarve, as të zgjasin deri në atë pikë ku vetë koha e bën procesin të pakuptimtë.

Në fund, pyetja më e rëndësishme për çdo rast që parashkruhet nuk është se kush fitoi politikisht prej tij. Pyetja është shumë më shqetësuese: pse shteti nuk arriti ta japë përgjigjen në kohë?

Në një shtet të së drejtës, drejtësia duhet të përfundojë me vendim, jo me parashkrim.

Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.