Fatura e padukshme prej 40 përqind
Në farmaci, politika shëndetësore humb gjuhën e raporteve dhe bëhet konkrete. Pacienti nuk pyet sa është përqindja e financimit publik apo sa kapituj të legjislacionit janë harmonizuar. Ai pyet: a e mbulon sigurimi këtë bar dhe, nëse jo, sa duhet të paguaj sot?
Në Maqedoninë e Veriut, pagesat e drejtpërdrejta nga xhepi përbënin 40,2% të shpenzimeve të përgjithshme shëndetësore në vitin 2022. Në Bashkimin Evropian, mesatarja në të njëjtin vit ishte rreth 15%. Kjo diferencë nuk është vetëm statistikë; ajo tregon se një pjesë shumë më e madhe e barrës së sëmundjes vazhdon të kalojë drejtpërdrejt në buxhetin e familjes.
Për një pensionist, 1.000 denarë për barna nuk janë e njëjta gjë si për një familje me të ardhura të larta. Për një pacient me diabet, hipertension apo sëmundje malinje, terapia nuk është blerje e rastit; është detyrim mujor. Këtu lind ajo që OBSH-ja e quan vështirësi financiare dhe shpenzim katastrofik shëndetësor: kur pagesat për shëndetin fillojnë të konkurrojnë me ushqimin, ngrohjen apo banimin.
Analiza e OBSH-së për Maqedoninë e Veriut tregon se familjet me të ardhura të ulëta dhe të moshuarit janë veçanërisht të ekspozuar dhe se barnat ambulatore janë ndër shkaqet kryesore të kësaj barre. Një studim i posaçëm i OBSH-së mbi shpenzimet në farmaci e përforcon mesazhin: qasja në barna të sigurta, efektive dhe të përballueshme është pjesë thelbësore e mbulimit universal.
Ka edhe zhvillime pozitive. Në vitin 2024, Lista Pozitive e Barnave u përditësua pas një periudhe të gjatë. Në vitin 2026, Fondi i Sigurimit Shëndetësor raportoi se zgjerimi kishte përfshirë nëntë emërtime gjenerike, mbi 70 marka dhe rreth 5 milionë euro shtesë në vit. Për pacientin kuptimi është i drejtpërdrejtë: një bar që më parë paguhej nga xhepi mund të kalojë pjesërisht ose plotësisht në financim publik.
Prandaj ka peshë edhe vlerësimi i Dr Natasha Azzopardi-Muscat, Drejtoreshë e Divizionit të Sistemeve Shëndetësore në OBSH/Europë: Maqedonia e Veriut është shembull pozitiv i kalimit nga evidenca në veprim, por mbetet ende shumë për t’u bërë, sidomos për njerëzit me të ardhura të ulëta. Reforma, pra, nuk matet vetëm me sa barna hyjnë në listë, por me sa pacientë mund t’i marrin pa vështirësi financiare.
Hapi tjetër duhet të jetë që Lista Pozitive të ketë një cikël të rregullt, transparent dhe të parashikueshëm. OBSH-ja rekomandon që paketa e financuar publikisht të lidhet me nevojat shëndetësore dhe udhëzimet klinike, ndërsa përdorimi i barnave të bëhet më racional përmes recetës elektronike, emërtimit ndërkombëtar jopronar dhe zëvendësimit gjenerik të rregulluar mirë.
Pikërisht këtu hyn vlerësimi i teknologjive shëndetësore – HTA. Termi tingëllon teknik, por pyetja është e thjeshtë: kur paraqitet një bar, pajisje apo procedurë e re, çfarë përfitimi shtesë sjell për pacientin krahasuar me atë që përdoret sot? Sipas Rregullores së BE-së 2021/2282, HTA është proces multidisiplinar, sistematik dhe transparent që shqyrton aspektet mjekësore, të pacientit dhe sociale, si edhe çështjet ekonomike dhe etike. Me fjalë të tjera: jo vetëm “sa kushton?”, por “a funksionon më mirë, sa është e sigurt dhe për cilët pacientë ka vlerë?”. Vendimi për çmimin dhe rimbursimin mbetet kompetencë kombëtare.
Për Maqedoninë e Veriut kjo ka edhe dimension evropian. Mesatarja prej 15% e pagesave nga xhepi në BE nuk është kriter juridik për anëtarësim. Por Raporti i Komisionit Evropian për Maqedoninë e Veriut 2025 konstaton se në fushën e barnave për përdorim njerëzor dhe të HTA-së nuk pati zhvillime të reja dhe se përafrimi mbetet i pjesshëm. Sfida, pra, nuk është të kopjojmë një përqindje, por të ndërtojmë institucione që marrin vendime transparente dhe të bazuara në evidencë.
Çfarë do të ndryshonte më shumë jetën e pacientit? Së pari, mbrojtja nga bashkëpagesat duhet të jetë më e fortë aty ku rreziku financiar është më i madh. OECD dhe OBSH tregojnë se vendet me më pak shpenzime katastrofike përdorin përjashtime për njerëzit me të ardhura të ulëta dhe përdoruesit e shpeshtë të shërbimeve, tarifa të ulëta fikse dhe tavane që kufizojnë sa mund të paguajë një familje.
Së dyti, këto përjashtime duhet të jenë sa më automatike. Nëse shteti tashmë e di se një qytetar është pensionist, merr ndihmë sociale ose ka të ardhura të ulëta, ai nuk duhet të endet nga një sportel në tjetrin për ta provuar të njëjtën gjë. OBSH rekomandon përdorimin e mjeteve digjitale për automatizimin e përjashtimeve dhe tavaneve të bashkëpagesave. Kjo është edhe mënyrë për të mos humbur të drejtën për kujdes për shkak të burokracisë.
Së treti, reforma e barnave duhet të ecë bashkë me kujdesin parësor. Vlerësimi i OBSH-së i 9 korrikut 2026 për financimin e kujdesit parësor në Maqedoninë e Veriut vëren se pagesat nga xhepi për barna vazhdojnë të rëndojnë familjet dhe rekomandon zgjerim të paketës sipas udhëzimeve klinike, ulje të bashkëpagesave për barna e diagnostikë dhe ekipe më të integruara. Për pacientin kjo nënkupton më pak udhëtime të panevojshme dhe më shumë trajtim afër vendit ku jeton.
Në praktikë, rekomandimet mund të përkthehen në pesë pyetje: a përditësohet Lista Pozitive rregullisht; a mbrohen automatikisht familjet me të ardhura të ulëta; a ka kufi mbi atë që një familje mund të paguajë; a vlerësohet një terapi e re me HTA para financimit; dhe a publikohet çdo vit sa paguan realisht pacienti? Nëse përgjigjet janë të qarta, politika bëhet më e matshme dhe më e besueshme.
Në fund, nuk mjafton të publikojmë sa shpenzon sistemi. Duhet të dimë sa paguan pacienti. Një raport vjetor për mbrojtjen financiare duhet të tregojë cilat familje mbajnë barrën më të madhe, për cilat barna e shërbime, sa njerëz heqin dorë nga terapia për shkak të kostos dhe sa familje përballen me shpenzime katastrofike. OBSH-ja e lidh monitorimin e rregullt pikërisht me kthimin e evidencës në veprim.
Në shëndetin publik, pabarazitë nuk shihen vetëm në jetëgjatësi apo mortalitet. Komisioni i OBSH-së për Përcaktuesit Socialë të Shëndetit, i drejtuar nga Sir Michael Marmot, e vendosi në qendër idenë se shëndeti ndikohet nga kushtet në të cilat njerëzit jetojnë dhe nga shpërndarja e parasë, burimeve dhe mundësive. Një sistem mund të jetë universal në letër, por për pacientin universaliteti fillon vetëm kur sëmundja nuk e varfëron.
Kjo është edhe arsyeja pse objektivi nuk duhet të jetë një numër i zgjedhur arbitrarisht. Më e rëndësishme se të thuhet se pagesat nga xhepi duhet të bien në një përqindje të caktuar është të matet nëse më pak njerëz po heqin dorë nga barnat, nëse më pak familje po hyjnë në borxh dhe nëse mbrojtja arrin fillimisht te ata që kanë më pak mundësi të paguajnë. Kjo do ta kthente debatin nga statistika te rezultati që ka rëndësi për qytetarin.
Prandaj, pyetja më e ndershme nuk është vetëm nëse sistemi mbulon të gjithë në parim. Është kjo: kur një pensionist del nga farmacia, a i kanë mbetur para për ushqim dhe ngrohje? Kur një pacient me hipertension merr recetën, a mund ta vazhdojë terapinë çdo muaj? Kur një familje përballet me kancer, a mund të përqendrohet te shërimi pa u frikësuar njëkohësisht nga borxhi?
Nëse përgjigjja ndaj këtyre pyetjeve bëhet gjithnjë e më shpesh “po”, atëherë reforma po arrin aty ku ka më shumë rëndësi: jo vetëm në ligje, raporte dhe tabela buxhetore, por në jetën e pacientit.
Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.