Po vula, ku është?

Të hënën që kaloi studentët protesutan me dinjitet dhe një organizim mbresëlënës për të kërkuar të drejtën që t’i nënshtrohen provimit të jurisprudencës në gjuhën e tyre amtare, ose për të qenë më të saktë, në gjuhën në të cilën e kanë ndjekur arsimin juridik. Ata nuk kërkuan ndonjë favor që nuk u takon, por vetëm të drejtën që të jenë të barabartë në shprehjen e njohurive në gjuhën në të cilën i kanë fituar, në një shtet që me Kushtetutë dhe ligj garnaton që gjuha e tyre është gjuhë zyrtare, pavarësisht se funksionarë të lartë shtetërorë, duke përfashirë këtu edhe politikanë shqiptarë, refuzojnë me plot vetëdije një realitet të tillë. Mbi të gjitha, në një shtet që ka parë protesta të shumta ku të rinj të tjerë kanë kërkuar vdekjen e bashkëqytetarëve të tyre në dhoma gasi, mbylljen e paralaleve në gjuhë shqipe si dhe një “Maqedoni të pastër”, protesta a së hënës ishte një shprehje dinjitoze e kërkesës legjitime të të rinjve që refuzojnë të ndihen inferiorë për shkak të identitetit të tyre.

Për shumë nga ne që jemi në moshë të mesme e që kemi parë ca gjëra në këtë nënqiell, protesta e së hënës kishte diçka thellësisht shqetësuese dhe njëkohësisht të njohur. Një déjà vu e heshtur, pothuajse një déjà vécu. Për shumëkënd, ajo riktheu kujtime që mendonim se i kishim lënë pas: vitet e nëntëdhjeta, kur qytetarë dhe të rinj dilnin në rrugë për të kërkuar atë që nuk duhej të ishte kurrë objekt proteste: njohjen e së drejtës për të kultivuar identitetin kombëtar përmes gjuhës, simboleve dhe edukimit në gjuhën amtare. Atëherë, këto kërkesa përballeshin me rezistencë të dhunshme të aparatit shtetëror, madje edhe me viktima. Sot, dekada më vonë, një brez i ri ngre zërin për një të drejtë që nuk është më e diskutueshme në parim, por vazhdon të mohohet në praktikë.

Kërkesa e studentëve ishte e qartë dhe plotësisht e arsyeshme: ajo mbështetet drejtpërdrejt në përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe, të garantuar si nga Kushtetuta ashtu edhe nga Ligji për përdorimin e gjuhëve. Problemi nuk qëndron tek mungesa e bazës juridike, por tek mënyra se si kjo e drejtë vazhdon të interpretohet, shpesh në mënyrë të ngushtë dhe restriktive nga institucionet. Kjo qasje tregon një keqkuptim thelbësor. Në fushën e të drejtave të njeriut, interpretimi duhet të jetë sa më i gjerë (ekstensiv), sepse kjo i shërben qytetarëve dhe fuqizon liritë e tyre. Përkundrazi, interpretimi restriktiv duhet të zbatohet vetëm kur bëhet fjalë për kufizimin e të drejtave, si në të drejtën penale, ku shteti duhet të jetë jashtëzakonisht i kujdesshëm që të mos tejkalojë kufijtë e tij dhe të mos cenojë më shumë të drejta sesa është e domosdoshme. Kur institucionet veprojnë në mënyrë të kundërt, duke interpretuar ngushtë të drejtat dhe gjerësisht kufizimet, ato në fakt i trajtojnë të drejtat e njeriut me një logjikë ndëshkuese, tipike për të drejtën penale. Kjo nuk promovon liritë dhe vlerat universale, por përkundrazi krijon një kulturë kufizimi dhe përjashtimi.

Në teorinë dhe praktikën demokratike, Kushtetuta dhe ligjet për të drejtat e njeriut vendosin një standard minimal mbrojtjeje, ndërsa shteti, përmes vullnetit të tij të mirë, mund dhe duhet t’i zgjerojë këto të drejta, për aq kohë sa ato nuk cenojnë të drejtat e të tjerëve. Në të kundërt, kur bëhet fjalë për kufizimin e lirive përmes sistemit juridiko-penal, çdo ndërhyrje duhet të jetë e matur dhe proporcionale. Një shtet që i interpreton të drejtat e njeriut në mënyrë restriktive i afrohet më shumë logjikës së një shteti policor sesa asaj të një shteti demokratik. Dhe kur këto të drejta mbeten vetëm në letër, pa u reflektuar në praktikë, problemi pushon së qeni politik, ai shndërrohet në një çështje të mirëfilltë të sundimit të ligjit.

Po aq e rëndësishme është të theksohet se çfarë NUK ishte protesta e së hënës. Ajo nuk ishte një refuzim i gjuhës maqedonase, as një shmangie nga bashkëjetesa qytetare. Studentët që protestuan e kuptojnë shumë mirë se e ardhmja e tyre profesionale kërkon kompetencë shumëgjuhësore. Në një vend si i yni, diversiteti gjuhësor nuk është vetëm domosdoshmëri, por edhe vlerë. Kërkesa e tyre nuk e mohon këtë realitet. Përkundrazi, ajo synon të harmonizojë praktikën institucionale me garancitë kushtetuese, duke siguruar që barazia të mos mbetet selektive apo e kushtëzuar.

Një tregues i madh dhe shqetësues i kësaj proteste ishte reagimi që ajo shkaktoi. Një pjesë e konsiderueshme e diskursit publik nuk u mor fare me thelbin e kërkesave të studentëve. Përkundrazi, vëmendja u zhvendos tek simbolet e përdorura në protestë, flamujt shqiptarë, flamujt amerikanë, dhe veçanërisht mungesa e flamurit shtetëror të Maqedonisë së Veriut. Për një pjesë të madhe të bashkëqytetarëve tanë, kjo u bë çështja kryesore e protestës.

Por ky reagim flet më shumë për problemet e thella në këtë shtet sesa për studentët. Ai reflekton një hezitim të vazhdueshëm për t’u përballur me problemet strukturore. Është më e lehtë të debatohet për simbolet sesa të trajtohet moszbatimi i ligjit. Është më e lehtë të kritikohet mungesa e një flamuri sesa të shtrohet pyetja pse të rinjtë duhet të protestojnë për një të drejtë që tashmë u takon. Në këtë kuptim, reagimi publik i ngjan një situate të njohur në rajon, disa vite më parë, kur gjatë një proteste lokale në nërin nga vendet fqinje një kalimtar ndërpreu një protestues që lexonte kërkesat dhe e pyeti: “Po vula ku është?” Forma e zëvendësoi përmbajtjen; detaji procedural e mbuloi çështjen thelbësore.

Por çështja thelbësore mbetet. Pse, më shumë se dy dekada pas njohjes ligjore të të drejtave gjuhësore, realizimi i tyre praktik ende varet nga protestat dhe vullneti i mirë i dikujt? Pse një pjesë e shoqërisë vazhdon të vërë në pikëpyetje statusin zyrtar të një gjuhe të folur nga një pjesë e madhe e popullsisë? Dhe ndoshta më e rëndësishmja: pse disa ende i shohin shqiptarët jo si qytetarë të barabartë, por si “qiraxhinj” në një shtet që e konsiderojnë pronë të tyre?

Këto nuk janë pyetje retorike. Ato shkojnë në thelbin e pjekurisë demokratike të vendit.

E drejta për të përdorur gjuhën, ashtu si edhe e drejta për të përdorur simbolet, nuk është akt sfidues ndaj dikujt, por është shprehje e përkatësisë dhe identiteti etnik. Këto të drejta nuk janë fituar lehtë; ato janë rezultat i një procesi të vështirë dhe të dhimbshëm, që synoi të shndërrojë një konflikt në bashkëjetesë. T’i minimizosh apo t’i vësh në dyshim këto arritje nuk është vetëm mungesë vizioni historik; është rrezik për të ardhmen e përbashkët të qytetarëve të një vendi me shumë trauma nga e kaluara.

Në fund të ditës, çështja nuk është tek flamujt. Është tek besimi i ndërsjellë.

Një shtet që nuk i zbaton ligjet e veta, sidomos kur bëhet fjalë për të drejtat e të rinjve të njërit prej komuniteteve më të mëdha në vend, nuk mund të presë besnikëri të pakushtëzuar apo ndonjë dëshirë të flaktë për t’u identifikuar me simbolet e atij shteti. Përkatësia nuk imponohet; ajo ndërtohet përmes drejtësisë, konsistencës dhe respektit. Kur barazia nuk përjetohet si realitet, por si privilegj i diskutueshëm për të cilin çdo ditë duhet negociuar,, kontrata shoqërore fillon të zbehet derisa edhe ajo një ditë rrezikon të kthehet në një fjalë të vdekur mbi letër..