Tenderi i autobusëve elektrikë në Shkup dështoi sërish: “Ikarus”-i hungarez i “Orban”-it mbetet pa konkurrencë
Nëse tenderi i fundit kalon me sukses, përpara Vitit të Ri, pikërisht në muajin dhjetor, në rrugët e “Shkupit” dhe të qyteteve të tjera të mëdha do të shohim 30 autobusët e parë nga gjithsej 150 autobusët elektrikë. Ministri i Transportit, “Aleksandar Nikolloski”, e bëri këtë vlerësim me kërkesë të “BIRN”-it, pasi javët e fundit dështoi tenderi për autobusët dhe pothuajse menjëherë, më 28 maj të vitit 2026, ai shpalli një thirrje të re publike dhe identike. Jo rastësisht po shpejtohet, raporton Prizma, përcjell Portalb.mk.
Afati në dhjetor shënon pesë vjet nga momenti kur politikanët e kuptuan se “Shkupi”, por edhe qytete të tjera, kishin nevojë për autobusë të rinj dhe ekologjikë. Në zgjedhjet fitimtare në vjeshtën e vitit 2021, “VMRO-DPMNE”-ja së bashku me kandidaten për kryetare të “Shkupit”, “Danella Arsovska”, premtuan 250 eko-autobusë dhe transport publik falas. Ndonëse partia me garanci të ngjashme i fitoi edhe zgjedhjet lokale të vitit të kaluar, nga viti 2021 e deri më sot flota e “NQP Shkup” është rinovuar vetëm me gjashtë autobusë të rinj, të cilët janë autobusët e dhuruar nga “Bashkimi Evropian” dy vite më parë.
Vite të tëra kaluan me inate mes “Arsovskës” dhe “VMRO-DPMNE”-së në seancat e Këshillit të Qytetit të “Shkupit” pasi ato u ndanë politikisht, por deri më tani edhe strategzia e “Ministrisë së Transportit” për t’i marrë punët në duart e veta dhe për të blerë autobusë ka rezultuar e pasuksesshme. Madje, tenderi i fundit është përpjekja e tretë për të blerë autobusë në këto 24 muaj që kur “VMRO-DPMNE”-ja është në pushtet. Autobusët e rinj do t’i zbusnin mundimet e përditshme të banorëve të “Shkupit”, gjë që ka shkaktuar që në dekadën e fundit numri i udhëtarëve të “NQP”-së të përgjysmohet. “BIRN” ka shkruar se raportet ditore nga qendra e dispeçerimit të “NQP”-së, të cilat përmbajnë të dhëna për çdo autobus që është tërhequr nga shërbimi, janë një enciklopedi defektesh e llojit të veçantë.
“Nuk ka pothuajse asnjë defekt të njohur për autoindustrinë që të mos jetë konstatuar në to”, konstaton analiza.
Ankandi elektronik është bërë i pashqyrtueshëm
Edhe pse tenderi dështoi për shkak të një lëshimi administrativ – në një dokument ka munguar një nënshkrim elektronik – analiza e “BIRN”-it tregon se në procedurë ka pasur edhe një element tjetër, të cilin praktika e antikorrupsionit e konsideron potencialisht problematik.
Tenderi e humbi kuptimin që në fillim, për shkak se tre nga katër fabrikat e interesuara u diskualifikuan nga gara, duke e lënë të vetme kompaninë hungareze “Ikarus-Electrobus” të konkurrojë me veten për prokurimin me vlerë prej mbi 50 milionë euro (pa TVSH). Praktikisht, ankandi elektronik, i cili me ofertë negative duhej të siguronte çmime më të ulëta për autobusët, u bë i pashqyrtueshëm.
Tre prodhuesit e diskualifikuar të autobusëve dolën nga loja për shkak të një problemi me garancinë bankare, e cila dorëzohet bashkë me ofertën. Bëhet fjalë për një instrument financiar me të cilin ofertuesi garanton se është serioz dhe nuk do të tërhiqet apo sillet në mënyrë të pandershme gjatë procedurës. Vlera e kësaj garancie është tre për qind e ofertës, e cila në këtë rast shkon deri në 1.5 milionë euro. Janë diskualifikuar firma turke “BMC Automotive”, kinezja “Zhong Tong Bus Holding” dhe oferta e përbashkët e kinezes “Xiamen King Long” me “Actur Venteres” nga “Maqedonia”, “Shkup”.
Njëra fabrikë nuk ka bashkangjitur fare garanci në sistemin elektronik të prokurimit publik, ndërsa dy të tjerave u ka skaduar vlefshmëria e garancive pasi “Ministria e Transportit” e shtyu për disa ditë afatin e dorëzimit të ofertave, nga 30 marsi deri më 6 prill të vitit 2026. Garancitë e tilla janë të vlefshme për 120 ditë nga hapja publike (në këtë rast, 6 prill), kështu që ofertuesit përpiqen t’i sigurojnë ato sa më afër asaj date të jetë e mundur, por zgjatja e tenderit vetëm për disa ditë mund t’i bëjë ato të pavlefshme. Pikërisht kjo edhe ka ndodhur.
Lidhur me problemet me garancitë, ne iu drejtuam “Ministrisë së Transportit dhe Lidhjeve”. Në pyetjen se pse ofertuesit nuk janë informuar për problemet e shkaktuara nga afati i ri, me qëllim që të evitohej diskualifikimi dhe të sigurohej konkurrenca, nga “Ministria” u përgjigjën se Ligji për Prokurimin Publik e ndalon një komunikim të tillë pasi të jenë dorëzuar ofertat.
“Ligji është i qartë dhe nëse ka ndonjë ndryshim në lidhje med garancitë bankare, ato konsiderohen vepër penale. Në pjesën për garancitë bankare ligji është jashtëzakonisht i rreptë dhe këtu nuk ka vend për komunikim shtesë me prokuruesit”, thanë nga Ministria.
Kompania “Electrobus-Ikarus” është një nga shtatë kompanitë që kanë kërkuar një zgjatje të afatit dhe pastaj kanë dorëzuar garanci me afat të vlefshëm, ndërsa gjashtë të tjerat nuk kanë konkurruar fare në tender.
Prapavija politike: Lidhjet hungareze dhe “Fidesz”
Me emrin e “Ikarus”-it hungarez, si fabrika favorite që do t’i prodhojë autobusët e rinj të “Shkupit”, po përflitet gjatë gjithë këtyre viteve që kur “VMRO-DPMNE”-ja është në pozitë të sigurojë automjete të reja për “NQP”-në, si një qeveri lokale në “Shkup” (nga viti 2021), ashtu edhe si një parti që e ka pushtetin qendror (nga viti 2024). Dhe kjo për shkak të afërsisë vëllazërore të “VMRO-DPMNE”-së me “Fidesz”-in, partinë e kryeministrit hungarez “Viktor Orban”.
Në festive të këtij konteksti është më se interesant profili i pronarit dhe presidentit të “Ikarus”, “Gabor Szeles”. Ai është një mbështetës i njohur i “Fidesz” dhe pronar i mediave, të cilat vlerësohen publikisht si proqeveritare, disa prej të cilave më vonë u bënë pronë e strukturave të biznesit pranë “Orban”-it. Në disa media hungareze, “Szeles” lidhet edhe me organizimin e tubimeve pro-“Orban” të quajtura “Marshime për Paqe”, të cilat u mbajtën tre herë midis viteve 2012 dhe 2018.
Emri zyrtar i fabrikës është “Electrobus Europe”, e formuar në vitin 2018, dhe në fakt është një sipërmarrje e përbashkët midis “Ikarus”-it hungarez dhe “CRRC Corporation Limited”, fabrikës shtetërore kineze të automjeteve hekurudhore. Për hir të së vërtetës dhe për dallim nga disa oligarkë hungarezë, “Szeles” pasurinë e tij e fitoi shumë kohë para se “Orban” të bëhej një figurë politike dominuese, ndërsa “Ikarus”-in e ka marrë në vitin 2006, disa vjet para se “Fidesz” të betonohej në pushtet.
Megjithatë, perceptimi për “Ikarus”-in si favorit i “Maqedonisë” fiton peshë nëse e analizojmë një deklaratë katërvjeçare në kombinim me zhvillimet e kohëve të fundit. Kryeministri aktual, “Hristijan Mickoski”, nga pozicioni i kryetarit të “VMRO-DPMNE”-së në pranverën e vitit 2022, shumë shpejt pas fitores në zgjedhjet lokale në “Shkup”, si shpëtimtarin e transportit publik e shpalli një prodhues të huaj anonim, i cili nga njëra anë duhej të blinte autobusët elektrikë, dhe nga ana tjetër të hapte një fabrikë në vend me 500 vende të reja pune. Supozohet se njoftimet nuk u realizuan pasi ai dhe kryetarja e atëhershme “Arsovska” shumë shpejt pas këtij njoftimi i prishën seriozisht marrëdhëniet.
Katër vjet më vonë, në prag të realizimit ishte një skenar i ngjashëm, në të cilin kompania shpëtimtare do të ishte “Ikarus”. Kompania hungareze doli si frontrunner në tender, ndërsa ndërkohë përfaqësuesit janë interesuar rreth kushteve për investime në “Maqedoni”. Por tenderi dështoi, ndërsa nga shtetërorja “DZZHTI” për “BIRN” dhanë se nuk “nuk kanë asnjë risi” në lidhje me idenë e hapjes së një fabrike nga hungarezët pas vizitës së tyre zyrtare tetorin e kaluar.
Dështimet administrative dhe sfidat e reja
Në hovin e fitores zgjedhore në vitin 2024, udhëheqësia e re e “Ministrisë së Transportit” e udhëhequr nga zëvendëskryeministri “Aleksandar Nikolloski” me entuziazëm nisi zgjidhjen e problemit serioz me transportin publik në “Shkup”. Për fat të keq, tenderi i parë i vitit 2025 dështoi sepse oferta e vetme e paraqitur nuk i plotësoi kushtet, ndërsa ai i këtij viti, pavarësisht interesit më të madh, zyrtarisht “hasi” në një pengesë administrative.
Komisioni i Ankesave në lidhje med Prokurimet Publike anuloi së fundmi tenderin e dytë sepse kontrata midis “Electrobus-Ikarus” dhe nënkontraktuesit “EVN”, i cili do t’i siguronte 75 karikuesit për autobusët elektrikë, nuk ishte nënshkruar në mënyrë elektronike.
“Ne menduam se ky nuk ishte një problem thelbësor, sidomos sepse kontrata ekziston dhe është nënshkruar me dorë, bur, ja ku është, EVN nuk e kanë nënshkruar atë med një nënshkrim elektronik”, thanë nga Ministria e Transportit për BIRN.
Në këtë pjesë të procedurës ligjore personalisht ministri “Nikolloski” sheh një problem:
“Nëse më lejoni të komentoj politikisht, mendoj se Ligji mbi Prokurimet Publike është shumë kufizues dhe nuk korrespondon med kohët dhe nevojat moderne. Burokracia e tepërt që sjell ligji duhet të ndryshohet. Është e nevojshme të thjeshtohen procedurat dhe të përshpejtohen prokurimet publike. Duhet të bëhen ndryshime në mënyrë që të ketë oferta dhe furnizues më cilësorë”, tha Nikolloski në një deklaratë për BIRN.
Në mënyrë ekspres, më 28 maj u shpall tenderi i ri, i treti me radhë. Nëse gjithçka shkon mirë këtë herë, prokurimi i të gjitha 150 automjeteve, 100 prej të cilave janë për “Shkupin”, do të përfundojë brenda një viti e gjysmë nga momenti i nënshkrimit të kontratës med prodhuesin fitues, që praktikisht do të thotë diku në fillim të vitit 2028. Pothuajse shtatë vjet pas premtimit fillestar.
Ky është në njëfarë mënyre edhe lajmi i mirë, sepse lajmi i keq është se autobusët e rinj nuk janë të mjaftueshëm për një transport publik efektiv. Vetëm ata nuk do ta zgjidhin problemin e transportimit të shpejtë, të sigurt dhe ekonomik të grupeve të mëdha të qytetarëve nga shtëpia në punë ose shkollë dhe anasjelltas, me çka do të zvogëlohej seriozisht përdorimi i makinave, i cili, nga ana tjetër, është një nga shkaqet kryesore të mbingarkesës dhe ndotjes së qytetit. Për këtë, banorët e “Shkupit” do të duhet të presin gjithashtu derisa të fillojnë ose të përfundojnë projekte të tilla si Sistemi i Transportit të Shpejtë me Autobus (BRT) dhe treni i qytetit.
LEXO: Kaosi me transportin publik, Qyteti i Shkupit thotë se fajtorë janë këshilltarët e VMRO-DPMNE-së LEXO: Nuk ka autobusë për shkupjanët, bllokohet sërish prokurimi i automjeteve ekologjike