Kryeqyteti Evropian i Kulturës ka një kohë të gjatë që nuk është titull prestigjioz për qytetet
Kryeqyteti Evropian i Kulturës është një program i BE-së, i cili përfshin zgjedhjen e një qyteti evropian, i cili do të prezantojë kulturën e tij përmes ngjarjeve të ndryshme gjatë një viti, por ky rol ndonjëherë ndahet nga disa qytete, kështu që për vitin 2028 i është dhënë: Bourges (Francë), České Budějovice (Republika Çeke) dhe Shkup (Maqedonia e Veriut), shkruan Vërtetmatësi.
Të nominuarit mund të jenë jo vetëm qytete nga BE-ja, por edhe nga vendet kandidate të BE-së (siç është Maqedonia e Veriut) ose nga vendet anëtare të EFTA-s ose EEA-së (siç janë Norvegjia dhe Zvicra), por është e rëndësishme që në të gjitha këto të mbizotërojë një frymë bashkëpunimi pan-evropiane, etj.
Këtë verë, Parlamenti i Maqedonisë së Veriut duhej të miratonte një ligj për të zbatuar atë projekt, i cili dështoi për shkak të disa polemikave, të cilat mediat tona i raportuan mjaft, por ka edhe polemika të tjera që mediat nuk i trajtuan, dhe kjo është nëse Kryeqyteti Evropian i Kulturës është vërtet një titull prestigjioz, njohje, sukses dhe një shkak për krenari, siç e përshkruajnë politikanët tanë?
Shkruar nga: Vangel Bashevski
Kundërargumentet historike
Programi i Kryeqytetit Evropian të Kulturës filloi në vitin 1985, me iniciativën e Ministres së atëhershme Greke të Kulturës Melina Mercouri dhe homologut të saj francez Jacques Lange. Kryeqyteti i parë i tillë ishte Athina (e famshme për historinë dhe kulturën e saj të lashtë), dhe ky status iu dha më vonë qyteteve si Firence (e famshme për veprat e Leonardo da Vinçit, Michelangelo Buonarroti dhe Sandro Botticelli) dhe Parisit (rëndësia kulturore e të cilit nuk ka nevojë të shpjegojmë shumë). Me sa duket, ky status iu dha fillimisht qendrave kulturore me famë botërore, gjë që u perceptua si prestigj ose njohje.
Megjithatë, shumë u habitën kur qyteti skocez i Glasgout u zgjodh si Kryeqyteti Evropian i Kulturës për vitin 1990. Nuk është se nuk ka cilësitë e veta, por, për fat të keq, kishte një ekonomi të dështuar, papunësi, varfëri, lagje të rrënuara dhe krim, dhe madje konsiderohej një lloj kryeqyteti i drogës i Mbretërisë së Bashkuar (shih: këtu dhe këtu).
Megjithatë, Glasgou luftoi shumë për t’u bërë një kryeqytet kulturor, duke ofruar ide dhe projekte të guximshme për rimëkëmbjen e tij, duke përmirësuar imazhin e tij dhe duke tërhequr turistë, të cilët gjetën interes midis burokratëve evropianë. Disa aktivistë të krahut të majtë e kritikuan këtë projekt si “fshirje të problemeve nën qilim” ose si një përpjekje të kapitalistëve për të përfituar, por projekti në fund të fundit solli rezultate pozitive për qytetin.
Pastaj lindi ideja për ta transformuar atë program evropian nga festimi i panevojshëm i qyteteve tashmë të famshme si Parisi në dhënien e një shansi dhe mbështetjeje (morale, materiale, etj.) qyteteve të lëna pas dore, si Glasgou, me qëllim rigjenerimin e tyre urban, por u deshën edhe disa vite të tjera që kjo ide të finalizohej, të pranohej dhe të përfshihej në atë program të BE-së.
Kështu, lista e kryeqyteteve kulturore përfshinte atëherë Liverpulin (i cili njihet si vendlindja e Beatles, por që kishte probleme të ngjashme me Glasgoun) dhe Marsejën (e konsideruar si një nga qytetet më të rrezikshme dhe kriminale në Francë, dhe madje edhe në Evropë). Lista e kryeqyteteve kulturore përfshinte madje edhe disa qytete jo aq të famshme si Linzi austriak, Turku finlandez, Kaunasi lituanez apo Elefsina greke, dhe sipas shijes së rafinuar evropiane, disa nga ato qytete konsiderohen “rosa të shëmtuara” në vendet ku ndodhen.
I tillë është rasti me Chemnitzin gjerman, i cili ka një arkitekturë stilistikisht kaotike. Në Luftën e Dytë Botërore, 80 përqind e qytetit u shkatërrua, dhe më pas i përkiste Gjermanisë Lindore, nën emrin Shteti i Karl Marksit, dhe në të u ndërtua arkitekturë komuniste jopersonale. Pas rënies së komunizmit, në qytet u zbatua një projekt i ri ndërtimi dhe u ngritën ndërtesa në stilin modern perëndimor (qendra tregtare, etj.), dhe kjo gjithashtu kontribuoi në atë kaos, por pavarësisht kësaj, Chemnitz u shpall Kryeqyteti Evropian i Kulturës për vitin 2025.
Midis këtyre kryeqyteteve kulturore ka edhe qytete industriale dhe minerare, të cilat nuk kanë shumë për të ofruar në aspektin e artit dhe kulturës, por për të marrë pjesë në atë program nuk duhet më të duken si diçka nga një kartolinë ose të kenë një opera dhe balet, dhe kuptimi i asaj që janë kultura dhe arti ka ndryshuar shumë kohë më parë. Ajo që do të prezantojë një qytet mund të jetë edhe e një lloji alternativ: grafite, murale, teatro avangardë ose shfaqje nga grupe muzikore në fabrika të braktisura, etj.
Por historia e Materës, një qytet që u quajt “Turp i Italisë” për shkak të kushteve të tmerrshme të jetesës dhe u krahasua me Ferrin – siç përshkruhet nga Dante Alighieri në poemën me të njëjtin emër (burimet: këtu, këtu, këtu dhe këtu), është veçanërisht interesante.
Pjesa e vjetër e qytetit, Sassi di Matera, është e famshme për shpellat e saj të gërmuara në Epokën e Gurit, por njerëzit jetonin në to edhe në shekullin e 20-të, pa kushtet themelore për këtë. Ata nuk kishin energji elektrike, ujë dhe kanalizime dhe jetonin së bashku me bagëtinë e tyre, dhe kishte edhe uri dhe malarie, të cilat çuan në vdekshmërinë e fëmijëve. Situata ishte aq e keqe sa autoritetet italiane evakuuan banorët atje, por kriminelë, tregtarë droge etj. erdhën për t’i zëvendësuar ata.
Në fund, autoritetet e pastruan atë pjesë të qytetit dhe sipërmarrës të ndryshëm privatë e zhvilluan atë, dhe madje u shpall një vend i UNESCO-s, dhe Matera – Kryeqyteti Evropian i Kulturës për vitin 2019. Edhe pse Matera u rimëkëmb jo për shkak të atij programi të BE-së, por për shkak të përpjekjeve të autoriteteve dhe sipërmarrësve italianë, ai program megjithatë ndihmoi në ngritjen e mëtejshme të qytetit në aspektin kulturor, turistik, ekonomik dhe të tjerë, si dhe për të hequr qafe më në fund imazhin e “Turpit të Italisë”.
Pra, statusi i Kryeqytetit Evropian të Kulturës shumë shpesh nuk do të thotë një titull ose njohje prestigjioze, por është një lloj “ndihme sociale” për qytetet e lëna pas dore, të braktisura, kaotike ose jo mjaftueshëm tërheqëse, në mënyrë që ato të përmirësohen dhe të fitojnë dukshmëri.
Duhet shtuar gjithashtu se Kryeqyteti Evropian i Kulturës për vitin 2030 do të jetë Nikshiqi malazez, i cili, pa pasur qëllim të fyejmë ose nënçmojmë, nuk konsiderohet një qytet i famshëm dhe i bukur evropian me një ofertë të pasur kulturore, megjithëse atje me siguri do të ketë diçka interesante për të gjetur.
Shkupi gjithashtu nuk duket si një qytet i famshëm dhe tërheqës evropian dhe është larg Parisit ose Firences, kështu që fakti që ka fituar statusin e Kryeqytetit Evropian të Kulturës është më shumë një “ndihmë sociale” (siç e shprehëm më parë) sesa një njohje prestigjioze – siç e përshkruajnë politikanët tanë.
Deklarata fitimtare
Iniciativa që Shkupi të jetë Kryeqyteti Evropian i Kulturës daton që nga viti 2014, gjatë kohës së kryetarit të komunës Koce Trajanovski, i cili ishte nga radhët e VMRO-DPMNE-së, por aplikimi u dorëzua në vitin 2018, gjatë kohës së pasardhësit të tij Petre Shilegov, i cili, nga ana tjetër, është nga LSDM. Kjo na tregon se të dyja partitë më të mëdha në vend kishin interes që Shkupi të merrte atë status, të cilin e paraqesin si sukses, titull prestigjioz, njohje, etj.
Lajmi se Shkupi mori atë status u njoftua më 20.9.2023, i ndjekur nga një deklaratë e kryeministrit të atëhershëm Dimitar Kovaçevski, përndryshe nga radhët e LSDM-së:
Kryeqyteti Evropian i Kulturës, Shkupi 2028 është një sukses i madh për kulturën maqedonase.
Qyteti i Shkupit – Kryeqyteti Evropian i Kulturës është triumfi ynë i madh i përbashkët.
Kolegu i tij i partisë dhe ministrja e atëhershme e Kulturës, Bisera Kostadinovska-Stojçevska, e vlerësoi gjithashtu si një sukses të madh, të cilin partia e tyre e shprehu me fjalë paksa të ndryshme në një nga konferencat e saj për shtyp:
Me LSDM-në, kultura maqedonase po arrin suksese të rëndësishme.
Kryeqyteti, Shkupi, është zgjedhur si “Kryeqyteti Evropian i Kulturës për vitin 2028”.
Ekspertët evropianë e njohën përkushtimin e sinqertë të institucioneve kompetente.
Marrja e këtij titulli prestigjioz do të thotë një mundësi për zhvillim të fortë kulturor të qytetit, zbatimin e projekteve të reja që do ta pasurojnë tapetin kulturor evropian me thesare maqedonase.
Kjo përzgjedhje është një njohje e të gjitha përpjekjeve të institucioneve të udhëhequra nga LSDM-ja, kryesisht Ministria e Kulturës, Qeveria, por edhe ish-qeverisja lokale në qytet që kishte një vizion dhe përgatiti aplikimin.
Me “ish-qeverisje lokale” këtu nënkuptojmë atë të Shilegovit, sepse në vitin 2023 në vendin e tij ishte tashmë Danela Arsovska, e cila u zgjodh me mbështetjen e VMRO-DPMNE-së. Me rastin e marrjes së statusit të Shkupit si Kryeqytet Evropian i Kulturës, Shilegov deklaroi:
Statusi i Shkupit si Kryeqytet Evropian i Kulturës për vitin 2028 është provë se vetëm ambiciet e larta dhe vazhdimësia në punë janë diçka që mund të na sjellë të gjithëve sukses.
Arsovska, nga ana tjetër, deklaroi në atë kohë:
Qyteti i Shkupit është zgjedhur për titullin prestigjioz të Kryeqytetit Evropian të Kulturës për vitin 2028.
Ky zgjedhje është një njohje prestigjioze për të gjithë ne.
Shprehja “titull prestigjioz” përdoret edhe nga kryetari aktual i Shkupit, Orce Gjorgjievski, i cili është nga radhët e VMRO-DPMNE-së, dhe kolegu i tij i partisë dhe deri vonë Ministri i Kulturës, Zoran Lutkov, e përshkroi atë si diçka për të cilën duhet të krenohemi:
Jemi veçanërisht krenarë që Shkupi do të mbajë titullin Kryeqyteti Evropian i Kulturës në vitin 2028, një njohje që përfaqëson një nxitje të fortë për partneritete të reja, për lëvizshmëri edhe më të madhe të artistëve dhe për një prani të forcuar kulturore evropiane në rajonin tonë.
Por nëse lexojmë me kujdes dhe plotësisht, në disa nga ato deklarata do të dëgjojmë edhe shprehje të tilla si: zhvillim, transformim, rigjallërim, përmirësim etj., të cilat, nëse i përkthejmë nga ajo gjuhë burokratike “prej druri”, na tregojnë se diçka nuk shkon.
Sipërfaqësisht, “Kryeqyteti Evropian i Kulturës” duket vërtet si një lloj çmimi për një punë të bërë mirë, për një qytet të organizuar mirë dhe të pasur nga ana kulturore, por nëse Shkupi është i tillë, cili është qëllimi i transformimit, rigjallërimit dhe të gjitha këtyre?
Në ato deklarata përmendet edhe rindërtimi i Kalasë së Shkupit, i Ujësjellësit, i Sallës Universale etj., që do të thotë se ky nuk është një çmim për një punë të bërë mirë, por një nxitje për ta përfunduar atë. Projekte të tilla nuk i nevojiten një qyteti mesatar, por një qyteti të lënë pas dore dhe të vdekur, kështu që kjo është qëllimi i atij programi të BE-së.
Vetëm në fillim të atij programi ai përfaqësonte vërtet një lloj prestigji ose festimi të një qyteti, por më vonë qyteteve të lëna pas dore dhe madje të rrezikshme iu dha ky status si mbështetje për rigjenerimin e tyre urban dhe përmirësimin e imazhit të tyre.
Nuk është rastësi që programi për Shkupin ka tema të titulluara: Art4Hope, Bashkëjetesë, Rimëkëmbje dhe Krijim Arti (CreARTing). Shpresa dhe rimëkëmbja janë të nevojshme për një qytet të dëshpëruar dhe të lënë pas dore, dhe bashkëjetesë – për një qytet të ndarë, ashtu siç Shkupi është i ndarë përgjatë vijave etno-fetare, gjë që nuk është diçka për t’u mburrur, por diçka për t’u rregulluar. Nuk është kot që motoja e këtij programi është “Kultura mbi përçarjet”, dhe kut ks përçarje, kjo e bën qytetin të tensionuar, dhe në disa raste edhe të rrezikshëm.
Sigurisht, do të ishte e sikletshme që BE të thoshte: “Po e bëjmë këtë për të ndihmuar qytetet e trazuara ose të lëna pas dore”, sepse kjo do të tingëllonte ofenduese dhe do të ishte anti-reklamim për ato qytete, gjë që do të trembte turistët dhe investimet e mundshme, kështu që BE e paketon atë me gjuhë politikisht korrekte.
Shkupi nuk është një kryeqytet i vërtetë kulturor
Qendra e kryeqytetit tonë dominohet nga ndërtesat dhe statujat nga projekti “Shkupi 2014”, të cilin ekspertët në fushën e arkitekturës dhe artit e kanë dënuar ashpër si kiç, megaloman, joautentik, të ekzekutuar dobët dhe tepër nacionalist (shembuj: këtu, këtu dhe këtu).
Projekti “Sheshi Skenderbej” është kritikuar gjithashtu si i tillë (shih: këtu dhe këtu) dhe po shtrembëron pamjen e Çarshisë së Vjetër të Shkupit, pranë së cilës është ndërtuar. Madje po i nënshtrohet prishjes arbitrare, kështu që objekti i famshëm i hotelerisë “Menada” dhe madje edhe “Shar” i mbrojtur janë zhdukur, të cilat po zëvendësohen nga ndërtesa me një pamje joautentike dhe të papërshtatshme, dhe janë ndërmarrë edhe rindërtime kontroverse, gjatë të cilave ekskavatorët kanë shkulur kalldrëmin e Çarshisë.
Pamja e qytetit vuan nga ajo që ne e quajmë mafia urbane dhe nga ndërtimet pa asnjë rregull, dhe ndërtesat autentike të Shkupit të vjetër, siç janë hotelet “Bristol” dhe “Jadran”, janë ngjitur me ndërtesa moderne prej qelqi dhe metali, gjë që përfaqëson kaos stilistik dhe vizual.
Gjithashtu ka neglizhencë dhe papastërti, të cilat, siç shohim nga raportimet e Aleksandar Vidinovskit në Youtube, janë të pranishme edhe rreth disa ndërtesave të rëndësishme, siç janë Parlamenti dhe Biblioteka Universitare “Shën Kliment Ohridski”, pjesa e brendshme e të cilave ishte gjithashtu e vjetruar dhe e rrënuar. Ironikisht, Vidinovski madje thekson se disa fshatra në Slloveni janë më të rregullta se kryeqyteti ynë.
Në Pallatin e vjetër Ristiqeva të Shkupit në qendër të qytetit, libraria e famshme e shtëpisë botuese të librave “Kultura” funksionoi për dekada, e cila ishte e mbyllur, ndërsa libraritë, bibliotekat, dyqanet e muzikës dhe “tempujt e tjerë të kulturës” po shemben, tezgat dhe tregjet e vogla funksionojnë në të gjithë qytetin, ku mallrat e piratuara, të vjedhura, të dëmtuara ose të dyshimta janë shitur për dekada pa asnjë problem.
Raste vandalizmi të monumenteve në Parkun e Qytetit të Shkupit apo edhe vjedhje monumentesh si ajo në “Zhena park” në qendër të qytetit dhe në afërsi të Parlamentit u regjistruan gjithashtu gjatë viteve. Edhe të ndjerit nuk kanë qetësi, dhe vjedhje dhe vandalizëm janë regjistruar edhe në varrezat e qytetit Butel.
Salla Universale, e cila ishte simbol i ndihmës ndërkombëtare pas tërmetit të Shkupit, u dogj , dhe zjarri dëmtoi edhe muralin në Postën Kryesore nga piktori i famshëm Borko Lazeski, dritarja e të cilit prej qelqi, e cila zbukuronte hyrjen e Qendrës Tregtare të Qytetit, u rrënua së fundmi.
Varfëria është e dukshme edhe në qytet, dhe shohim lypës dhe njerëz të varfër me karroca të tërhequra nga kuaj, të cilët ndonjëherë edhe ecin lirshëm nëpër qytet. Si, pas të gjitha këtyre, mund të na bindë dikush se Shkupi është një Kryeqytet i vërtetë Evropian i Kulturës dhe se meriton një njohje prestigjioze?