Skriningu i kancerit është ndërtuar diku tjetër prej dekadash; neve na mbetet vetëm ta instalojmë.
Çdo vit në Maqedoninë e Veriut vdesin mesatarisht 784 njerëz nga kanceri i mushkërive. Është vrasësi numër një ndër kancerët, me dallim të madh: më shumë se dyfishi i vdekjeve nga kanceri i gjirit dhe ai i qafës së mitrës së bashku. Për këtë sëmundje, në vendin tonë nuk ekziston asnjë program skriningu. Jo i dobët, jo i kufizuar. Asnjë.
Shprehja „uji i ngrohtë është zbuluar moti” zakonisht i thuhet atij që mundohet të rishpikë të njohurën. Këtu ajo ka kuptim fjalë për fjalë. Uji i ngrohtë ekziston: testet, protokollet, provat e randomizuara, manualet e cilësisë — të gjitha të shkruara, të botuara dhe të zbatuara nga vende me buxhete të krahasueshme me tonin. Asnjëra prej tyre nuk kërkon një zbulim maqedonas. Problemi ynë nuk është zbulimi, por instalimi. Në dy dhoma rubineti pikon. Në të tjerat gypi nuk është vendosur kurrë.
Ku pikon, e dimë saktësisht. Auditimi i Entit Shtetëror të Revizionit për periudhën 2021–2024 gjeti mbulim prej 0,8 deri 5,4 për qind për gjirin dhe 10,3 deri 15,5 për qind për qafën e mitrës. Rezultatet e mamografisë jepen mesatarisht pas 25 ditësh, e për shumë gra pas më tepër se 60. Tetëdhjetë për qind e pacienteve e nisin trajtimin në stade të avancuara. Këto janë të metat e dy programeve që ekzistojnë.
Pjesa tjetër e tabelës është më e heshtur, sepse atje nuk ka çfarë të auditohet.
Kanceri kolorektal merr rreth 436 jetë në vit, nga rreth 810 raste të reja — më shumë vdekje se kanceri i gjirit, i cili vret 313. Skriningu i tij te ne ka mbetur me vite në fazë pilot. E megjithatë, ai është i vetmi skrining që nuk zbulon vetëm, por parandalon: heqja e polipeve parakancerozë e ndalon sëmundjen para se të lindë. Finlanda e dërgon testin FIT me postë bashkë me ftesën; në vitin 2024 mostrën e ktheu 73,5 për qind e të ftuarve. Pajisja e nevojshme është një zarf dhe kapacitet real kolonoskopie.
Te mushkëritë, prova NELSON tregoi ulje të vdekshmërisë prej 24 për qind te burrat dhe 33 për qind te gratë, me tomografi me dozë të ulët. Rekomandimi i Këshillit të BE-së i vitit 2022 i fton shtetet anëtare ta vlerësojnë zbatueshmërinë e tij te personat me rrezik të lartë. Maqedonia e Veriut është ndër vendet e rajonit evropian të OBSH-së me përqindjen më të lartë të duhanpirësve. Kemi, pra, një nga popullatat më të përshtatshme në kontinent për një pilot të tillë — dhe asnjë pilot. Tomografët ndodhen në spitalet tona. Mungojnë kriteret e përzgjedhjes, protokollet për nodulet, kontrolli i cilësisë dhe lidhja me programet për lënien e duhanit. Kjo nuk është shkencë e re; është organizim.
Edhe dy të tjera presin. Kanceri i stomakut shkakton 266 vdekje në vit nga 366 raste — një raport ndër më të rëndët në tabelë — dhe rekomandimi evropian parashikon vlerësimin e strategjive ndaj Helicobacter pylori aty ku incidenca është e lartë. Kanceri i prostatës numëron 429 raste dhe 192 vdekje, me vlerësim të rekomanduar të PSA-së në kombinim me rezonancën magnetike.
Radha nuk është e lirë për t’u zgjedhur. Kolorektali vjen i pari: testi është i lirë, kryhet në shtëpi dhe parandalon raste të ardhshme. Mushkëritë menjëherë pas tij, si pilot i kufizuar dhe i vlerësueshëm, sepse aty humbet numri më i madh i jetëve. Stomaku dhe prostata kërkojnë fillimisht peshim të rreptë të dobisë kundrejt dëmit. Të gjitha kërkojnë diçka që nuk blihet me donacion: kapacitet diagnostik të planifikuar përpara ftesës së parë.
Kundërshtimi i zakonshëm është se paratë mungojnë. Por një program që fton nën pesë për qind të popullatës nuk dështon vetëm nga mungesa e parave; dështon edhe nga mungesa e ftesave, e afateve dhe e një regjistri që e ndjek njeriun nga ftesa te rezultati, diagnoza dhe trajtimi. Ai regjistër është parakusht, jo luks. Pa të, çdo zgjerim i ri mbetet i pamatshëm, dhe çdo raport i ardhshëm revizioni do të përsërisë të njëjtat fjali.
Skriningu nuk është i pafajshëm: jep rezultate të rreme, ekzaminime të panevojshme dhe mbidiagnostikim. Ftesa duhet t’i thotë këto hapur. Besimi nuk ndërtohet duke premtuar siguri, por duke shpjeguar kufijtë.
Uji i ngrohtë është zbuluar moti. Në këtë vend vdesin 3.797 njerëz nga kanceri çdo vit, dhe pjesa më e madhe vdes nga sëmundje për të cilat bota ka ndërtuar prej kohësh mënyra për t’i kapur herët. Nuk na kërkohet gjenialitet. Na kërkohet “instalimi” dhe vendimi për ta nisur para se të kalojë edhe një vit, që qytetarët mund edhe mos ta kenë.
Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.