Rishikimi i fundit i historisë: A kishte të drejtë Fukuyama?

Në vitin 1992, Francis Fukuyama deklaroi fuqishëm në librin e tij Fundi i Historisë dhe Njeriu i Fundit se demokracia liberale përfaqësonte fazën përfundimtare të evolucionit politik. Me përfundimin e Luftës së Ftohtë dhe triumfin e dukshëm të demokracisë liberale, Fukuyama argumentoi se njerëzimi kishte arritur “fundin e historisë”—jo në kuptimin që ngjarjet do të ndalonin, por se evolucioni ideologjik kishte arritur përfundimisht një konkluzion. Luftërat e mëdha midis sistemeve konkurruese—absolutizmi, fashizmi, komunizmi—kishin përfunduar, duke lënë demokracinë liberale si fituesin e padiskutueshëm.

Tre dekada më vonë, teza e Fukuyamës përballet me një botë që duket se sfidon premisën e saj. Regjimet jodemokratike janë në rritje, demokracia po tërhiqet në shumë vende dhe autoritarizmi po kthehet. Në një epokë të nacionalizmit në rritje, populizmit dhe prapakthimit demokratik, duhet të pyesim: a ishte Fukuyama tepër optimist?

Optimizmi pas Luftës së Ftohtë që frymëzoi argumentin e Fukuyamës i ka lënë vendin një realiteti më kompleks dhe të pasigurt. Përhapja e demokracisë, që dukej e pashmangshme në vitet 1990, ka ngecur. Freedom House raporton se demokracia globale ka qenë në rënie për më shumë se një dekadë. Liderët jodemokratikë në vende si Rusia, Kina, Hungaria dhe Turqia kanë konsoliduar pushtetin, shpesh duke përdorur institucionet demokratike për të forcuar sundimin autoritar.

Edhe në demokracitë e konsoliduara, janë shfaqur plasaritje. Rritja e populizmit në Shtetet e Bashkuara, Mbretërinë e Bashkuar dhe pjesë të Evropës sugjeron se demokracia nuk është aq e sigurt sa mund ta kishte imagjinuar Fukuyama. Pabarazia ekonomike, dezinformimi dhe polarizimi social kanë dobësuar besimin në institucionet demokratike, duke bërë që disa të kërkojnë modele alternative.

Për hir të së vërtetës, Fukuyama ka rishikuar tezën e tij. Në vitet e fundit, ai ka pranuar se demokracia liberale është nën sulm, por ai këmbëngul se asnjë alternativë e qëndrueshme nuk ka dalë ende. Ndërsa Kina paraqet një model ekonomik dhe politik që sfidon normat demokratike, mbetet për t’u parë nëse ky model mund të mbahet për një kohë të gjatë pa liri politike.

Fukuyama gjithashtu thekson rëndësinë e institucioneve. Në librin Rendi Politik dhe Dekadenca Politike, ai argumenton se demokracia nuk ka të bëjë vetëm me zgjedhjet, por me institucione të forta që mbështesin sundimin e ligjit. Dobësimi i këtyre institucioneve, madje edhe në demokracitë e zhvilluara, e ka bërë prapakthimin politik një shqetësim urgjent.

Ndërsa teza e Fukuyamës për “fundin e historisë” mbetet provokuese, realiteti i shekullit XXI sugjeron se historia është larg së qeni e përfunduar. Lufta midis demokracisë dhe autoritarizmit vazhdon, por ndoshta jo në formën që ai parashikoi. Në vend që të jetë një përballje e madhe ideologjike, sfidat e sotme janë më të fragmentuara—midis shoqërive të hapura dhe të mbyllura, midis së vërtetës dhe dezinformimit, midis të drejtave të individit dhe pushtetit të shtetit.

E ardhmja e demokracisë liberale nuk është e paracaktuar. Nëse tre dekadat e fundit kanë treguar diçka, është se demokracia kërkon përpjekje të vazhdueshme, vigjilencë dhe përshtatje. Në vend që ta shohim historinë si të përfunduar, mund ta konsiderojmë atë si një kapitull të ri dhe të pasigurt—një kapitull në të cilin lufta për lirinë dhe qeverisjen vazhdon të evoluojë në mënyra që ndoshta as vetë Fukuyama nuk i kishte parashikuar.

Pra, a kishte të drejtë Fukuyama? Përgjigjja, siç duket, ende po shkruhet.

Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.

Besa ArifiKolumnat e Portalbit