Raporti i Komisionit Evropian për vitin 2024 sjell në vëmendje sfidat e vazhdueshme të Maqedonisë së Veriut me pavarësinë gjyqësore, përpjekjet kundër korrupsionit dhe ndryshimet kushtetuese, duke na lënë përballë pyetjes kritike: Sa gjatë mund të ushqejë ky shtet shpresat për anëtarësim në BE pa adresuar këto çështje thelbësore? Në shumë aspekte, Maqedonia e Veriut gjendet në një situatë paradoksale. Nga njëra anë, duhet të përmbushë kërkesat e rrepta të BE-së për demokraci dhe shtet të së drejtës; nga ana tjetër, rezistenca politike dhe institucionale shpesh e pengon progresin e reformave që do të siguronin përmirësime të qëndrueshme. Raporti nxjerr në pah hapat e Maqedonisë së Veriut në ngritjen e kornizave dhe strategjive, por boshllëqet e dukshme në pavarësinë gjyqësore, zbatimin e ligjit kundër korrupsionit dhe angazhimet kushtetuese të parealizuara vazhdojnë të pengojnë përparimin e nevojshëm për anëtarësimin në BE.
Mbi pavarësinë e gjyqësorit
Edhe pse Maqedonia e Veriut ka miratuar një Strategji të re ambicioze për Reformën Gjyqësore (2024-2028) dhe ka filluar të zbatojë rekomandimet e rishikimit të kryer për Këshillin Gjyqësor, plani i saj për të shpërbërë Këshillin Gjyqësor dhe Këshillin e Prokurorisë ngre shqetësime të mëdha. Këto Këshille supozohet të jenë themeli i një gjyqësori të pavarur, por eksperienca e gjertanishme dhe sidomos propozimi i qeverisë për t’i shpërbërë ato bie ndesh me parimin themelor të BE-së për pavarësinë gjyqësore. Pa këto institucione, ose me fuqinë e tyre të dobësuar, si mund të sigurojë Maqedonia e Veriut paanshmërinë në proceset e saj gjyqësore? Shqetësimi i Komisionit mbi këtë çështje është plotësisht i justifikuar, pasi dobësimi i autonomisë gjyqësore mund të zhbëjë vite të tëra reformash dhe të zhgënjejë shpresat për një sistem drejtësie të fortë që mund të luftojë korrupsionin dhe të mbajë zyrtarët përgjegjës. Përgjigja ndaj mosfunksionimit adekuat të këtyre Këshilleve nuk mund të jetë shpërbërja e tyre, por heqja dorë e ndikimit politik që partitë në pushtet janë aq të interesuara ta ushtrojnë mbi këto institucione.
Për më tepër, një mungesë e konsiderueshme e burimeve njerëzore në gjyqësor përkeqëson këto probleme. Ndërsa një gjyqësor i fortë dhe i paanshëm mund të luajë një rol kryesor në transformimin e qeverisjes së Maqedonisë së Veriut, ai është i destinuar të dështojë pa staf dhe burime të mjaftueshme. Rreziku është i qartë: gjykata të ngarkuara me punë dhe personel juridik të pamjaftueshëm që do të ngadalësojnë proceset gjyqësore, duke ulur cilësinë dhe kohën e drejtësisë. Në një sistem të tillë, rastet e mbetura prapa dhe vendimet e pakoordinuara dita ditës e gërryejnë besimin e publikut, duke e kthyer sundimin e ligjit nga një ideal teorik në një frustrim praktik.
Mbi luftën kundër korrupsionit
Edhe pse Maqedonia e Veriut ka disa elementë të një kornize kundër korrupsionit në vend, gjetjet e raportit tregojnë se korrupsioni mbetet një problem i rrënjosur. Ndërsa qeveria ka deklaruar se lufta kundër korrupsionit është prioritet, veprimet flasin më shumë se fjalët, dhe trajektorja aktuale duket e pandryshuar. Komisioni i ri Shtetëror për Parandalimin e Korrupsionit (KSHPK), i cili filloi mandatin e tij në shkurt 2024, përfaqëson një përfaqëson një institucion të rëndësishëm. Megjithatë, KSHPK-ja duhet të ushtrojë mandatin e saj me pavarësi dhe integritet, dhe për të pasur ndikim, rekomandimet e tij duhet të zbatohen me veprime të vërteta dhe të zbatueshme.
Raporti i Komisionit bën thirrje për një alokim më të madh të burimeve për KSHPK-në, Zyrën e Prokurorit Publik dhe agjencitë hetimore, por problemi rrënjësor është sistemik dhe kulturor. Perceptimi publik për korrupsionin—veçanërisht korrupsioni në nivelet e larta publike—është i përhapur dhe i dokumentuar mirë. Ndryshimet e fundit në Kodin Penal në shtator 2023 vetëm sa i përkeqësuan gjërat, pasi dobësuan kornizën ligjore për ndjekjen penale të praktikave korruptive, veçanërisht për zyrtarët e lartë. Lehtësimi i disa veprave penale, si shpërdorimi i detyrës në prokurimet publike, dërgon një mesazh që llogaridhënia mund të jetë e diskutueshme ose edhe e pavlefshme për disa. Në një vend që synon standardet e BE-së, ndryshime të tilla minojnë çdo përparim të vërtetë drejt qeverisjes transparente.
Mbi ndryshimet kushtetuese
Ndoshta një nga angazhimet më të rëndësishme të papërmbushura të theksuara në raport është ndryshimi kushtetues për të përfshirë qytetarët nga grupet e tjera etnike brenda shtetit. Kjo është një angazhim politik kryesor i ndërmarrë nga Maqedonia e Veriut në përputhje me Konkluzionet e Këshillit të korrikut 2022. Pavarësisht përpjekjeve, nuk ka pasur ndonjë përparim real në drejtimin e formalizimit të këtyre ndryshimeve kushtetuese, të cilat do të njohin komunitetin bullgar dhe të tjerë brenda kufijve të Maqedonisë së Veriut si pjesë e mozaikut social të vendit. Duke mos adresuar këto angazhime, Maqedonia e Veriut rrezikon të largojë jo vetëm qytetarët e saj, por edhe mbështetësit kyç të BE-së që i shohin këto ndryshime si një hap thelbësor drejt ndërtimit të një shoqërie të vërtetë gjithëpërfshirëse dhe demokratike.
Arritja e këtyre ndryshimeve kërkon jo vetëm veprim legjislativ, por edhe bashkëpunim ndërpartiak dhe mbështetje publike—një akt balancimi delikat që kërkon vullnet politik dhe guxim për t’u përballur me kundërshtimet. Në këtë drejtim, dështimi i Maqedonisë së Veriut për të vepruar hedh dyshime mbi gatishmërinë e saj për t’i përmbushur obligimet e ndërmara. Me çdo vonesë, besueshmëria e aspiratave të Maqedonisë së Veriut për BE-në dobësohet, pasi reforma kushtetuese nuk është thjesht një pikë kontrolli, por një reflektim i përkushtimit të vendit për të ndërtuar një shtet të hapur, divers dhe demokratik.
Një prognozë e zymtë apo një thirrje për zgjim?
Nëse Maqedonia e Veriut dëshiron me të vërtetë të përparojë në rrugëtimin e saj drejt BE-së, udhëheqësit e saj duhet të përballen me faktin se reformat sipërfaqësore nuk do të mjaftojnë më. Anëtarësimi në BE nuk është thjesht një ushtrim i kryerjes së detyrave, por një angazhim për të rikrijuar institucionet në frymën e llogaridhënies dhe transparencës demokratike. Raporti i Komisionit Evropian nuk është thjesht një kritikë, është një hartë rrugore. Duke i adresuar këto rekomandime me urgjencë dhe ndershmëri, Maqedonia e Veriut mund të rishkruajë trajektoren e saj dhe të frymëzojë shpresa të reja për aspiratat e saj për BE. Megjithatë, nëse vendi vazhdon të lejojë që konsideratat politike të mbizotërojnë mbi pavarësinë institucionale, reformën dhe gjithëpërfshirjen, ëndrrat për anëtarësim në BE do të mbeten vetëm kaq—ëndrra.
Në fund, Maqedonia e Veriut qëndron në një udhëkryq kritik. Mjetet dhe kornizat për ndryshim janë tashmë të pranishme; ajo që mbetet është vullneti politik për t’i zbatuar ato. Zgjedhja është e qartë: të përqafojmë rrugën e vështirë të reformës së vërtetë dhe gjithëpërfshirjes, ose të rrezikojmë të mbetemi në margjinat e projektit evropian.
Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.