Dhuna që rritet në heshtje

Ka tragjedi që na tronditin për disa ditë dhe pastaj, dalëngadalë, zbehen nga kujtesa jonë kolektive. Lajmet zëvendësohen me lajme të tjera, shqetësimi publik ia lë vendin përditshmërisë dhe jeta vazhdon. Por për familjet që humbasin një fëmijë, asgjë nuk vazhdon më si më parë. Vdekja e një trembëdhjetëvjeçari pas një përleshjeje të dhunshme në Çair na përball sërish me një pyetje të vështirë: si është e mundur që fëmijëria, periudha që duhet të karakterizohet nga siguria, miqësia dhe zbulimi i botës, të bëhet për disa fëmijë një përvojë frike, poshtërimi dhe dhune?

Dhuna mes moshatarëve nuk është fenomen i ri. Ajo ka ekzistuar edhe më parë, në oborret e shkollave, në rrugët e lagjeve, në hapësirat ku fëmijët kanë ndërtuar marrëdhëniet e tyre të para shoqërore. Por fakti që një dukuri ka ekzistuar gjithmonë nuk e bën atë të natyrshme, e aq më pak të pranueshme. Përkundrazi, një nga problemet tona më të mëdha është pikërisht prirja për ta normalizuar dhunën e fëmijëve, për ta trajtuar si pjesë të pashmangshme të rritjes. Sa herë kemi dëgjuar shprehje si «janë fëmijë, do të pajtohen», «djemtë zihen mes vete» apo «edhe ne jemi rritur kështu»? Pas këtyre fjalëve, që shpesh shqiptohen pa ndonjë qëllim të keq, fshihet një nënvlerësim i rrezikshëm i përjetimeve të fëmijëve.

Sepse dhuna nuk fillon gjithmonë me një goditje. Shpesh ajo fillon me një fjalë fyese, me një përqeshje që përsëritet çdo ditë, me përjashtimin e qëllimshëm të një fëmije nga grupi, me një fotografi të shpërndarë për ta turpëruar apo me një kërcënim që askush tjetër nuk e dëgjon. Fillon kur një fëmijë kupton se prania e tij shkakton të qeshura, se dallimi i tij nga të tjerët është bërë arsye për përbuzje, se çdo ditë duhet të përgatitet për një poshtërim të ri. Dhe vazhdon kur askush nuk ndërhyn.

Pikërisht këtu duhet ta kuptojmë më mirë atë që sot e quajmë bullizëm. Jo çdo konflikt mes fëmijëve është bullizëm dhe jo çdo përleshje e dhunshme buron domosdoshmërisht prej tij. Bullizmi karakterizohet nga sjellje të përsëritura dëmtuese dhe nga një pabarazi reale ose e perceptuar e fuqisë ndërmjet atij që ushtron dhunë dhe atij që e përjeton. Fuqia nuk është gjithmonë fizike. Ajo mund të jetë popullariteti në grup, ndikimi shoqëror, epërsia numerike apo aftësia për ta izoluar dikë nga të tjerët. Prandaj, bullizmi nuk duhet ngatërruar me një mosmarrëveshje të zakonshme mes fëmijëve që kanë mundësi të barabarta për ta shprehur dhe mbrojtur veten.

Dallimi është thelbësor, sepse një fëmijë që përjeton bullizëm nuk përballet thjesht me një konflikt që duhet ta zgjidhë. Ai përballet me një marrëdhënie në të cilën është vendosur sistematikisht në pozitë inferioriteti. Kur një fëmije të tillë i themi vetëm «mos ua vër veshin» ose «mbroje veten», ne mund t’ia shtojmë barrën, duke ia kaluar atij përgjegjësinë për të ndalur një dhunë që nuk e ka shkaktuar.

Në këtë histori ka edhe një dimension që shpesh mbetet jashtë vëmendjes: roli i atyre që shohin. Dhuna mes moshatarëve rrallë zhvillohet krejtësisht jashtë një konteksti shoqëror. Ka fëmijë që marrin pjesë, të tjerë që qeshin, disa që filmojnë dhe shumë që heshtin. Heshtja e tyre nuk është domosdoshmërisht shenjë pajtimi me dhunën. Ndonjëherë është frikë se mos bëhen viktima e radhës. Por pikërisht për këtë arsye, parandalimi nuk mund të kufizohet vetëm te marrëdhënia mes viktimës dhe fëmijës që ushtron dhunën. Duhet të përfshijë gjithë kulturën e grupit, duke u mësuar fëmijëve se guximi nuk qëndron te pjesëmarrja në poshtërimin e dikujt, por edhe te aftësia për të mos iu bashkuar shumicës kur ajo vepron padrejtësisht.

Teknologjia ia ka shtuar kësaj dukurie një dimension tjetër, veçanërisht të rëndë. Dikur, për një fëmijë që ngacmohej në shkollë, kthimi në shtëpi mund të nënkuptonte të paktën një ndërprerje të përkohshme të përjetimit të dhunës. Sot kjo hapësirë sigurie mund të mos ekzistojë më. Poshtërimi vazhdon përmes telefonit, mesazheve, fotografive dhe videove që shpërndahen me shpejtësi. Një incident që zgjat disa minuta mund të mbetet gjatë në hapësirën digjitale, duke u riprodhuar sa herë që dikush e shikon ose e shpërndan. Kështu, një fëmijë mund të përjetojë vazhdimisht të njëjtin turp, para një publiku që as nuk e njeh.

Megjithatë, në përpjekjen për ta kuptuar dhunën, duhet të ruhemi nga një gabim tjetër: ta shohim fëmijën që ushtron dhunë si një individ përfundimisht të përcaktuar nga sjellja e tij. Një fëmijë që shfaq agresivitet nuk është domosdoshmërisht një njeri që do të jetë i dhunshëm gjithë jetën. Sjellja e tij kërkon përgjegjësi dhe ndërhyrje, por edhe një përpjekje serioze për të kuptuar shkaqet. Disa fëmijë e mësojnë dhunën në mjedise ku ajo përdoret për të zgjidhur konfliktet. Të tjerë mund të kërkojnë përmes agresivitetit një ndjenjë kontrolli, përkatësie apo pranimi shoqëror. Këto shpjegime nuk e arsyetojnë dhunën, por na ndihmojnë të kuptojmë pse vetëm ndëshkimi nuk mjafton për ta parandaluar përsëritjen e saj.

Këtu qëndron edhe dallimi mes një shoqërie që kërkon vetëm të ndëshkojë dhe një shoqërie që synon vërtet ta parandalojë dhunën. Përgjegjësia është e domosdoshme, sidomos kur pasojat janë të rënda. Por kur bëhet fjalë për fëmijët, reagimi duhet të ketë edhe një dimension edukues, mbrojtës dhe rehabilitues. Duhet ta mbrojmë fëmijën që ka pësuar dhunë, pa e lënë vetëm me pasojat e saj, dhe njëkohësisht të ndërhyjmë te fëmija që e ka ushtruar atë, përpara se sjellja e dhunshme të shndërrohet në model të qëndrueshëm.

Sigurisht, familja ka përgjegjësi të pazëvendësueshme në këtë proces. Fëmijët mësojnë shumë më tepër nga mënyra se si të rriturit sillen, sesa nga këshillat që marrin prej tyre. Është e vështirë t’i mësosh një fëmije respektin për tjetrin nëse ai rritet duke dëgjuar vazhdimisht fyerje, përçmim dhe kërcënime. Është e vështirë t’i shpjegosh se dhuna nuk është zgjidhje, nëse në familje ajo përdoret si mjet disiplinimi. Por do të ishte po aq e gabuar ta reduktonim gjithë përgjegjësinë te prindërit. Jo çdo fëmijë që ushtron dhunë vjen nga një familje e dhunshme, ashtu siç jo çdo prind ka mundësi t’i identifikojë i vetëm të gjitha vështirësitë me të cilat përballet fëmija i tij.

Shkolla, nga ana tjetër, duhet të jetë shumë më tepër se një institucion ku përcillen njohuri. Ajo është një nga hapësirat e para ku fëmija mëson të jetojë me njerëz që janë të ndryshëm prej tij, të respektojë kufijtë e tjetrit, të pranojë mospajtimin dhe të përballojë konfliktet. Nëse një shkollë arrin të prodhojë rezultate të mira akademike, por nuk arrin t’u ofrojë nxënësve siguri dhe dinjitet, atëherë ajo nuk e ka përmbushur plotësisht misionin e saj edukativ.

Prandaj, lufta kundër bullizmit nuk mund të mbetet te ligjëratat e rastit, posterët në korridore apo aktivitetet simbolike kundër dhunës. Nevojiten psikologë dhe pedagogë që kanë kohë reale për t’u marrë me fëmijët, mësimdhënës të përgatitur për të dalluar sinjalet paralajmëruese, procedura të qarta për raportimin e rasteve dhe bashkëpunim i vazhdueshëm me familjet dhe shërbimet sociale. Mbi të gjitha, duhet krijuar një atmosferë ku fëmijët kanë besim se kur kërkojnë ndihmë, dikush do t’i dëgjojë dhe do të veprojë. Sepse një fëmijë që e ka marrë guximin të flasë për dhunën dhe nuk është marrë seriozisht, mund të mos e gjejë më atë guxim herën tjetër.

Edhe institucionet shtetërore duhet ta ndryshojnë mënyrën e reagimit. Pas çdo ngjarjeje tragjike dëgjojmë thirrje për masa urgjente, kontrolle, sanksione dhe ndryshime ligjore. Disa prej tyre mund të jenë të nevojshme. Por parandalimi nuk ndërtohet me reagime të përkohshme ndaj tronditjes publike. Ai kërkon politika afatgjata, shërbime të arritshme dhe mekanizma që funksionojnë edhe atëherë kur nuk ka kamera dhe interes mediatik. Duhet të dimë jo vetëm çfarë ndodh pas një incidenti, por edhe çfarë është bërë për ta parandaluar atë. A janë marrë seriozisht ankesat? A kanë bashkëpunuar institucionet? A është ofruar mbështetje? Këto janë pyetje që duhen shqyrtuar me përgjegjësi dhe mbi fakte, jo me supozime apo kërkim të nxituar të fajtorëve.

Në fund, ka edhe një pyetje që shkon përtej shkollave dhe institucioneve: çfarë marrëdhënieje me dhunën po kultivojmë si shoqëri? Fëmijët nuk jetojnë të shkëputur nga bota e të rriturve. Ata dëgjojnë mënyrën si flasim për njëri-tjetrin, shohin se si trajtohen njerëzit që janë ndryshe, si përbuzet dobësia dhe si nganjëherë agresiviteti ngatërrohet me forcën. Kur tallja shpërblehet me vëmendje, kur poshtërimi bëhet argëtim dhe kur respekti interpretohet si dobësi, nuk duhet të habitemi që disa prej këtyre sjelljeve riprodhohen edhe në marrëdhëniet mes fëmijëve.

Nuk mund t’u kërkojmë fëmijëve të ndërtojnë një kulturë respekti, nëse ne, të rriturit, nuk jemi të gatshëm ta praktikojmë atë.

Ndoshta pikërisht këtu duhet të fillojë ndryshimi: te kuptimi se dhuna nuk është vetëm çështje e atij që godet dhe e atij që goditet. Ajo është edhe çështje e mjedisit që e lejon, e heshtjes që e shoqëron dhe e institucioneve që mund ta ndërpresin. Çdo fëmijë ka të drejtë të shkojë në shkollë pa frikë, të krijojë miqësi pa u poshtëruar dhe të rritet pa pasur nevojë ta dëshmojë forcën e vet përmes dhunës apo durimit të saj.

Një shoqëri nuk duhet të presë humbjen e një jete të re për të kuptuar se siguria dhe dinjiteti i fëmijëve janë përgjegjësi e përbashkët. Sepse tragjedia më e madhe nuk është vetëm kur nuk arrijmë ta parandalojmë një akt dhune. Është edhe kur mësohemi të jetojmë me shenjat e saj, derisa ato të bëhen aq të rënda sa të mos mund t’i shpërfillim më.

Fëmijëria duhet të jetë koha kur njeriu mëson t’i besojë botës, jo koha kur mëson të ketë frikë prej saj.