E drejta për të mos qenë dakord

Të jetosh në një shoqëri demokratike nuk do të thotë të jetosh mes njerëzve që mendojnë njësoj. Përkundrazi, demokracia fillon pikërisht aty ku njerëzit mendojnë ndryshe dhe, megjithatë, arrijnë të jetojnë së bashku, të komunikojnë, të bashkëpunojnë dhe ta respektojnë njëri-tjetrin. Në thelb të saj qëndron një parim sa i thjeshtë, aq edhe i vështirë për t’u zbatuar: askush nuk e ka monopolin mbi të vërtetën dhe askush nuk duhet ta humbasë dinjitetin vetëm sepse ka një mendim të ndryshëm nga i yni.

Megjithatë, duket se pikërisht kjo aftësi po bëhet gjithnjë e më e rrallë. Në një kohë kur mundësitë për të komunikuar janë më të mëdha se kurrë më parë, gatishmëria për ta dëgjuar njëri-tjetrin duket se po zvogëlohet. Flasim vazhdimisht, komentojmë gjithçka, reagojmë ndaj çdo ngjarjeje, por shumë rrallë ndalemi për ta kuptuar atë që thotë tjetri. Në vend që ta dëgjojmë një argument, përpiqemi të zbulojmë se cilit grup i përket ai që e shpreh. Në vend që ta shqyrtojmë një ide, nxitojmë ta vendosim atë në njërën prej kategorive që tashmë i kemi krijuar në mendjen tonë. Dhe kështu, dallimi në mendime, që duhet të ishte burim i debatit dhe i përparimit, shpesh shndërrohet në arsye për përçarje.

Në shoqëritë tona, kjo dukuri merr forma veçanërisht shqetësuese. Një qëndrim politik interpretohet si dëshmi e përkatësisë partiake. Një kritikë ndaj një institucioni përjetohet si sulm ndaj atyre që e drejtojnë. Një mendim që ndryshon nga bindja e shumicës së një grupi shihet si tradhti ndaj atij grupi. Shpesh nuk ka rëndësi çfarë është thënë, por kush e ka thënë dhe nëse ai person konsiderohet “i yni” apo “i tyre”. Në një mjedis të tillë, argumenti e humb peshën e vet përballë identitetit të atij që e shpreh.

Kjo mënyrë e të menduarit është e rrezikshme, sepse gradualisht e zëvendëson gjykimin individual me besnikërinë ndaj grupit. Njeriu nuk pyet më nëse një qëndrim është i drejtë, i arsyeshëm apo i mbështetur në fakte, por nëse është qëndrimi që pritet prej tij. Kështu krijohet një lloj konformizmi, në të cilin pajtimi nuk është gjithmonë rezultat i bindjes, por ndonjëherë i frikës për të mos u përjashtuar. Dhe kur njerëzit fillojnë të heshtin jo sepse nuk kanë çfarë të thonë, por sepse nuk duan të paguajnë çmimin e mospajtimit, hapësira e lirisë fillon të ngushtohet.

Liria e shprehjes është një ndër të drejtat themelore të njeriut, por rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te mundësia për ta thënë atë që mendojmë. Ajo qëndron edhe te garancia se mund të shprehim një mendim jo të popullarizuar, të kritikojmë pushtetin, të kundërshtojmë shumicën dhe të ngremë pyetje që të tjerët nuk dëshirojnë t’i dëgjojnë. Mendimet me të cilat pajtohen të gjithë rrallë kanë nevojë për mbrojtje të veçantë. Vlera e lirisë së shprehjes dëshmohet pikërisht në mënyrën se si trajtohen mendimet që na shqetësojnë, na sfidojnë ose bien ndesh me bindjet tona më të forta.

Sigurisht, e drejta për të mos qenë dakord nuk nënkupton se çdo mendim është njësoj i arsyeshëm apo se çdo qëndrim meriton të pranohet pa kundërshtim. Faktet nuk bëhen relative vetëm sepse ekzistojnë interpretime të ndryshme të tyre. Gjuha e urrejtjes, kërcënimet dhe nxitja e dhunës nuk mund të arsyetohen thjesht duke u thirrur në lirinë e shprehjes. Por pikërisht këtu qëndron rëndësia e të kuptuarit të dallimit ndërmjet kritikës së fortë dhe fyerjes, ndërmjet kundërshtimit të një ideje dhe mohimit të dinjitetit të personit që e mbron atë. Mund ta konsiderojmë një qëndrim krejtësisht të gabuar dhe ta kundërshtojmë me vendosmëri, pa e trajtuar domosdoshmërisht autorin e tij si një njeri që nuk meriton të dëgjohet.

Në fakt, aftësia për të mos qenë dakord në mënyrë të qytetëruar është një formë e rëndësishme e pjekurisë intelektuale dhe morale. Ajo kërkon diçka që nuk është gjithmonë e lehtë: ta pranojmë mundësinë se edhe ne mund të gabojmë. Bindjet tona formohen nga përvojat, edukimi, mjedisi ku jetojmë dhe informacionet që kemi në dispozicion. Ato mund të jenë të argumentuara dhe të qëndrueshme, por kjo nuk na bën të pagabueshëm. Të dëgjosh një mendim tjetër nuk do të thotë të heqësh dorë nga bindjet e tua. Do të thotë të pranosh se ato mund të vihen në provë. Ndonjëherë, një argument i kundërt mund të na bindë të ndryshojmë mendim. Herë të tjera, mund të na ndihmojë ta kuptojmë më mirë pse vazhdojmë të besojmë atë që besojmë. Në të dyja rastet, kemi fituar diçka.

Problemi fillon kur debatin e shohim si një betejë që duhet fituar me çdo kusht. Në një debat të tillë, nuk hyjmë për të mësuar diçka, por për ta mposhtur tjetrin. Nuk kërkojmë argumentin më të mirë, por përgjigjen më të shpejtë dhe më goditëse. Në komunikimin publik, veçanërisht në rrjetet sociale, kjo logjikë shpesh shpërblehet. Një fjali fyese tërheq më shumë vëmendje sesa një analizë e kujdesshme. Një etiketim i ashpër shpërndahet më shpejt sesa një shpjegim i argumentuar. Siguria absolute tingëllon më bindëse sesa pranimi i një dileme. Në këtë mënyrë krijohet përshtypja se të mendosh me nuanca është dobësi, ndërsa të flasësh me përçmim është shenjë force.

Por nuk ka asgjë të dobët në gatishmërinë për ta dëgjuar tjetrin. Përkundrazi, duhet më shumë siguri në vetvete për ta pranuar një argument të mirë nga dikush me të cilin nuk pajtohemi, sesa për ta refuzuar atë pa e shqyrtuar. Duhet më shumë guxim për të thënë “ndoshta kam gabuar” sesa për të mbrojtur deri në fund një qëndrim vetëm për të mos humbur fytyrën. Dhe duhet më shumë pjekuri për ta kundërshtuar një njeri me respekt sesa për ta diskredituar atë personalisht.

Kjo kulturë e mospajtimit ka rëndësi të veçantë për institucionet demokratike. Një institucion i shëndoshë nuk është ai ku të gjithë pajtohen me drejtuesin, por ai ku mendimet e ndryshme mund të shprehen pa frikë. Një universitet nuk e përmbush misionin e tij vetëm duke transmetuar njohuri, por edhe duke krijuar hapësirë për pyetje, dyshime dhe kundërshtime të argumentuara. Një shoqëri civile e gjallë nuk ekziston për t’ua konfirmuar bindjet atyre që janë në pushtet, por edhe për t’i sfiduar ato. Ndërsa një demokraci që e trajton kritikën si armiqësi rrezikon ta humbasë gradualisht aftësinë për t’i korrigjuar gabimet e veta.

Në këtë kuptim, mospajtimi nuk është pengesë për funksionimin e demokracisë. Ai është një prej mekanizmave që e mbajnë atë gjallë. Pa kundërshtim nuk ka kontroll të mirëfilltë të pushtetit. Pa debat nuk ka shqyrtim serioz të alternativave. Pa të drejtën për të ngritur dyshime nuk ka as përparim të qëndrueshëm të dijes. Shumë prej ndryshimeve që sot i konsiderojmë të natyrshme, dikur kanë filluar me njerëz që patën guximin të mos pajtohen me atë që shumica e konsideronte të vetëkuptueshme.

Megjithatë, respektimi i mospajtimit nuk është detyrë vetëm e institucioneve. Ai fillon në marrëdhëniet tona të përditshme: në familje, në shkollë, në vendin e punës, në shoqëri. Fillon nga mënyra se si reagojmë kur dikush na kundërshton, nga gatishmëria për të mos e ndërprerë tjetrin, nga aftësia për ta ndarë personin nga mendimi i tij. Fëmijët që rriten duke mësuar se pyetjet janë të mirëpritura dhe se kundërshtimi i arsyetuar nuk është mungesë respekti, kanë më shumë mundësi të bëhen qytetarë që mendojnë në mënyrë të pavarur. Ndërsa aty ku bindja kërkohet pa shpjegim dhe autoriteti nuk lejon pyetje, rrezikojmë të edukojmë njerëz që dinë të nënshtrohen ose të rebelohen, por jo domosdoshmërisht të debatojnë.

Ndoshta një nga sfidat më të mëdha të kohës sonë është pikërisht kjo: të mësojmë të jetojmë me dallimet pa ndier nevojën t’i zhdukim ato. Të kuptojmë se jo çdo debat duhet të përfundojë me pajtim dhe se jo çdo mospajtim duhet të përfundojë me prishjen e një marrëdhënieje. Mund të kemi botëkuptime të ndryshme, bindje politike të kundërta dhe interpretime të papajtueshme të një ngjarjeje, por sërish të ndajmë një hapësirë të përbashkët qytetare. Kjo nuk kërkon që të heqim dorë nga parimet tona. Kërkon vetëm që të mos e kushtëzojmë respektin për dinjitetin e tjetrit me pranimin e bindjeve tona.

Në fund të fundit, demokracia nuk matet vetëm me numrin e njerëzve që kanë të drejtë të flasin, por edhe me mënyrën se si trajtohen ata që guxojnë të thonë diçka ndryshe. Një shoqëri ku të gjithë mund të pajtohen lirisht, por ku mospajtimi ka një çmim të lartë, nuk është aq e lirë sa duket.

Sepse liria nuk provohet atëherë kur dikush na jep të drejtë. Ajo provohet kur dikush na kundërshton dhe ne, megjithëse jemi të bindur se ai e ka gabim, vazhdojmë ta njohim si të barabartë në të drejtën për të menduar, për të folur dhe për të qenë ndryshe.