Përmbledhja kronologjike e mëposhtme e proceseve aktuale, por edhe e disa proceseve të harruara politike në Evropë, tregon se ka shumë shembuj të mosmarrëveshjeve dhe bllokimeve me të cilat vendet kandidate të BE-së janë përballur – dhe ende po përballen. Shumica e mosmarrëveshjeve dhe bllokimeve janë kapërcyer me mjete diplomatike, por ka edhe mosmarrëveshje që përfaqësojnë “raste të ngrira”, pa ndonjë përparim të dukshëm kohët e fundit, shkruan Vërtetmatësi.
Shkruar nga: Stojan Sinadinov
Mosmarrëveshja politike afatgjatë midis Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë – e cila ka të bëjë me gjuhën maqedonase, identitetin kombëtar, interpretimin e historisë së përbashkët dhe të drejtat e njerëzve që vetëidentifikohen si maqedonas në Bullgari – ndikon në procesin e pranimit të Maqedonisë së Veriut në Bashkimin Evropian.
Në vitin 2017, të dy vendet nënshkruan një Traktat Miqësie, Fqinjësie të Mirë dhe Bashkëpunimi, i cili parashikonte bashkëpunim dhe një komision të përbashkët për çështjet historike. Në vitin 2020, Bullgaria bllokoi përparimin e Maqedonisë së Veriut drejt hapjes së negociatave të pranimit për shkak të çështjeve të pazgjidhura që lidhen me historinë, gjuhën dhe zbatimin e Marrëveshjes. Në vitin 2022, u pranua një kornizë për negociatat me BE-në – i ashtuquajturi propozim francez – sipas të cilit ndryshimet kushtetuese për përfshirjen e bullgarëve në Kushtetutë janë një kusht për të kaluar në fazën tjetër të procesit. Në vitin 2026 aktual, ndryshimet kushtetuese janë ende një pengesë kryesore për hapjen formale të fazës tjetër të negociatave, pasi Qeveria e udhëhequr nga VMRO-DPMNE po kërkon garanci për rrjedhën e mëtejshme të procesit.
Nëse përmendim këtu Marrëveshjen e Prespës me Republikën e Greqisë nga viti 2018, me të cilën, pas një mosmarrëveshjeje dhjetëvjeçare, Maqedonia e Veriut hapi derën për hyrje në NATO – a do të thotë kjo se mosmarrëveshjet e tilla ndërshtetërore si pengesë për integrimin evropian janë një histori “ekskluzive” e vendit?
Aspak!
Përmbledhja kronologjike e mëposhtme e proceseve aktuale politike, por edhe disa të harruara, në Evropë tregon se ka shumë shembuj të mosmarrëveshjeve dhe bllokimeve me të cilat janë përballur vendet kandidate për anëtarësim në BE.
Veto të mundshme për Malin e Zi
Kjo javë është e rëndësishme për zgjerimin e BE-së, pasi Shqipëria pritet mbylli një kapitull tjetër të negociatave të saj të pranimit më 13 tetor, dhe Moldavia dhe Ukraina pritet të hapin negociata për 17 kapituj, duke e çuar totalin në 24 nga 33, pasi një bllokim tjetër fillestar nga Hungaria u kapërcye.
Në kontekstin e temës, rasti i Malit të Zi është interesant, pasi ai hyn në një fazë vendimtare të ambicies së tij për t’u bërë shteti i 28-të anëtar i BE-së deri në vitin 2028. Megjithatë, integrimi i tyre evropian është nën hijen e një vetoje të mundshme nga Kroacia për shkak të disa mosmarrëveshjeve. Mali i Zi mbylli negociatat për tre kapituj më 12 tetor, duke e çuar totalin në 21 nga 33, me shpresën se katër kapituj të tjerë do të mbyllen këtë muaj.
Çështjet dypalëshe të pazgjidhura me Kroacinë kanë të bëjnë me politikën e transportit – të drejtën e një kompanie transporti nga një vend i BE-së për të ofruar shërbime në një tjetër – për shkak të frikës se kamionistët më të lirë malazezë do të kërcënojnë vendet e punës të konkurrentëve kroatë dhe shqetësimeve për mënyrën se si vepron agjencia detare malazeze. Por ka edhe çështje historike, të cilat bien nën Kapitullin 31, i cili përqendrohet në politikën e jashtme.
Bisedimet e Malit të Zi për të mbyllur Kapitullin 31 nuk kanë filluar ende sepse kërkesat e Kroacisë përfshijnë sqarimin e çështjeve që rrjedhin nga luftërat e viteve 1990. Ato kanë të bëjnë me pishinën në qytetin malazez të Kotorrit, e cila mban emrin e Zoran Gopçeviç. Kroacia po kërkon që objekti të riemërtohet sepse Gopçeviç ishte roje në kampin Morinj gjatë luftës së viteve 1990, ku u torturuan qindra të burgosur kroatë.
Pastaj, ekziston debati se pronësia e kujt ishte anija me vela “Jadran”, e ndërtuar në vitin 1933, e stacionuar për kohën më të gjatë në qytetin bregdetar kroat të Splitit, por në vitin 1991 ndodhej në Mal të Zi dhe ka mbetur atje deri më sot. Kroacia tani po kërkon kthimin e saj, ndërsa Mali i Zi beson se prania e anijes në territorin e saj në kohën e shpërbërjes së Jugosllavisë i jep asaj të drejtën e pronësisë ligjore.
Mosmarrëveshje të tjera
Mosmarrëveshja midis Sllovenisë dhe Kroacisë mbi kufirin në Gjirin e Piranit ishte relativisht jetëshkurtër: Sllovenia e bllokoi Kroacinë për 10 muaj, nga dhjetori 2008 deri në shtator 2009. Pas shpërbërjes së RSFJ-së, Sllovenia dhe Kroacia kundërshtuan demarkacionin e Gjirit të Piranit. Sllovenia, anëtare e BE-së që nga viti 2004, ishte përpjekur të siguronte një korridor të drejtpërdrejtë në ujërat ndërkombëtare dhe në dhjetor 2008 përdori të drejtën e vetos për të bllokuar hapjen dhe mbylljen e disa kapitujve negociues për Kroacinë, duke ngrirë në mënyrë efektive progresin e Kroacisë në procesin e pranimit.
Bllokada përfundoi pasi të dy vendet nënshkruan Traktatin e Bledit, duke u zotuar ta referonin mosmarrëveshjen kufitare në një gjykatë ndërkombëtare arbitrazhi. Ky traktat i mundësoi Kroacisë të bashkohej me sukses me Bashkimin Evropian në vitin 2013.
Italia më parë e kishte bllokuar Slloveninë nga anëtarësimi në BE, duke u bërë republika e parë post-jugosllave që e bëri këtë, për shkak të një mosmarrëveshjeje mbi të drejtat e pronësisë së “ezulëve” që zgjati për rreth dy vjet, nga viti 1994 deri në vitin 1996. Pas ripërcaktimit të kufijve pas Luftës së Dytë Botërore, mijëra italianë etnikë (të njohur si “ezuli” ose të dëbuar) ikën ose u dëbuan nga gadishulli i Istrias dhe Dalmacia, dhe pronat e tyre u konfiskuan. Në fillim të viteve 1990, Italia i kërkoi Sllovenisë së pavarur të ndryshonte kushtetutën dhe ligjet e pronës për t’u lejuar këtyre të dëbuarve italianë të riblenin ish-pronat e tyre të patundshme. Në vitin 1994, Italia, nën qeverinë e parë të kryeministrit Silvio Berlusconi, përdori veton e saj për të bllokuar nënshkrimin e Marrëveshjes së Asociimit midis Sllovenisë dhe BE-së, duke ngrirë në mënyrë efektive fillimin e procesit të integrimit. Mosmarrëveshja u zgjidh në vitin 1996 përmes të ashtuquajturit “Kompromis Spanjoll” (i ndërmjetësuar nga Spanja gjatë presidencës së saj të BE-së). Sllovenia pranoi të hapte gradualisht tregun e saj të pasurive të paluajtshme për të gjithë qytetarët e BE-së – përfshirë italianët në mërgim – gjë që lejoi heqjen e vetos. Sllovenia më në fund u bashkua me BE-në në vitin 2004.
Bllokada e Greqisë kundër Shqipërisë në rastin “Belleri” zgjati nga fundi i vitit 2023 deri në mesin e vitit 2024. Ky rast nuk është një mosmarrëveshje klasike territoriale, por një përplasje mbi gjyqësorin, demokracinë zgjedhore, të drejtat e pakicave dhe ndikimin e marrëdhënieve dypalëshe në integrimin evropian.
Në vitin 2023, Fredi Belleri, një politikan etnik shqiptar grek, u zgjodh kryetar komune i qytetit bregdetar të Himarës, por u arrestua dhe u burgos njëkohësisht nga autoritetet shqiptare me akuzën e blerjes së votave. Athina e konsideroi burgosjen të motivuar politikisht dhe një shkelje të sundimit të ligjit dhe të drejtave të pakicave etnike. Greqia bëri vërejtje zyrtare para Komitetit të Përfaqësuesve të Përhershëm të BE-së, duke bllokuar në mënyrë efektive hapjen e grupit të parë të kapitujve të pranimit të Shqipërisë në BE.
Pasi Belleri u zgjodh si Anëtar i Parlamentit Evropian që përfaqësonte Greqinë në qershor 2024, ai u lirua nga burgu me kusht disa muaj më vonë, në shtator 2024.
Mosmarrëveshjet e “ngrira”
Parimi i unanimitetit në procesin e zgjerimit të BE-së është zbatuar gjerësisht përtej Ballkanit Perëndimor, duke çuar në disa bllokime të njohura historike dhe të vazhdueshme në të gjithë Evropën Perëndimore, Evropën Qendrore dhe Mesdheun Lindor. Ndër rastet më të dukshme në të cilat një shtet anëtar ka përdorur pozicionin e tij për të bllokuar ose vonuar ndjeshëm pranimin e një fqinji është vetoja e Qipros (një anëtare e BE-së që nga viti 2004) kundër Turqisë nga viti 2006 deri më sot.
Në dhjetor 2006, me iniciativën e Qipros, Këshilli i BE-së pezulloi zyrtarisht tetë kapituj kyç negociatash për Turqinë. Gjatë viteve në vijim, Qipro bllokoi në mënyrë të njëanshme disa kapituj të tjerë, dhe procesi i negociatave të pranimit të Turqisë në BE ka qenë praktikisht i ngrirë që atëherë.
Procesi i pranimit të Turqisë në BE ka qenë ngecja më e gjatë në historinë evropiane. Turqia nuk e njeh zyrtarisht Republikën e Qipros, mban kontingjente ushtarake në pjesën veriore (turke) të ishullit që kërkon shkëputje dhe refuzon të hapë portet dhe aeroportet e saj për anijet greko-qipriote, në shkelje të Protokollit Shtesë të Marrëveshjes së Ankarasë. Mosmarrëveshja është gjithashtu e rënduar nga mosmarrëveshje serioze dhe të vazhdueshme mbi zonat ekonomike ekskluzive dhe eksplorimin e gazit në Mesdheun Lindor.
Franca bllokoi anëtarësimin e Mbretërisë së Bashkuar në BE për 10 vjet (1963–1973). Presidenti francez Charles de Gaulle besonte se Mbretëria e Bashkuar ishte thelbësisht e papajtueshme me integrimin evropian, se ekonomia britanike ishte shumë e lidhur me Komonuelthin, se sistemi i saj bujqësor ishte në kundërshtim me interesat e fermerëve francezë dhe se Mbretëria e Bashkuar do të vepronte si një “kalë Troje” për ndikimin amerikan në Evropë.
De Gaulle vuri veton në mënyrë të njëanshme ndaj pranimit të Mbretërisë së Bashkuar në Tregun e Përbashkët Evropian në dy raste – në vitin 1963 dhe 1967. Bllokada u hoq vetëm pasi De Gaulle dha dorëheqjen në vitin 1969, dhe pasardhësi i tij, Georges Pompidou, më në fund lejoi që negociatat të vazhdonin, dhe Mbretëria e Bashkuar iu bashkua Komunitetit Ekonomik Evropian (KEE) të atëhershëm si pararendëse e BE-së në vitin 1973.
Siç mund të konfirmohet nga këto shembuj, rruga e vështirë procedurale e negociatave e Maqedonisë së Veriut drejt BE-së nuk është një shembull i izoluar në historinë e zgjerimit të Unionit. Shumica e mosmarrëveshjeve dhe bllokadave janë kapërcyer me mjete diplomatike, por ka edhe mosmarrëveshje që përfaqësojnë “raste të ngrira”, pa ndonjë përparim të dukshëm kohët e fundit.