Në Maqedoninë e Veriut po rritet numri i personave të diagnostikuar me diabet, ndërsa kjo sëmundje po prek gjithnjë e më shumë edhe fëmijët dhe të rinjtë. Bekim Fera, specializant i endokrinologjisë, në një bisedë për Portalb.mk, ka bërë të ditur se numri i personave me diabet është rritur nga mbi 130 mijë në vitin 2023, në afro 142 mijë në vitin 2025. Ai ka theksuar rëndësinë e diagnostikimit të hershëm dhe kontrolleve parandaluese, duke paralajmëruar se diabeti i pakontrolluar mund të shkaktojë dëmtime serioze të zemrës, veshkave, syve dhe sistemit nervor. Në prag të Ditës Botërore të Diabetit, që shënohet më 14 nëntor, Fera ka rikujtuar se diabeti i tipit 2 në shumë raste mund të parandalohet ose të vonohet përmes ushqyerjes së shëndetshme, aktivitetit fizik dhe kontrolleve të rregullta mjekësore.
Portalb.mk: Si paraqitet situata me diabetin në Maqedoninë e Veriut dhe çfarë po ndodh te të rinjtë?
Bekim Fera: Po, numri i personave që jetojnë me diabet të diagnostikuar është rritur. Sipas regjistrit kombëtar, në Maqedoninë e Veriut ishin të regjistruar 130 459 persona në vitin 2023 dhe 141 891 në vitin 2025. Rreth 95% e rasteve të regjistruara në vitin 2025 ishin me diabet të tipit 2.
Rritje është dokumentuar edhe te fëmijët dhe të rinjtë. Një analizë kombëtare për moshat deri në 19 vjeç tregoi se gjatë viteve 2015–2019 u shtuan rastet e regjistruara si me tipin 1, ashtu edhe me tipin 2. Megjithatë, në regjistrin e vitit 2025, më shumë se gjysma e diagnozave të reja në vend u përkisnin personave 60 vjeç e lart. Pra, diabeti i tipit 2 duhet marrë parasysh edhe te të rinjtë, veçanërisht kur kanë faktorë rreziku.
Portalb.mk: Cilat shenja duhen marrë seriozisht dhe kur duhet kontrolluar sheqeri në gjak?
Bekim Fera: Diabeti i tipit 2 mund të zhvillohet për vite ndërkohë që personi ndihet mirë. Shenjat që mund të vërehen janë etja e pazakontë, urinimi i shpeshtë edhe gjatë natës, lodhja, shikimi i turbullt, plagët që shërohen ngadalë ose rënia në peshë pa arsye. Kur shfaqen këto shenja, duhet të kontaktoni mjekun. Nëse një fëmijë fillon papritur të pijë shumë ujë, të urinojë shpesh dhe të humbasë peshë, duhet të vlerësohet po atë ditë, sepse mund të ketë diabet të tipit 1.
Për të rriturit pa simptoma, Shoqata Amerikane e Diabetit rekomandon kontroll duke filluar nga mosha 35 vjeç. Kontrolli këshillohet edhe më herët kur personi ka mbipeshë ose obezitet dhe një faktor tjetër rreziku, si prind, vëlla ose motër me diabet, apo tension të lartë. Mund të matet glukoza esëll ose HbA1c, që pasqyron mesataren e sheqerit gjatë rreth tre muajve. Kur rezultati është normal, zakonisht mjafton kontrolli çdo tre vjet. Kur ka prediabet, rekomandohet çdo vit.
Portalb.mk: Sa ndikon mënyra e jetesës dhe a mund të parandalohet diabeti i tipit 2?
Bekim Fera: Po, në shumë raste diabeti i tipit 2 mund të parandalohet ose të vonohet. Trashëgimia ka ndikim, por edhe mungesa e lëvizjes dhe obeziteti, sidomos grumbullimi i yndyrës rreth belit, e bëjnë më të vështirë që trupi ta përdorë mirë insulinën. Stresi i vazhdueshëm mund të ndikojë te sheqeri në gjak dhe ta bëjë më të vështirë kujdesin për gjumin, ushqimin dhe aktivitetin fizik.
Një synim praktik është 30 minuta ecje e shpejtë, pesë ditë në javë. Për ushqimin, mund të fillojmë duke zgjedhur ujë në vend të pijeve me sheqer dhe duke përfshirë më shpesh perime, bishtajore e drithëra integrale në vakte. Te personat me mbipeshë dhe prediabet, edhe humbja e 5-7% të peshës fillestare mund të ndihmojë. Në një studim të madh te persona me rrezik të lartë, një program i strukturuar me ushqyerje dhe aktivitet fizik uli rrezikun relativ të diabetit me 58% gjatë rreth tre viteve, krahasuar me grupin e kontrollit. Për mua, disiplinë do të thotë të zgjedhim zakone që mund t’i mbajmë dhe t’u kthehemi edhe pas një dite të vështirë.
Portalb.mk: Çfarë pasojash mund të ketë diabeti i pakontrolluar?
Bekim Fera: Kur sheqeri mbetet i lartë për vite, dëmtohen enët e gjakut dhe nervat. Në zemër dhe tru kjo rrit rrezikun për infarkt dhe goditje në tru. Në veshka, dëmtimi mund të përparojë në heshtje deri sa të nevojitet dializë. Në sy mund të dëmtohet retina dhe gradualisht të humbet shikimi. Ndërsa te këmbët, dëmtimi i nervave mund të ulë ndjeshmërinë aq sa personi të mos e ndiejë një plagë të vogël. Nëse plaga infektohet dhe qarkullimi i gjakut është i dobët, mund të nevojitet edhe amputim.
Prandaj, edhe kur personi ndihet mirë, kanë rëndësi kontrolli i tensionit dhe kolesterolit, analizat e gjakut e të urinës për veshkat, kontrolli i retinës dhe ekzaminimi i këmbëve. Këto kontrolle mund ta zbulojnë dëmtimin kur ende ka kohë për të ndërhyrë.
Portalb.mk: Çfarë ka ndryshuar në trajtim dhe sa të qasshme janë mundësitë e reja në vendin tonë?
Bekim Fera: Sot, kur zgjedhim trajtimin për diabetin e tipit 2, pyesim edhe çfarë i duhet më shumë atij personi. Nëse ka dobësim të zemrës ose sëmundje kronike të veshkave, inhibitorët e SGLT2 mund të ulin rrezikun e shtrimit në spital për shkak të zemrës dhe të ngadalësojnë përkeqësimin e funksionit të veshkave. Agonistët e receptorit GLP-1, si semaglutidi, ndihmojnë në uljen e sheqerit dhe të peshës. Disa barna të këtij grupi ulin edhe rrezikun e infarktit ose goditjes në tru te pacientët me rrezik të lartë kardiovaskular.
Për personat që marrin insulinë, sensorët për monitorimin e vazhdueshëm të glukozës (CGM) tregojnë nëse sheqeri po rritet apo po bie. Shumë prej tyre mund të japin alarm edhe natën, kur personi është në gjumë. Pompat e insulinës japin insulinë në sasi të vogla gjatë ditës dhe natës. Disa sisteme lidhen me sensorin dhe e përshtatin automatikisht sasinë sipas vlerave të glukozës.
Në Maqedoninë e Veriut përdoren të dyja këto grupe barnash, por mbulimi publik i terapive më të reja është i kufizuar. Programi publik siguron edhe pompa për pacientë të përzgjedhur me tip 1. Në tetor 2026, Ministria e Shëndetësisë njoftoi se kishte siguruar sensorë për 800 persona me diabet të tipit 1, përfshirë të rinj deri në 25 vjeç dhe gra shtatzëna me tip 1.
Portalb.mk: Cili është mesazhi juaj për Ditën Botërore të Diabetit?
Bekim Fera: Në aksionin e skriningut në Diamond Mall dhe në Çarshinë e Vjetër të Shkupit, 13 nga 21 pjesëmarrësit që u këshilluan të konsultoheshin me mjekun e familjes kishin deklaruar se nuk kishin diagnozë të mëparshme të diabetit. Për ta, hapi i radhës ishte ta verifikonin rezultatin me analizë laboratorike.
Nëse jeni 35 vjeç ose më shumë dhe nuk e keni matur kurrë sheqerin në gjak, caktoni një kontroll te mjeku i familjes, edhe nëse ndiheni mirë. Nëse jeni më të rinj dhe keni faktorë rreziku, pyeteni mjekun kur duhet ta bëni analizën e parë. Po, kontrolli parandalues e ka vendin në rutinën tonë, me një ritëm që i përshtatet moshës dhe rrezikut të secilit. Kur prediabeti zbulohet herët, kemi mundësi të veprojmë përpara se të zhvillohet diabeti.