Një vend mund të blejë mamografë, të hapë termine dhe të raportojë mijëra ekzaminime. Por nëse nuk di sa gra duhej të kontrolloheshin, cilat nuk u paraqitën dhe pse, atëherë po mat aktivitetin, jo suksesin e programit.
Në shëndetësi, aktiviteti ngatërrohet lehtë me rezultatin.
Aparati i ri shihet. Fushata falas bën lajm. Numri i mamografive futet bukur në raportin vjetor. Shumë më e vështirë është të përgjigjesh në pyetjen që ka vërtet rëndësi: a arritëm te gratë që duhej të arrinim?
Këtu ndahet mamografia nga skriningu. Mamografia është ekzaminim. Skriningu është sistem.
Që në vitin 1968, Wilson dhe Jungner, në dokumentin themelor të OBSH-së për skriningun, vendosën një parim që ende qëndron: zbulimi i hershëm duhet të jetë proces i vazhdueshëm, jo veprim që bëhet një herë dhe harrohet. Po aq e rëndësishme ishte kërkesa që pas testit të ekzistojnë diagnoza dhe trajtimi. Testi, i shkëputur nga pjesa tjetër e kujdesit, nuk përbën program.
Britania e Madhe e ndërtoi skriningun e gjirit mbi këtë logjikë. Raporti Forrest i vitit 1986 çoi në nisjen e programit kombëtar më 1988. Ftesa, intervali, standardi teknik, sistemet e informacionit dhe kontrolli i cilësisë u trajtuan si pjesë të së njëjtës ndërhyrje.
Edhe sot, NHS England nuk monitoron vetëm sa mamografi bëhen. Mat ftesat, mbulimin, pjesëmarrjen, rezultatet dhe kanceret e zbuluara; shërbimet kalojnë nëpër kontroll të jashtëm të cilësisë. Cilësia, pra, nuk kontrollohet pasi programi të ketë mbaruar. Është pjesë e vetë programit.
Ka edhe një arsye tjetër pse kjo disiplinë është e domosdoshme. Rishikimi i pavarur britanik i drejtuar nga Michael Marmot vlerësoi se skriningu parandalon rreth 1.300 vdekje nga kanceri i gjirit në vit në Mbretërinë e Bashkuar, por njëkohësisht sjell edhe mbidiagnostikim. UK National Screening Committee.
Ky është një kujtesë e dobishme: skriningu nuk është slogan. Është ndërhyrje shëndetësore që duhet të provojë vazhdimisht se përfitimi është më i madh se dëmi.
Në Maqedoninë e Veriut, auditimi shtetëror i publikuar në prill 2026 tregoi se gjatë viteve 2021–2024 mbulimi vjetor i popullatës së synuar me skrining të gjirit lëvizte vetëm nga 0,8% në 5,4%.
Kjo është shifra që duhet të na interesojë më shumë se numri absolut i mamografive. Jo sa ekzaminime bëmë, por sa nga gratë që duhej të arrinim, i arritëm.
Sllovenia ofron një krahasim të dobishëm. Programi kombëtar DORA mbështetet në ftesë të rregullt dhe në matjen e vazhdueshme të pjesëmarrjes. Në vitin 2025 u ekzaminuan 112.468 gra dhe pjesëmarrja ishte 78%; në gjysmën e parë të vitit 2026 arriti 81%. Këto të dhëna publikohen rregullisht nga programi DORA.
Por shifra 81% nuk është pjesa më interesante. Më e rëndësishme është pyetja që vjen pas saj: Kush nuk erdhi?
Nëse pjesëmarrja është më e ulët në një zonë, duhet kuptuar pse. Mund të jetë distanca, transporti, orari i punës, gjuha, mungesa e informacionit ose mënyra si është organizuar shërbimi.
Këtu qasja e Marmot-it bëhet veçanërisht e rëndësishme. Puna e tij mbi pabarazitë shëndetësore na kujton se mesatarja kombëtare mund të përmirësohet ndërkohë që të njëjtat grupe vazhdojnë të mbeten pas.
Kroacia jep një shembull tjetër. Programi kombëtar funksionon që nga viti 2006. Në ciklin e nëntë, të nisur më 2025, gratë 49–70 vjeç ftohen çdo dy vjet. Sipas Institutit Kroat të Shëndetit Publik, bëhen rreth 150.000 mamografi në vit, ndërsa pjesëmarrja është rreth 70%.
Edhe këtu mesatarja nuk tregon gjithçka. Përvoja kroate ka treguar dallime të konsiderueshme ndërmjet zonave. Një rezultat i mirë kombëtar mund të fshehë vende ku pjesëmarrja mbetet dukshëm më e ulët.
Prandaj aksionet falas, fundjavat e hapura dhe Tetori Rozë kanë vlerë, por nuk mund ta zëvendësojnë skriningun e organizuar. Ato arrijnë te gruaja që dëgjoi njoftimin, pati kohë, telefonoi dhe siguroi termin. Programi duhet të arrijë edhe tek ajo që nuk e bëri këtë.
Për Maqedoninë e Veriut, hapi më i dobishëm nuk është domosdoshmërisht një fushatë tjetër. Është më themelor: një listë e besueshme e grave që duhet të ftohen, ftesë personale, rikujtim për ato që nuk paraqiten dhe matje e rregullt e pjesëmarrjes sipas komunës.
Pastaj kapaciteti shtesë duhet të dërgohet aty ku të dhënat tregojnë boshllëkun më të madh, jo domosdoshmërisht aty ku është më e lehtë të organizohet një aksion.
Një mamograf mund të blihet. Një program duhet të ndërtohet, të matet dhe, kur nuk funksionon, të korrigjohet.
Prandaj pyetja më e vlefshme në fund të vitit nuk është: “Sa mamografi bëmë?” Por: “Nga të gjitha gratë që duhej t’i arrinim, sa mbetën jashtë?”
Sepse skriningu nuk fillon kur gruaja hyn në kabinet. Fillon kur sistemi e di se ajo mungon.
Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre.