Pavarësia e një shteti nënkupton pavarësi politike dhe aftësi që institucionet të marrin vetë vendime, por edhe aftësi për t’ua siguruar qytetarëve nevojat themelore. Pas 35 vitesh pavarësi, shtrohet pyetja pse, pavarësisht 1.5 miliardë eurove të investuara në subvencione shtetërore, prodhimi real bujqësor është rritur vetëm me 4%, ndërsa Maqedonia e Veriut nuk arrin të sigurojë ushqim të mjaftueshëm për popullsinë e saj. Absurdi është edhe më i madh kur merret parasysh se një pjesë e produkteve bujqësore të mbështetura me subvencione shtetërore përfundojnë në tregjet e huaja, ndërsa të njëjtat produkte i importojmë me çmime më të larta, shkruan IRL, transmeton Portalb.mk.
Kur më 8 shtator të vitit 1991 presidenti i atëhershëm Kiro Gligorov, kryeministri Nikolla Kljusev dhe kryetari i Kuvendit Stojan Andov i shpallën rezultatet e referendumit, ata e festuan simbolikisht pavarësinë e vendit me një dolli me verë nga Maqedonia.
Si atëkohë ashtu edhe sot Maqedonia e deklaron veten si vend bujqësor me klimë të favorshme, lugina pjellore dhe me traditë të prodhimit të ushqimit, sidomos perimeve, frutave, rrushit dhe duhanit.
Dhe këto nuk janë vetëm fjalë të kota, por fakte të mbështetura nga prodhimi real dhe burimet natyrore me të cilat vendi doli nga Republika Socialiste Federative e Jugosllavisë (RSFJ) dhe e fitoi pavarësinë.
Në vitin 1991 Maqedonia kishte 664 mijë hektarë tokë të punueshme, që përbënte një të katërtën e territorit të përgjithshëm të vendit, ndërsa të mbjellura 389 mijë kanë qenë hektarë.
Në ekonominë e ish-Jugosllavisë nga fushat e Maqedonisë janë ushqyer edhe qytetarët e të gjithë tregut rajonal.
Këtë 8 shtator Maqedonia e shënoi Ditën e Pavarësisë përderisa një pjesë e madhe e fermerëve protestojnë dhe organizojnë bllokada, duke kërkuar një denar më shumë për blerjen e specave ose rrushit.
Të zhgënjyer nga çmimet e ulëta të blerjes për vite me radhë disa vreshtarë i nxjerrin për shitje arat e tyre me rrush të pa vjelë.
“E shes të gjithë vreshtin dhe nuk do të punoj më kurrë si bujk. Nga viti 1991 deri më sot çmimet e blerjes kanë rënë në mënyrë drastike, ndërkohë që të gjitha shpenzimet janë rritur, thjesht nuk ka kurrfarë leverdie për të prodhuar”, tha një fermer nga shpalljet e shumta aktuale për shitjen e vreshtave në rajonin e Tikveshit.
Pas shumë vitesh premtime dhe mbështetje shtetërore në vend të një bujqësie të zhvilluar dhe të qëndrueshme ata sot po luftojnë për kushte që do t’u mundësojnë atyre të paktën të vazhdojnë të prodhojnë.
Nga një vend që ka pasur produkte me të cilat ka marrë pjesë në tregjet rajonale ne jemi shndërruar në ekonomi të varur nga importi i ushqimit. Dhe kështu të varur nga tregjet e jashtme dhe pasojat nëse ato prishen.
Kështu, pas shumë dekadave investimesh sistematike në bujqësi përmes subvencioneve statistikat bujqësore ngrenë pyetje shumë serioze – si arritëm që nga një vend me një traditë kaq të fortë agrare prodhimi vendas të mos jetë i mjaftueshëm për të kënaqur tregun e vet ushqimor?
Në 35 vitet e fundit toka e punueshme është zvogëluar për një të katërtën, kështu që sot kemi sipërfaqe prej 504 mijë hektarësh, nga të cilat janë mbjellë vetëm gjysma, ose 261 mijë hektarë.
Ka disa arsye për këtë, duke filluar që nga braktisja e arave, gjegjësisht bujqësisë si profesion, urbanizimi i tokës pjellore dhe konvertimi, madje edhe ndryshimet klimatike dhe ndikimi i tyre.
Subvencionet rriten, por nuk ka rezultat
Në vitin 2006 kur subvencionet filluan të shndërroheshin në një politikë sistemike bujqësore, ideja nuk ishte vetëm të ndihmoheshin financiarisht fermerët me një lloj ndihme sociale.
Qeveria e asaj kohe e udhëhequr nga VMRO-DPMNE e vendosi bujqësinë si degë strategjike zhvillimi, me ambicien për të bërë ringjallje edhe në këtë sektor. Ajo insistonte të krijojë bujqësi më efikase dhe konkurruese, ta rriste prodhimin dhe eksportet, por edhe ta zvogëlonte nevojën për importimin e ushqimeve deficitare.
Kryeministri i atëhershëm Nikolla Gruevski shpjegonte se subvencionet duhej t’i motivonin fermerët ta rrisnin prodhimtarinë, të investonin dhe ta zgjeronin kultivimin e tokës. Qëllimi i deklaruar ishte të ndërtohej një sektor bujqësor efikas dhe konkurrues në të cilin fermerët do të kishin të ardhura më të mira dhe një standard më të lartë të jetesës.
Që atëkohë dhe gjatë dy dekadave të ardhshme kjo politikë u rrit në një angazhim të madh dhe të qëndrueshëm financiar publik që është mbështetur nga të gjitha qeveritë. Të dhënat nga Enti Shtetëror i Statistikës tregojnë se në këtë periudhë nga viti 2006 deri në vitin 2026 nga buxheti janë paguar 1,5 miliardë euro përmes subvencioneve bujqësore.
Pas një periudhe kaq të gjatë dhe kaq shumë parash të popullit të investuara në këtë sektor pritshmëria është plotësisht e justifikuar – mbështetja shtetërore duhet të lërë shenjë të qartë në fuqinë prodhuese të bujqësisë, në vëllimin e prodhimit, konkurrencën e tij dhe aftësinë e sektorit vendas për të siguruar një pjesë më të madhe të nevojave të tregut të vet.
Megjithatë, analiza e statistikave bujqësore sot jep një pasqyrë shumë më ndryshe nga se pritej.
Sipas çmimeve fikse nga viti 2014-2016 seria e krahasueshme ndërkombëtare e vlerës bruto të prodhimit bujqësor të Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Ushqim dhe Bujqësi (FAO), tregon se vlera reale e prodhimit bujqësor në Maqedoni në vitin 2024 është vetëm 4,1% më e lartë se në vitin 1992.
Tjetër konfirmim se subvencionet po rriten në mënyrë disproporcionale më shpejt se prodhimi janë të dhënat sipas të cilave për çdo një euro subvencion të paguar në vitin 2006 kemi pasur një prodhim prej 63 euro, ndërsa sot ai rezultat është rreth 14 euro.
Ky hendek serioz midis rritjes enorme të mbështetjes publike dhe rritjes relativisht modeste të prodhimit e parashtron çështjen e efikasitetit të politikës bujqësore të shtetit, pra modelit aktual të subvencionimit.
“Problemi me subvencionet është se ato plasohen kryesisht si pagesa direkte që i mbështesin të ardhurat e fermerëve. Disa vite arrijnë deri në 95% të vlerës së përgjithshme të subvencioneve. Ajo që është më e rëndësishme është se shteti të japë më shumë para përmes subvencioneve për zhvillimin rural, gjegjësisht investimet në bujqësi. Kjo është mënyra e vetme për ta nxitur rritjen e sektorit dhe prodhimit”, thotë profesori i Fakultetit të Bujqësisë në Shkup, Dragi Dimitrievski.
Arsyet për efektin e dobët të subvencioneve mund të gjurmohen pjesërisht edhe te abuzimet e mundshme. Në vitet e fundit ka pasur raste të tilla konkrete që lidhen me sistemin e mbështetjes financiare bujqësore – nga raportimi i të dhënave të rreme për marrjen e subvencioneve deri te dyshimet për abuzime në shpërndarjen e parave.
Megjithatë, fakti që problemi me kontrollin nuk është vetëm çështje e së kaluarës u konfirmua nga ish-ministri i bujqësisë Cvetan Tripunovski, i cili në shkurt të këtij viti deklaroi se në mesin e përfituesve janë zbuluar edhe të ashtuquajturit “gjuetarë subvencionesh”. Këta janë njerëz që kanë marrë mbështetje, por nuk e kanë kultivuar tokën bujqësore.
Lëndët e para për ushqimin bazë po zhduken
Sipas produkteve individuale bujqësore që nga fillimi i pavarësisë deri më sot më shqetësuese është rënia e disa prej produkteve bazë mbi të cilat bazohet siguria ushqimore.
Prodhimi i grurit, një nga kulturat kryesore për furnizimin vendor me miell dhe bukë, ka shënuar rënie prej një të tretën që nga viti 1991, ndërsa misri për më shumë se një të katërtën.
Prodhimi i domates ka rënë nga 169 mijë tonelata në vit në vitin 1991 në 112 mijë tonelata sot, që është gjithashtu një e treta më pak.
Rënia e mishit është edhe më dramatike, gjegjësisht me rreth 40%, dhe veçanërisht te vezët, prodhimi i të cilave është ulur për pothuajse tre të katërtat.
Luledielli, i rëndësishëm për prodhimin e vajit, gjithashtu ka shënuar një rënie dramatike. Nga 38.700 tonelata në vitin 1991, në vitin 2025 u prodhuan vetëm 5.650 tonelata, që është një rënie prej më shumë se 86%.
Megjithatë, pamja nuk është uniforme. Bujqësia si sektor ka përjetuar ndryshim të thellë dhe të pabarabartë.
E humbëm afionin dhe pambukun, e ruajtëm duhanin
Gjatë kohës së RSFJ-së në Maqedoni prodhoheshin disa kultura që sot janë zhdukur plotësisht nga arat ose mbillen në sipërfaqe shumë të vogla.
Panxhari i sheqerit dikur mbillej në 2.000 hektarë, por pas vitit 2008 kjo kulturë është zhdukur plotësisht, ndërsa fabrika e sheqerit në Manastir u mbyll.
Në të kaluarën Maqedonia furnizonte një përqindje të madhe të pambukut për të gjithë industrinë tekstile jugosllave, por sot ai pothuajse është zhdukur nga arat.
Një rast krejtësisht unik është afioni. Maqedonia ishte prodhuesi i vetëm i afionit në ish-Jugosllavi, por pas pavarësisë nga frika e keqpërdorimit për drogë ai pothuajse u zhduk. Para Luftës së Dytë Botërore afioni nga Maqedonia, sipas hulumtimeve kroate dhe serbe, në një periudhë përfaqësonte 43% të prodhimit botëror (!) dhe kjo nga prodhimet në rajonin e Vardarit.
Me sipërfaqe të reduktuara dukshëm që janë në prag të zhdukjes janë edhe prodhimi i rrepës vajore, linit, susamit, sojës dhe thekrit.
Për momentin duhani është e vetmja kulturë tradicionale industriale që ende mbijeton në sipërfaqe të konsiderueshme te ne.
Trendi i prodhimit të mollës dhe rrushit është interesant. Në vitin 1991 Maqedonia ka prodhuar 264.281 tonelata rrush, ndërsa prodhimi në dekadat në vijim nuk ka lëvizur përgjatë një linje të qëndrueshme – ka arritur rekord prej 333.319 tonelata në vitin 2016, por më pas ka pasur vite rënieje drastike. Të dhënat e fundit për vitin 2025 tregojnë se janë prodhuar 238.904 tonelata, që është 9,6% më pak se në vitin 1991. Kjo tregon se vendi ka kapacitet për rendimente të larta, por nuk është në gjendje t’i mbajë ato përgjithmonë.
Prodhimi i mollës, nga ana tjetër, në vitin 1991 ka arritur në 48.426 tonelata, pas së cilës është rritur gradualisht dhe ka arritur maksimum prej 174.315 tonelata në vitin 2008, por pas atij kulminacioni ka pasur luhatje të mëdha, kështu që në vitin 2025 prodhimi ka rënë në vetëm 70.751 tonelata. Pra, edhe pse prodhojmë më shumë mollë sot sesa në vitin 1991, jemi shumë poshtë nivelit që e kemi arritur në një periudhë të caktuar.
Luhatje më të vogla në prodhim gjatë 35 viteve të fundit janë regjistruar te specat, patatet, qepët dhe qumështi. Specat tani prodhohen në pothuajse dyfishin e sasisë që prodhoheshin në vitin 1991, ndërsa prodhimi i patateve është rritur për më shumë se tre të katërtat në 205.583 tonelata.
Në vitin 2024 prodhimi vendor i qumështit të lopës ka arritur në 282.3 milionë litra. Në vitin 1991 ka qenë dukshëm më i ulët, pra 120 milionë litra.
Por, rritja e prodhimit të disa kulturave bujqësore nuk e kompenson varësinë nga importet nëse njëkohësisht e humbasim një pjesë të prodhimit që duhet të zëvendësohet nga jashtë.
Edhe pjesëmarrja e bujqësisë në ekonomi po zvogëlohet gradualisht. Në vitin 2000 bujqësia përbënte rreth 10% të BPV-së, ndërsa sot kjo pjesë është rreth 5,7%. Kjo do të thotë që bujqësia, nga një sektor që krijonte afërsisht një të dhjetën e vlerës ekonomike të brendshme, e ka humbur pozicionin e saj ekonomik.
Kjo rënie në vetvete nuk do të thotë që bujqësia po prodhon domosdoshmërisht më pak, por tregon se ajo është dukshëm prapa sektorëve të tjerë që po rriten më shpejt.
Ne madje importojmë edhe kastravecë dhe speca
Sipas të dhënave të fundit për vitin 2024 vlera e përgjithshme prodhimit bujqësor vendor është rreth 1,57 miliardë euro. Kjo është bazë e konsiderueshme prodhimi, por padyshim që vlera e prodhimit bujqësor nuk është e mjaftueshme për ta përmbushur plotësisht kërkesën në vend.
Në vend që bujqësia të jetë sektor që e furnizon kryesisht tregun e vet, ekonomia në Maqedoni funksionon me varësi të konsiderueshme nga prodhimi i huaj.
Në vitin 2025 rreth 1,13 miliardë euro u shpenzuan për importin e ushqimeve bujqësore dhe kafshëve të gjalla. Eksportet janë gjysma e kësaj vlere, gjegjësisht 564 milionë euro. Diferenca është pothuajse 569 milionë euro dhe ky është deficiti më i lartë në tregtinë ushqimore deri më tani.
Kur të shohim se çfarë saktësisht importojmë, bëhet e qartë se varësia nga vendet e huaja nuk vlen vetëm për ushqimin që nuk mund ta prodhojmë në vend. Në vitin 2024 shpenzuam pothuajse 188 milionë euro për mish dhe produkte të tjera të mishit, si dhe 93,6 milionë euro të tjera për qumësht, produkte qumështi, vezë dhe produkte të tjera me origjinë shtazore.
Ne gjithashtu importojmë produkte bazë për ushqimin e përditshëm – rreth 19 milionë euro miell gruri, 13,7 milionë euro grurë dhe 13.5 milionë euro misër.
Posaçërisht të habitshme janë produktet që tradicionalisht i konsiderojmë si një aset bujqësor vendor. Në të njëjtin vit importuam rreth 4,1 milionë euro kastravecë, 3,5 milionë euro patate dhe rreth 2 milionë euro speca dhe mollë. Prandaj të dhënat tregojnë se ne nuk varemi nga importet vetëm për produktet që nuk mund t’i prodhojmë, por edhe për disa nga ushqimet që duhet të jenë ndër asetet më të forta të bujqësisë vendore.
Produktet e subvencionuara përfundojnë në tregjet e huaja
Maqedonia nuk është vetëm importuese e ushqimit. Çdo vit vendi eksporton sasi të konsiderueshme të produkteve bujqësore dhe ushqimore, fruta, perime, duhan, verë dhe produkte të tjera me të cilat tradicionalisht hyjmë në tregjet e huaja. Kjo tregon se bujqësia vendore ende ka produkte me të cilat mund të jetë konkurruese jashtë vendit.
Por eksporti nuk e ndryshon pamjen themelore të varësisë nga ushqimi.
Ndër produktet bujqësore që i eksportojmë më shumë janë specat, mollët, kastravecët, gruri – produkte në prodhimin e të cilave shteti ka investuar fonde të konsiderueshme përmes subvencioneve për vite me radhë. Kështu, një pjesë e mbështetjes publike me para të popullit e rrit konkurrueshmërinë e produkteve vendore dhe i ndihmon ato të arrijnë tregjet e huaja, ndërsa në të njëjtën kohë ne i importojmë të njëjtat produkte për ta kënaqur tregun vendor.
Paradoksi nuk është se Maqedonia eksporton produkte bujqësore – kjo në vetvete është normale. Ajo që është shkatërruese është diçka tjetër. Pas dy dekadash mbështetjeje shtetërore bujqësia vendore ende nuk arrin ta ushqejë vendin e vet.
Profesori Dimitrievski thotë se fakti që varësia nga tregjet e huaja është vazhdimisht në rritje duhet të jetë alarm për politikat që do ta ndalojnë shkatërrimin e prodhimit vendor bujqësor.
Kur e pyesin se si arritëm nga një vend bujqësor në këtë situatë, ai thotë se prodhimtaria jonë ka rënë gjatë 35 viteve të fundit për shkak të politikave të gabuara.
“Kapacitetet janë përgjysmuar. Këtu do ta përmendja edhe çmontimin e strukturës që ishte lokomotiva në tregun e prodhimit të produkteve bujqësore, që ishin agrokombinatet. Ato ishin ato sisteme ku prodhimi kryhej në sipërfaqe të mëdha, ku sigurohej ajo ekonomi e shumicës. Fatkeqësisht, nga ato tridhjetë e një ose dy kombinate, sot ekziston vetëm një. Pajtohem që ato duhej të ishin transformuar në procesin e privatizimit, por jo të shkatërroheshin”, tha Dimitrievski.
Pas 35 vitesh pavarësi kemi arritur në një absurditet. Shteti e mbështet prodhimin me para nga buxheti që përfundojnë në tryezat e huaja, ndërsa qytetarët tanë blejnë të njëjtin ushqim, por të importuar dhe më të shtrenjtë.