Zgjedhjet dhe dezinformimi në Serbi: Pamje të rreme, deklarata jashtë kontekstit dhe akuza për ndërhyrje të huaja

Nga pretendimet se lista e studentëve dëshiron të përmbysë shtetin, përmes videove të gjeneruara nga inteligjenca artificiale, deri te akuzat për financim të huaj – verifikimet e fakteve zbulojnë se si u përdoren manipulimet për të diskredituar kundërshtarët politikë përpara zgjedhjeve parlamentare më 25 tetor, shkruan Vërtetmatësi.

Nga Miroslava Simonovska

Pak ditë para zgjedhjeve të parakohshme parlamentare në Serbi, përballja politike u zhvillua jo vetëm përmes premtimeve të fushatës dhe paraqitjeve publike, por edhe përmes fotove, videove, deklaratave të nxjerra jashtë kontekstit dhe akuzave të pakonfirmuara që po përhapen në media dhe në rrjetet sociale. Fokusi i disa prej këtyre manipulimeve është lista zgjedhore e studentëve, e cila doli nga protestat kundër korrupsionit, por kandidatët e saj, pozicionet e tyre dhe lidhjet e supozuara politike janë gjithashtu në shënjestër.

Kontrollet në portalin serb “Istinomer” dhe platformën e verifikimit të fakteve në Kosovë “Hybrid.info” dokumentojnë disa shembuj specifikë të përmbajtjes së pavërtetë ose manipuluese në periudhën parazgjedhore. E përbashkët për disa prej tyre është përpjekja për të krijuar përshtypjen se kundërshtari politik përbën një kërcënim për shtetin, se po fsheh qëndrime të papranueshme ose se po vepron në interes të qendrave të huaja të pushtetit.

Peizazhi zgjedhor në Serbi pasqyrohet edhe në një studim të javorit serb “Nedeljnik” i cili raportoi akuza për propagandë të inteligjencës artificiale në mediat sociale në Serbi përpara zgjedhjeve të ardhshme parlamentare. Sipas studimit, u zbuluan profile të shumta fantazma që mbështesin opsione të afërta me Aleksandar Vuçiçin dhe koalicionin e tij, të cilët përdorin imazhe, zëra dhe video të rreme të gjeneruara nga inteligjenca artificiale për të diskredituar lëvizjen studentore të opozitës dhe listën e tyre.

Studimi zbuloi fushata prapa skenave duke përdorur “personalitete sintetike” dhe operacione të automatizuara të të dhënave.

Profilet që përdorin inteligjencën artificiale për të gjeneruar fytyra dhe zëra me përmbajtje propagandistike të drejtuar kundër “Listës së Studentëve” po shumohen dita-ditës në Facebook përpara zgjedhjeve parlamentare më 25 tetor. Në kohën e shkrimit të këtij artikulli, kemi vënë re të paktën dhjetë profile të këtij lloji, por numri i tyre është vazhdimisht në rritje, thotë hulumtimi.

Raportet nga organizatat e të drejtave digjitale, përfshirë Citizen Lab dhe Share Foundation, kanë dokumentuar vendosjen e programeve spiune të nivelit ushtarak dhe shumë ndërhyrës (siç janë variantet e Predator ose Pegasus) kundër të paktën 14 figurave të opozitës, aktivistëve qytetarë dhe organizatorëve studentorë.

Deklaratë e nxjerrë nga konteksti për ta paraqitur listën e studentëve si kërcënim

Një shembull është mënyra se si tabloidët dhe llogaritë në mediat sociale raportuan deklaratën e Aleksandar Baucal, një kandidat në listën studentore, të dhënë në emisionin “Takovska 10”.

Siç thanë verifikuesit e fakteve të “Istinomer” më 16 tetor, deklarata e tij u nxor jashtë kontekstit dhe u paraqit si një pranim se qëllimi i lëvizjes studentore është gjoja “rënia e Serbisë dhe institucioneve të saj”. Megjithatë, kur shikon deklaratën e plotë të Baucal, arrin në përfundimin se ajo është nxjerrë jashtë kontekstit. Konkretisht, duke folur për ngecjen e Serbisë në integrimin evropian, Baucal vlerësoi se një nga problemet është situata e brendshme në vend dhe qëndrimi i institucioneve ndaj qytetarëve, të cilët, siç tha ai, ndonjëherë përballen me kufizimin e të drejtave të tyre për shkak të pjesëmarrjes në protesta. Në këtë kontekst, ai tha se qytetarët duhet të luftojnë kundër shtetit për të ushtruar të drejtat e tyre legjitime. Me metodën e “citimit selektiv”, ajo që është e qartë është se nuk është e nevojshme të shpikësh një deklaratë krejtësisht të re për të përcjellë mesazhin e gabuar, por përkundrazi të lëshosh pjesë të bisedës, të ndryshosh kontekstin dhe të publikosh një titull që sugjeron një kuptim krejtësisht të ndryshëm për audiencën.

Inteligjenca artificiale si një mjet për të krijuar mbështetje politike

Fushata zgjedhore në Serbi ka parë gjithashtu shfaqjen e përmbajtjes vizuale që krijon një përshtypje të rreme të qëndrimeve dhe veprimeve të figurave publike. Më 13 tetor, Istinomer publikoi një kontroll të një fotoje të gjeneruar me inteligjencë artificiale, e cila po përhapej në rrjetet sociale me pretendimin se tenisti Novak Djokoviç mbështeti publikisht listën zgjedhore të studentëve gjatë turneut në Pekin. Përmbajtja, megjithëse e paraqitur si një ngjarje autentike, është një foto e gjeneruar me inteligjencë artificiale. Në këtë kontekst, u ndanë edhe foto të një broshure të supozuar partiake të kandidatit Ilija Srdanoviç, për të cilën palogjikshmëritë vizuale tregonin se ishte krijuar me inteligjencë artificiale. U përhap edhe një videoklip në të cilin aktivistja e Listës Studentore Mila Pajiç dyshohet se përqafon Srdanoviç, ndërsa shfaqen flamujt kroatë dhe serb. Edhe kjo foto është bërë me inteligjencë artificiale. Është veçanërisht e rëndësishme që në këto raste materialet vizuale shoqërohen me kandidatë specifikë dhe një figurë publike të njohur, gjë që mund t’i ndihmojë ato të përhapen më shpejt.

Tingull i rremë në një regjistrim autentik

Një tjetër tipar i dukshëm i fushatës zgjedhore serbe ishte manipulimi i efekteve zanore në regjistrimet autentike. Kështu, më 12 tetor, u publikua një video-regjistrim i tifozëve të Yllit të Kuq, të cilët pretendonin në mënyrë të rreme se ata këndonin “Aco Srbine” në mbështetje të Aleksandar Vuçiç. Në fakt, tingulli i regjistrimit ishte futur shtesë, dhe regjistrimi origjinal përmban thirrje “Zvezda le”. Një regjistrim i tillë i ndryshuar kishte rrezik të krijonte një përshtypje të rreme të mbështetjes politike për një ngjarje sportive në kuptimin që përdoret si “provë” e ndjenjës publike. Bindja e tij rrjedh nga fakti se shikuesi njeh një stadium të vërtetë, tifozë dhe një atmosferë autentike, kështu që mund të mashtrohet duke menduar se tingulli është gjithashtu origjinal.

Një pjesë tjetër e rëndësishme e manipulimeve zgjedhore ka të bëjë me lidhjet e supozuara të listës studentore me kryeministrin e Kosovës Albin Kurti. Në një përmbledhje javore të botuar më 19 tetor, platforma Hybrid.info analizoi pretendimet që u shfaqën në mediat serbe, përfshirë Informer dhe Novosti, se Kurti dyshohet se u ka udhëzuar partive shqiptare në Serbi të mbështesin listën studentore dhe të formojnë një koalicion me të. Një narrativë e tillë është politikisht e ndjeshme sepse çështja e Kosovës ka dimensione të thella historike dhe kombëtare në Serbi.

Manipulimet nuk kufizohen vetëm në foto dhe video. Më 6 tetor, Istinomer analizoi një postim në rrjetin social Instagram në të cilin listës së studentëve iu atribuua një “program zgjedhor” i supozuar që përfshinte uljen e të gjitha pensioneve me 25 përqind, shkarkimin e të gjithë anëtarëve të Ministrisë së Brendshme dhe Ushtrisë së Serbisë, rritjen e tarifave të shkollimit universitar me 300 përqind dhe shndërrimin e objekteve kulturore dhe sportive në vende paraburgimi për anëtarët e Partisë Progresive Serbe. Megjithatë, programi parashikon shkarkimin e oficerëve të policisë që shkelën ligjin në trajtimin e tyre ndaj studentëve dhe qytetarëve, por jo shkarkimin e të gjithë anëtarëve të Ministrisë së Brendshme ose Ushtrisë së Serbisë.

Këshillat e gabuara për votimin mund t’i çorientonte votuesit

Një rrezik i veçantë paraqesin postimet që nuk i referohen drejtpërdrejt kandidatëve, por vetë votimit. “Istinomer” kontrolloi një video në të cilën një përdorues jep këshilla se si të shmanget shantazhi i supozuar gjatë votimit. Videoja sugjeron bërjen e një fotografie të fletëvotimit si provë dhe më pas ndryshimin e shënimeve për të votuar për një listë tjetër. Megjithatë, ky interpretim i pasaktë dhe manipulues i rregullave zgjedhore në fakt mund të shkaktojë probleme gjatë vetë votimit, pasi bërja e një fotografie të fletëvotimit mund të shkelte votimin e fshehtë dhe procedura e propozuar nuk garanton që fletëvotimi do të njihet si i vlefshëm.

Shembujt tregojnë disa mekanizma të përsëritur, siç janë deklaratat e nxjerra jashtë kontekstit, krijimi i “provave” vizuale me inteligjencë artificiale dhe akuzat e pabazuara për ndikim të huaj të paraqitura si fakte. “Vërtetmatës” ka shkruar tashmë për dezinformimin rajonal përpara zgjedhjeve në Serbi. Ndërsa ditët e fundit para votimit, kontrollimi i burimit, kontekstit të plotë dhe materialit origjinal ishte veçanërisht i rëndësishëm.