Shifrat e Fondit të Sigurimit Pensional dhe Invalidor (FSPI), të prezantuara nga drejtori Nikolla Memov në emisionin “Triling”, ngrenë pyetje serioze për financimin afatgjatë të pensioneve. Për vitin 2026 parashikohet transfer buxhetor prej 63 deri në 64 miliardë denarë, përkatësisht më shumë se një miliard euro, ndërsa njëkohësisht po shqyrtohet rritja e kontributeve dhe përdorimi i ndryshëm i mjeteve nga Shtylla e Dytë pensionale, raporton Racin, transmeton Portalb.mk.
Memov e hodhi poshtë mundësinë e kolapsit të sistemit pensional dhe theksoi se qëllimi i tij kryesor është t’u sigurojë pensionistëve jetë të qëndrueshme, e jo që FSPI të funksionojë si institucion fitimprurës. Roli social i fondit është i padiskutueshëm, por kjo nuk e eliminon pyetjen se si sistemi do t’i përmbushë detyrimet ndaj pensionistëve aktualë dhe të ardhshëm pa rritur vazhdimisht barrën mbi buxhetin e shtetit.
FSPI paguan pensione për më shumë se 345.000 përfitues. Sipas shifrave të paraqitura në intervistë, shpenzimet vjetore për pensione arrijnë në rreth 117 miliardë denarë, ndërsa nga kontributet mblidhen afërsisht 85 miliardë denarë. Diferenca mes këtyre dy zërave është rreth 32 miliardë denarë, ose më shumë se 500 milionë euro.
Megjithatë, transferi i përgjithshëm nga buxheti është pothuajse dyfish më i madh se diferenca direkte mes të hyrave nga kontributet dhe shpenzimeve për pensione. Për këtë arsye nevojitet një shpjegim më i saktë se për cilat detyrime janë të destinuara mjetet e mbetura, sa prej tyre shkojnë në Shtyllën e Dytë dhe cilat shpenzime të tjera mbulohen nga mbështetja buxhetore.
Presion shtesë ka krijuar rritja lineare e pensioneve për gjithsej 7.000 denarë gjatë një periudhe dyvjeçare. Sipas përllogaritjes së paraqitur nga Memov, kur rritja të përfshihet plotësisht në 12 pagesa mujore, ajo krijon një shpenzim vjetor prej rreth 500 milionë eurosh.
Rritja lineare u solli të gjithë pensionistëve të njëjtën shumë nominale dhe ndihmoi në zbutjen e presionit të çmimeve. Por ky model sërish hapi dilemën nëse pensionet duhet të harmonizohen në mënyrë të barabartë për të gjithë apo proporcionalisht, në bazë të lartësisë së kontributeve të paguara më parë dhe të së drejtës së fituar për pension.
Njoftimi me ndikimin më të drejtpërdrejtë te punëtorët dhe kompanitë është mundësia e rritjes së normës së kontributit për sigurimin pensional. Ajo aktualisht është 18,8 përqind e pagës bruto, ndërsa Memov vlerësoi se përllogaritjet aktuariale tregojnë se kjo përqindje nuk është e mjaftueshme për financimin e pensioneve të ardhshme.
Rritja me disa pikë përqindjeje do të siguronte të ardhura shtesë për FSPI-in, por njëkohësisht do të rriste koston e punës. Pa një analizë më të gjerë të efekteve, një masë e tillë mund të kufizojë hapësirën për rritjen e pagave neto dhe të krijojë presion shtesë mbi punësimin formal.
Gjendja demografike e ndërlikon më tej problemin. Për një pensionist vijnë afërsisht 1,5 të punësuar, që do të thotë se një numër relativisht i vogël i të siguruarve financojnë pagesat aktuale. Për këtë arsye, rritja e punësimit, ulja e ekonomisë informale dhe pagesa e rregullt e kontributeve janë po aq të rëndësishme sa edhe ndryshimi eventual i normës së kontributeve.
Vëmendje ka shkaktuar edhe propozimi që një pjesë e mjeteve nga Shtylla e Dytë pensionale të investohen në projekte kapitale vendase, si autostrada dhe hekurudha. Memov vlerësoi se shteti nuk ka kontroll të mjaftueshëm të drejtpërdrejtë mbi vendimet investuese për këto mjete dhe se një pjesë e kapitalit mund të drejtohet drejt projekteve zhvillimore në vend.
Vetë investimi në infrastrukturën vendase nuk nënkupton automatikisht marrjen e kursimeve private pensionale. Megjithatë, një ndryshim i tillë do të kërkonte rregulla të qarta ligjore, vlerësim të pavarur të rrezikut, kthimit të pritshëm dhe garanci se prioritetet politike nuk do të kenë përparësi ndaj interesave të të siguruarve.
Për publikun janë thelbësore përllogaritjet aktuariale mbi të cilat bazohet njoftimi për rritjen e kontributeve, struktura e detajuar e transferit buxhetor dhe kushtet në të cilat mjetet nga Shtylla e Dytë do të investoheshin në projekte shtetërore. Pa këto të dhëna, nuk mund të vlerësohet me saktësi se cilën pjesë të barrës do ta mbajnë buxheti, punëtorët dhe punëdhënësit.
Kujtojmë se analiza ekonomike javore e Portalb.mk nënvizoi se vetëm 1% e pensionistëve marrin pensionin maksimal, përkatësisht shumën më të lartë të pensionit prej mbi 64.518 denarësh. Nga ana tjetër, numri më i madh i pensionistëve, ose 36,81%, marrin pension në vlerë nga 20.229 deri në 23.945 denarë. Qeveria, me mbështetjen e Bankës Botërore, ka nisur një analizë të gjendjes së sistemit aktual pensional, duke paralajmëruar mundësinë e ndërmarrjes së një reforme.