Drejtësia fillon kur viktima nuk mbetet vetëm

Ndryshimet e fundit në Kodin Penal, të cilat parashohin ndjekjen penale ex officio për veprën e lëndimit trupor në rastet e dhunës në familje dhe dhunës me bazë gjinore, përbëjnë një kthesë të rëndësishme normative dhe procedurale në mënyrën se si shteti e kupton dhunën brenda marrëdhënieve intime. Deri më tani, vazhdimi i ndjekjes penale në shumë prej këtyre rasteve varej nga propozimi i viktimës. Në praktikë, kjo nënkuptonte se barra e drejtësisë shpesh rëndonte mbi supet e atyre që tashmë jetonin në frikë, varësi dhe pasiguri. Amendamenti i ri e ndryshon këtë dinamikë duke vendosur përgjegjësinë aty ku duhet të jetë: mbi institucionet e shtetit.

Për vite me radhë, praktikuesit kanë qenë dëshmitarë të një modeli të përsëritur dhe thellësisht shqetësues. Viktimat fillimisht raportonin dhunën fizike dhe nisnin procedurat, vetëm që më pas ta tërhiqnin propozimin. Këto vendime rrallëherë ishin rezultat i pajtimit apo i ndonjë sigurie reale. Përkundrazi, ato formësoheshin nga realitete të ndërlikuara dhe shpesh të ashpra: varësia ekonomike, presioni social, shqetësimi për fëmijët, manipulimi emocional apo mungesa e mbështetjes institucionale. Në një realitet të padrejtë, ku shumë gra përballen me mungesë pavarësie financiare dhe me mbështetje të kufizuar familjare apo shoqërore, tërheqja e propozimit shpesh dukej si opsioni i vetëm për të mbijetuar. Si pasojë, sistemi juridik pa dashje mundësonte vazhdimësinë e ciklit të dhunës duke e bërë ndjekjen penale të varur nga aftësia e viktimës për të përballuar presione të jashtëzakonshme personale dhe shoqërore.

Kalimi në ndjekjen penale ex officio është, pra, më shumë se një ndryshim teknik ligjor. Ai shënon njohjen se dhuna në familje nuk është një konflikt privat që duhet zgjidhur brenda mureve të shtëpisë, por një shkelje e të drejtave themelore dhe e dinjitetit njerëzor që prek të gjithë shoqërinë. Duke hequr veton procedurale që dhunuesit shpesh e ushtronin në mënyrë të tërthortë përmes presionit apo manipulimit ndaj viktimave, ligji njeh pabarazitë strukturore të pushtetit brenda marrëdhënieve abuzive. Ai gjithashtu ul rrezikun e riviktimizimit që vinte si pasojë e vendimeve të përsëritura për të nisur apo ndërprerë procedurat në kushte të vështira.

Megjithatë, ndonëse ky reformim është një hap i rëndësishëm përpara, ai nuk është, dhe nuk mund të jetë, një zgjidhje e plotë. E drejta penale mbetet kryesisht me regim post festum. Hetimet kërkojnë kohë, gjykimet shpesh zgjasin, ndërsa vendimet përfundimtare vijnë vetëm pasi dëmi tashmë ka ndodhur. Viktimat e dhunës në familje kanë nevojë për më shumë se ndjekje penale; ato kanë nevojë për siguri të menjëhershme, mbështetje të vazhdueshme dhe masa konkrete që i mbrojnë në momentet më të rrezikshme të përballjes me dhunën.

Këtu qëndron një nga sfidat kryesore që duhet ta shoqërojë këtë amendament. Ligji për Parandalimin dhe Mbrojtjen nga Dhuna në Familje dhe Dhuna me Bazë Gjinore tashmë parashikon një sërë masash civile mbrojtëse: urdhra emergjentë mbrojtës, masa ndaluese, largimin e dhunuesit nga banesa e përbashkët, rregullime të përkohshme për kujdestarinë e fëmijëve, mbështetje psikosociale dhe forma të tjera asistence që synojnë sigurinë dhe stabilitetin e menjëhershëm të viktimës. Megjithatë, në praktikë, këto mekanizma rrallëherë integrohen me procedurat penale. Për shkak se lëshohen nga gjykatat civile, viktimat shpesh mbeten të vetme përballë një sistemi të ndërlikuar institucional, duke lëvizur midis procedurave të ndryshme pa koordinim dhe pa mbështetje të mjaftueshme.

Rezultati është një sistem i fragmentuar ku ndjekja penale dhe mbrojtja civile zhvillohen paralelisht, por jo gjithmonë në bashkëpunim. Një viktimë mund të jetë pjesë e një procesi penal pa pasur një urdhër ndalimi efektiv, ose mund të ketë marrë mbrojtje civile pa komunikim të duhur ndërmjet institucioneve që merren me përgjegjësinë penale. Kjo ndarje institucionale dobëson efektivitetin e të dy sistemeve dhe rrit barrën mbi viktimat që tashmë përballen me trauma dhe pasiguri.

Nëse ndjekja penale ex officio nënkupton që shteti më në fund po merr përgjegjësinë që i takon, atëherë hapi i radhës duhet të jetë koordinimi institucional. Prokurorët, gjykatat penale, policia, shërbimet sociale dhe gjykatat civile duhet të zhvillojnë qasje të integruara ndaj rasteve të dhunës në familje. Procedurat penale duhet të nxisin automatikisht shqyrtimin e masave mbrojtëse civile, ndërsa gjykatat civile duhet të kenë informacion të plotë për rreziqet penale ekzistuese. Bashkëpunimi ndërdisiplinor, që përfshin organet e rendit, punonjësit socialë, psikologët dhe organizatat për mbështetjen e viktimave, duhet të bëhet standard dhe jo përjashtim.

Përtej reformës institucionale, një qasje vërtet gjithëpërfshirëse kërkon angazhim më të gjerë shoqëror. Ndryshimi ligjor nuk mund të çmontojë i vetëm kushtet strukturore që i mbajnë viktimat në marrëdhënie abuzive. Programet për fuqizimin ekonomik të viktimave, strehimoret e sigurta, zgjidhjet afatgjata për banim dhe mbështetja për kujdesin ndaj fëmijëve janë thelbësore për t’u mundësuar viktimave të largohen nga dhuna në mënyrë të sigurt. Trajnimet për policinë, prokurorët dhe gjyqtarët duhet të përfshijnë qasje të ndjeshme ndaj traumës dhe perspektivë gjinore. Fushatat publike duhet të sfidojnë normalizimin e dhunës në familje dhe të ndryshojnë narrativet që e paraqesin atë si çështje private apo konflikt familjar.

Rrjetet mbështetëse në komunitet, organizatat lokale, institucionet arsimore dhe shërbimet sociale, kanë gjithashtu një rol vendimtar për të siguruar që viktimat të mos përballen me izolim kur kërkojnë ndihmë. Pa këto masa paralele, reforma ligjore rrezikon të mbetet simbolike dhe jo transformuese.

Amendamenti që parashikon ndjekjen penale ex officio është, pra, njëkohësisht një moment i rëndësishëm dhe një pikënisje. Ai reflekton një kuptim të ri se dhuna në familje është çështje e përgjegjësisë publike dhe shqetësim kolektiv. Por premtimi i kësaj reforme do të realizohet vetëm nëse ndjekja penale shoqërohet me mbrojtje gjithëpërfshirëse, koordinim institucional dhe përkushtim të vazhdueshëm shoqëror.

Në fund të fundit, pyetja nuk është më nëse viktimat janë mjaftueshëm të forta për të kërkuar drejtësi të vetme. Ligji tashmë e ka pranuar se ato nuk duhet ta mbajnë më këtë barrë vetëm. Prova e vërtetë qëndron nëse institucionet penale, civile dhe sociale janë të gatshme të punojnë së bashku për të siguruar që mbrojtja të mos kufizohet vetëm në sallën e gjyqit, por të shtrihet në realitetin e përditshëm të atyre që kërkojnë siguri dhe dinjitet. Vetëm atëherë kalimi nga heshtja private në përgjegjësinë publike mund të bëhet një pikë kthese e vërtetë në luftën kundër dhunës në familje.