Çdo vit, buxheti i shtetit paraqitet si dokument politik. Shpallen prioritete, mbrohen shifra, arsyetohen kompromise. Por e fshehur mes mijëra zërave buxhetorë qëndron një pyetje shumë më thelbësore se çdo politikë tjetër: Sa drejtësi beson shteti se i nevojitet?
Në Maqedoninë e Veriut, përgjigjja ka qenë konstante dhe shqetësuese. Vit pas viti, gjyqësori financohet jo sipas rolit të tij kushtetues, por sipas asaj që mbetet pasi prioritetet politike janë vendosur diku tjetër.
Vendimet buxhetore shpesh paraqiten si teknike ose të pashmangshme. Na thuhet se burimet janë të kufizuara, se ka nevoja konkurruese, se ka presione ekonomike. Por nënfinancimi i gjyqësorit nuk është veprim neutral kontabiliteti. Është zgjedhje politike me pasoja kushtetuese.
Gjykatat dhe prokuroritë nuk vendosin vetë sa lëndë do të pranojnë. Nuk e kontrollojnë kompleksitetin e kontesteve, rritjen e kriminalitetit apo pritshmëritë e qytetarëve. Megjithatë, prej tyre pritet të ofrojnë drejtësi me buxhete që mezi mbulojnë funksionimin bazik, e ndonjëherë edhe atë nuk e mbulojnë dot.
Kur seancat shtyhen për mungesë të nëpunësve gjyqësorë, kur lëndët zvarriten për shkak të mungesës së mjeteve për ekspertiza, kur sistemet digjitale dështojnë sepse nuk janë financuar si duhet, kjo nuk është joefikasitet. Është pasojë e parashikueshme e neglizhencës kronike.
Një gjyqësor që varet nga vullneti vjetor i pushtetit ekzekutiv nuk mund të jetë plotësisht i pavarur. Edhe kur nuk ushtrohet presion i drejtpërdrejtë, varësia financiare krijon një hierarki të heshtur: ata që ndajnë fondet dhe ata që duhet t’i kërkojnë.
Kjo varësi dekurajon rezistencën, nxit kujdesin e tepruar dhe normalizon kompromisin. Ajo i mëson institucionet të ulin pritshmëritë, në vend që të kërkojnë atë që ligji tashmë ua garanton.
Pavarësia e vërtetë kërkon jo vetëm mbrojtje ligjore, por edhe siguri juridike dhe autonomi financiare.
Shtetet shpesh e justifikojnë nënfinancimin e gjyqësorit si masë kursimi. Por drejtësia është një nga gjërat më të shtrenjta për t’u nënfinancuar.
Vonesat në procedurat gjyqësore dëmtojnë bizneset, dekurajojnë investimet dhe dobësojnë zbatimin e kontratave. Prokuroria joefektive lejon korrupsionin, i cili i kushton financave publike shumë më tepër sesa çdo buxhet gjyqësor. Konfliktet e zgjatura i rëndojnë qytetarët emocionalisht dhe financiarisht, duke thelluar pabarazitë shoqërore.
Në realitet, çdo euro që nuk investohet në drejtësi kthehet më vonë si kosto shumëfish më e madhe ekonomike, sociale dhe demokratike.
Komisioni Evropian ka theksuar vazhdimisht se financimi i mjaftueshëm i gjyqësorit është parakusht për pavarësi dhe efikasitet. Ky nuk është një rekomandim abstrakt. Ai pasqyron përvojën e shteteve anëtare që kanë mësuar, shpesh me kosto të lartë, se drejtësia nuk mund të funksionojë si sektor me prioritet të ulët.
Sistemet gjyqësore kanë nevojë për financim të qëndrueshëm pikërisht sepse duhet të mbrohen nga luhatjet politike. Një gjykatë nuk mund të zgjerohet ose të tkurret varësisht nga popullariteti i drejtësisë në një vit të caktuar.
Një shtet mund të ekzistojë pa shumë gjëra. Por nuk mund të ekzistojë pa drejtësi.
Mbrojtja, diplomacia, tatimet, të gjitha këto në fund mbështeten në besueshmërinë e sistemit juridik. Kur gjykatat janë të ngadalta, pa kuadër adekuat dhe të nënfinancuara, vetë shteti bëhet më i dobët, më i paparashikueshëm dhe më pak i besueshëm.
Financimi adekuat i gjyqësorit nuk është bujari. Është vetëmbrojtje institucionale.
Udhëheqësit politikë shpesh flasin për sundimin e ligjit si vlerë. Por vlerat duhet të shfaqen në buxhete, jo vetëm në fjalime.
Nëse pavarësia gjyqësore ka vërtet rëndësi, ajo duhet të reflektohet në shifra konkrete: mjete të mjaftueshme për kuadër, infrastrukturë, trajnim, digjitalizim dhe siguri. Çdo gjë më pak se kjo është simbolikë pa përmbajtje.
Ekziston një mënyrë e thjeshtë për të testuar përkushtimin e një qeverie ndaj sundimit të ligjit: shikoni buxhetin e gjyqësorit.
Jo premtimet. Jo strategjitë. Shifrat.
Sepse, në fund të fundit, shteti financon atë në të cilën beson vërtet.
Shkrimi është shkruar enkas për Portalb.mk. Të drejtat e publikimit i kanë vetëm Portalb.mk dhe autori, sipas marrëveshjes mes tyre