Raporti i BE-së për vitin 2025 ndër të tjera nxori në pah edhe dy kritika kryesore për gjyqësorin në Maqedoninë e Veriut: mungesën e argumentimit dhe transparencës në emërimet e gjyqtarëve si dhe cenimin e paanshmërisë për shkak të ndërhyrjeve politike dhe presionit publik. Zbatimi i Strategjisë për Reformën Gjyqësore 2024-2028 vazhdon të jetë i ngadaltë, ndërsa mungesa e burimeve njerëzore dhe buxhetore pengon përmirësimin e funksionimit të sistemit. Ulja e koeficienteve të pagave dhe procedurat e përshpejtuara ligjore rrisin shqetësimet për pavarësinë dhe profesionalizmin e gjyqtarëve. Rekomandimet e vitit 2024 mbeten të paadresuara, duke kufizuar efektivitetin e organeve gjyqësore dhe besimin publik, raporton Portalb.mk.
Funksionimi i gjyqësorit, dokumentet strategjike
Zbatimi i Strategjisë për Reformën Gjyqësore 2024-2028 po ecën me ritme të ngadalta, me vetëm 42.9% të aktiviteteve të realizuara për vitin 2024. Aktivizimi i vonuar i këshillit monitorues dhe mungesa e burimeve të mjaftueshme buxhetore e penguan adresimin në kohë të mangësive të gjyqësorit. Po ashtu, strategjitë e menaxhimit të burimeve njerëzore të vitit 2020 mbeten pothuajse të pazbatuara.
“Zbatimi i Strategjisë për Reformën Gjyqësore 2024-2028 dhe planit të veprimit shoqërues është ndikuar nga aktivizimi i vonshëm i Këshillit që monitoron zbatimin e strategjisë, i krijuar sipas një formati të ri në qershor 2025. Kjo pengoi ndjekjen në kohë dhe futjen e masave të nevojshme për të adresuar mangësitë në gjyqësor. Shkalla e zbatimit të aktiviteteve të planifikuara në vitin 2024 është 42.9%. Buxheti i shtetit i vitit 2025 dhe shtesa e tij nuk i siguruan sektorit burime të mjaftueshme. Nuk u bë përparim në zbatimin e strategjive të vitit 2020 për menaxhimin e burimeve njerëzore në gjykata dhe në zyrat e prokurorive publike”, thuhet në raport.
Përpjekja për pavarësi
Organet e menaxhimit të gjyqësorit duhet të forcojnë përpjekjet për mbrojtjen e pavarësisë dhe profesionalizmit të gjyqtarëve e prokurorëve. Dorëheqja e kryetares së Këshillit Gjyqësor në dhjetor 2024, e lidhur me presion politik dhe retorikë për shpërbërjen e këshillave, tregoi sfida serioze në funksionimin e tyre.
Megjithëse u zgjodh kryetar i ri dhe u zbatuan gradualisht rekomandimet për reforma, ligji i ri për Këshillin Gjyqësor ende duhet miratuar.
“Organet e menaxhimit janë, por duhet të shtojnë përpjekjet e tyre për të mbrojtur pavarësinë, integritetin dhe profesionalizmin e gjyqtarëve dhe prokurorëve. Në dhjetor 2024, kryetarja Këshillit Gjyqësor dha dorëheqje, por vazhdoi të shërbejë si anëtar i Këshillit. Arsyet e cituara për dorëheqjen ishin presioni i tepruar politik dhe deklaratat e përsëritura nga nivelet më të larta në qeveri për shpërbërjen e Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit të Prokurorëve Publikë. Në janar, anëtarët me të drejtë vote të Këshillit Gjyqësor zgjodhën unanimisht kryetar të ri. Plani i veprimit të Këshillit Gjyqësor për zbatimin e rekomandimeve të misionit të rishikimit nga kolegët e vitit 2023, brenda kompetencave të Këshillit, është zbatuar gradualisht. Ligji për Këshillin Gjyqësor, duke marrë në konsideratë rekomandimet e misionit të rishikimit nga kolegët dhe mendimin e Komisionit të Venedikut, duhet të miratohet”, thuhet në raport.
Ka pasur disa përmirësime në transparencë, si shpjegime më të detajuara të vendimeve dhe përditësim të komunikimit publik, por mbeten boshllëqe, përfshirë pozicione të paplotësuara dhe nevojën për justifikim më të qartë të emërimeve dhe ngritjeve në detyrë.
“Këshilli vazhdoi të zbatojë strategjinë e tij të komunikimit 2024-2028. Ai vazhdoi përpjekjet për të përmirësuar transparencën e tij, duke përfshirë dhënien e shpjegimeve të hollësishme të vendimeve të tij mbi emërimet dhe ngritjet në detyrë. Dy anëtarë të rinj të Këshillit Gjyqësor u zgjodhën nga kolegët e tyre në dhjetor. Presidenti i Republikës nuk i propozoi Parlamentit anëtar të ri të Këshillit Gjyqësor dhe pozicioni mbetet vakant. Dy anëtarë të rinj të Këshillit të Prokurorëve Publikë u zgjodhën nga Parlamenti dhe një nga kolegët e tyre. Këshilli rriti transparencën e tij duke përditësuar faqen e tij të internetit, duke lehtësuar pjesëmarrjen e medias dhe OJQ-ve në seancat e tij dhe duke ofruar shpjegime më të hollësishme të vendimeve të tij. Këshilli Gjyqësor dhe Këshilli i Prokurorëve Publikë duhet të vazhdojnë përpjekjet e tyre në ofrimin e justifikimeve të hollësishme për vendimet e tyre, veçanërisht në lidhje me përzgjedhjen, emërimin dhe ngritjen në detyrë të gjyqtarëve dhe prokurorëve”, thuhet më tej në raport.
Presioni politik dhe ndërhyrjet në gjyqësor
Raporti nënvizon se gjyqësori mbetet i ekspozuar ndaj ndikimit politik, duke përfshirë deklarata publike kërcënuese nga zyrtarë të lartë të qeverisë. Rasti i dorëheqjes së kryetares së Këshillit Gjyqësor, për shkak të presionit politik, e ilustron qartë këtë problem. Ndërhyrje të tilla dëmtojnë pavarësinë institucionale dhe e gërryejnë besimin e qytetarëve.
“Pavarësia dhe paanshmëria e gjyqësorit duhet të përmirësohen. Niveli i perceptuar i besimit në gjyqësor mbetet shumë i ulët. Ndërhyrjet e jashtme dhe politike mbeten një shqetësim serioz. Deklaratat e përsëritura nga politikanë të lartë përbëjnë ndikim të padrejtë ose frikësim dhe minojnë pavarësinë e gjyqësorit. Politikanët e zgjedhur dhe zyrtarët qeveritarë përshkallëzuan retorikën e tyre për ndërmarrjen e veprimeve kundër gjyqtarëve dhe prokurorëve që ata i akuzojnë për korrupsion. Në dhjetor, policia kontrolloi ambientet e Këshillit Gjyqësor, pas një njoftimi nga Ministria e Brendshme”, thuhet në raport.
Mosmiratimi i raportit vjetor të Këshillit Gjyqësor nga Parlamenti u shfrytëzua për të nisur interpelanca dhe vota mosbesimi ndaj disa anëtarëve. Këto veprime, edhe pse jo bazë për shkarkim, krijuan një atmosferë presioni dhe frikësimi ndaj anëtarëve të Këshillit. Gjuha politike që kërkonte publikisht dorëheqje e tyre rriti edhe më shumë tensionet.
“Parlamenti nuk e miratoi raportin vjetor të Këshillit Gjyqësor për vitin 2023. Kjo shërbeu si bazë ligjore për anëtarët e koalicionit qeverisës për të filluar interpelanca kundër pesë anëtarëve të Këshillit Gjyqësor të zgjedhur nga Parlamenti. Interpelancat u pasuan nga një votë mosbesimi për shkak të kryerjes së dyshuar joprofesionale të detyrave, gjë që gërryeju më tej besimin e publikut në gjyqësor. Ndërsa procedura e interpelancës, në vetvete, nuk përbën bazë ligjore për shkarkim, zyrtarët qeveritarë në nivelin më të lartë kërkuan publikisht dorëheqjen e anëtarëve të Këshillit Gjyqësor. Këshilli Gjyqësor lëshoi një deklaratë duke nënvizuar se anëtarët e tij, dhe gjyqtarët në përgjithësi, duhet të jenë të lirë nga çdo formë presioni ose ndikimi në mënyrë që të marrin vendime të pavarura. Deklarata u bëri thirrje të gjithë zyrtarëve publikë të respektojnë ligjet përkatëse, Kushtetutën dhe marrëveshjet ndërkombëtare, me qëllim ruajtjen e sundimit të ligjit dhe rivendosjen e besimit publik në gjyqësor”, thekson raporti.
Mungesë transparence dhe argumentimi në emërime
Raporti vëren se disa procedura kyçe, si zgjedhja e Kryetarit të Gjykatës Supreme, u zhvilluan pa argumente të qarta se pse kandidati i zgjedhur ishte më i përshtatshëm. Mungesa e arsyetimit objektiv rrit perceptimin për ndërhyrje dhe vendimmarrje të padrejtë. Këshillat duhet të përforcojnë transparencën në përzgjedhje, promovime dhe ngritje në detyrë.
“Këshilli Gjyqësor përfundoi shumicën e promovimeve të gjyqtarëve në gjykatat më të larta dhe zgjedhjet e kryetarëve të Gjykatës së Lartë Administrative, gjykatave të apelit në Manastir, Gostivar dhe Shtip, dhe disa gjykatave themelore. Megjithatë, procedura për zgjedhjen e Kryetarit të Gjykatës Supreme ngriti shqetësime në lidhje me ndërhyrjet e mundshme, pasi anëtarët e Këshillit Gjyqësor nuk dhanë argumente të konsiderueshme se pse kandidati i zgjedhur është më i përshtatshëm se konkurrenti. Zgjedhja e gjyqtarëve në degën civile të Gjykatës së Apelit Shkup pa devijim nga lista e renditjes”, thuhet në raportin e BE-së.
Kuadri ligjor i papërditësuar dhe rekomandimet e paplotësuara
Ligji për prokurorinë publike dhe ai për Këshillin e Prokurorëve Publikë kërkojnë rishikim në përputhje me standardet evropiane dhe opinionet e Komisionit të Venedikut. Rekomandimet e GRECO-s mbeten të paplotësuara, veçanërisht ato që lidhen me shpërndarjen automatike të lëndëve dhe rregullimin e qartë të procesit disiplinor. Këto mangësi ligjore kufizojnë funksionimin efikas dhe të pavarur të prokurorisë.
“Ligji për prokurorinë publike dhe Ligji për Këshillin e Prokurorëve Publikë duhet të rishikohen në përputhje me mendimin e Komisionit të Venedikut, për të zbatuar standardet evropiane dhe për të forcuar autonominë e shërbimit të prokurorisë. Rekomandimet e GRECO-s duhet të adresohen, veçanërisht duke u përqendruar në shpërndarjen automatike të lëndëve, duke sqaruar procedurat e mbikëqyrjes dhe llogaridhënies, shkeljet dhe sanksionet disiplinore, dhe duke forcuar rolin e Këshillit të Prokurorëve Publikë”, thuhet më tej.
Miratimi i ligjeve të pagave me procedurë të përshpejtuar
Në dhjetor, u miratuan disa ligje që ulin koeficientët e pagave për gjyqtarët, prokurorët dhe anëtarët e këshillave gjyqësorë e prokurorialë. Kjo u bë përmes një procedure të shkurtuar, duke ngritur shqetësime për mungesë konsultimi dhe transparence. Reduktimi i pagave vlerësohet nga BE si një hap që potencialisht cenon pavarësinë ekonomike të gjyqtarëve dhe prokurorëve.
“Kodet e etikës janë në fuqi si për prokurorët ashtu edhe për gjyqtarët. Organi Këshillimor për Etikën e Gjyqtarëve dhe gjyqtarëve porotë miratoi unanimisht në tetor 2024 konstatim duke theksuar se marrëdhënia biznesore-financiare e një gjyqtari me një palë në një procedurë është bazë për përjashtimin e gjyqtarit nga gjykimi i mëtejshëm.
Disa ligje që ulin koeficientët e pagave për gjyqtarët, prokurorët dhe anëtarët e Këshillit Gjyqësor dhe Këshillit të Prokurorëve Publikë u miratuan në dhjetor përmes një procedure të shkurtuar”, thuhet në raport.
Përndryshe, më 4 nëntor u publikua Raporti i Progresit i vitit 2025 për Maqedoninë e Veriut dhe vendet e tjera që aspirojnë BE-në. Sipas raportit, Maqedonia e Veriut mbetet vetëm pjesërisht e përgatitur në luftën kundër korrupsionit dhe nuk ka shënuar progres, ndërsa korrupsioni vazhdon të jetë i përhapur dhe shqetësues. Prokuroria dhe njësitë hetimore vuajnë nga mungesa e stafit dhe burimeve, ndërsa rastet e korrupsionit të nivelit të lartë shpesh vonohen, parashkruhen ose përfundojnë me dënime minimale. Rekomandimet e vitit të kaluar mbeten të paadresuara. Vendit i kërkohet të miratojë Kodin e ri Penal, të zbatojë strategjitë antikorrupsion dhe të sigurojë burime të mjaftueshme për institucionet kyçe.